DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
8
GORMONAL BUZILISH FONIDA QANDLI DIABET KASALLIGINING
RIVOJLANISHI VA KLINIK ALOMATLARI
Nigmatov Diyorbek Furqat o’g’li
Tashkent davlat tibbiyot universiteti 2-bosqich
pediatriya yo’nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16791678
Annotatsiya:
Bu maqola inson organizmining gumoral boshqarishda
ishtirok etuvchi ekzokrin vazifani ya’ni atsinar hujayralardan ajraluvchi
fermentlarning sintezida va qo’shimcha ravishda endokrin gormonlarini
to’gridan-to’g’ri qon orqali butun organizmga ta’siri va shu kabi biologik
suyuqliklarni hosil bo’lishida qatnashadigan oshqozon osti bezi organidagi
patalogiyalardan bir bo’lgan,hozirgi kunda ommaviy va ko’payib borayotgan
qandli diabet kasalligi haqida chuqur yoritilgan.Qandli diabet-hastaligi bu
oshqozon osti bezi Langergans orolchasining β(betta) hujayrasidan ajralib
chiquvchi insulin gormoni miqdorining anormal ajralishi, so’ngra qonda
glukoza(shakar) miqdorining oshib ketishi natijasida ushbu kasallik vujudga
keladi.Qandli diabet kasalligi metabolik jarayonlarning buzulishi bilan surunkali
kechuvchi kasalliklar sirasiga kiradi.Kasallik qadim zamonlardan beri ma’lum
bo’lgan,biroq ushbu hastalik haqida biror-bir manbada fanga “qandli diabet”
atamasini kiritgan inson aniq fikrlar orqali bayon qilinmagan.Ammo,ilmiy
jihatdan qandli diabetni aniqlash va davolanishiga hissa qo’shgan shaxslar fanga
ma’lum. Jumladan:Thomas Willis birinchi bo’lib diabetga chalingan bemorlarni
siydik analizlariga ko’ra tarkibida shakar miqdori kuzatilishini aytib o’tgan va
shu qatorda Frederik Banting sun’iy insulin vositasini yaratib tibbiyotda
diabetga qarshi dori preparatini kashf qilgan. Diabetga chalingan bemorlarda
ushbu holatlar kuzatiladi: meyoridan ortiq siydik ajralishi (poliuriya), juda ko’p
miqdorda suv bo’lgan tashnalik (polidipsiya), tez-tez och qolish hissi paydo
bo’lishi (polifagiya), tasodifiy vazn yo’qotish, doimiy holsizlik, charchoq
alomatlari doimiy kuzatilishi asosan ish-harakatdan so’ng, ko’z nurining
xiralashuvi, yara va jarohatning regeneratsiya bosqichining buzulishi, teri
yuzalarida va zamburug’li kasallik orqali tashqi jinsiy a’zolardagi qichishi
holatlari, qo’l va oyoqlardagi uvishishlar, qaltirash alomatlari va boshqa
patologik holatlar orqali bemorlar ushbu kasallikka chalinganligini laborator-
diagnostikasi bo’limining siydik tahlili usulidan foydalanmasdan turib ham
bemor shikoyatlari orqali bilish imkoniyatlarini yaratadi.Mazkur maqola qandli
diabet kasalligini erta va to’g’ri aniqlash,davolash profilaktikasi kabi kasallikni
oldini olish uchun ilmiy asos bo’lib xizmat qiladi
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
9
Kalit so’zlar:
atsinar hujayralar, sun’iy insulin, β(betta) hujayra, qandli
diabet, poliuriya, polifagiya, regeneratsiya, siydik tahlili
Аннотация:
Данная статья подробно освещает заболевание сахарный
диабет, которое в настоящее время является массовым и всё более
распространённым патологическим состоянием поджелудочной железы
— органа, участвующего в гуморальной регуляции организма,
выполняющего экзокринную функцию (синтез ферментов, выделяемых
ацинарными клетками), а также эндокринную функцию, оказывающую
прямое
влияние
на
организм
через
гормоны,
поступающие
непосредственно в кровь. Поджелудочная железа также участвует в
образовании биологических жидкостей организма.Сахарный диабет — это
заболевание, возникающее вследствие аномальной секреции гормона
инсулина, вырабатываемого β (бета) клетками островков Лангерганса
поджелудочной железы, что приводит к повышению уровня глюкозы
(сахара) в крови. Это хроническое заболевание, сопровождающееся
нарушениями обменных процессов в организме.Болезнь известна с
древних времён, однако до сих пор в научной литературе нет точных
указаний на конкретного человека, впервые ввевшего термин «сахарный
диабет» в науку. Тем не менее, в истории науки известны имена учёных,
внёсших значительный вклад в выявление и лечение диабета. В частности,
Томас Уиллис впервые отметил наличие сахара в моче у больных
диабетом. Фредерик Бантинг разработал искусственный инсулин и
открыл лекарственный препарат против диабета, тем самым совершив
прорыв в медицине.У пациентов с сахарным диабетом наблюдаются
следующие симптомы: избыточное мочеиспускание (полиурия), сильная
жажда (полидипсия), частое чувство голода (полифагия), случайная
потеря веса, постоянная слабость, усталость, особенно после физической
нагрузки, ухудшение зрения, замедленное заживление ран и повреждений,
зуд на поверхности кожи и в области наружных половых органов
вследствие грибковых инфекций, онемение и дрожь в руках и ногах, а
также другие патологические состояния.Эти симптомы позволяют
заподозрить наличие заболевания даже без использования лабораторно-
диагностического метода анализа мочи, только на основе жалоб пациента.
Настоящая статья может служить научной основой для раннего и точного
выявления,
лечения
и
профилактики
сахарного
диабета.
Ключевые слова:
ацинарные клетки, искусственный инсулин, β
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
10
(бета) клетка, сахарный диабет, полиурия, полифагия, регенерация,
анализ мочи
Annotation:
This article provides a detailed overview of one of the
pathologies of the pancreas — an organ that participates in humoral regulation
of the human div, both through its exocrine function (the synthesis of enzymes
secreted by acinar cells) and through its endocrine function, which directly
affects the entire organism via hormones secreted into the bloodstream. The
pancreas also plays a role in the production of various biological fluids.Diabetes
mellitus is a disease that arises due to abnormal secretion of the hormone
insulin, which is produced by β (beta) cells in the islets of Langerhans of the
pancreas. As a result, the level of glucose (sugar) in the blood increases, leading
to the onset of this condition. Diabetes mellitus is a chronic disease
characterized by a disruption of metabolic processes.Although diabetes has been
known since ancient times, there are no clear sources in scientific literature that
identify the individual who first introduced the term “diabetes mellitus.”
However, several individuals are scientifically recognized for their contributions
to the understanding and treatment of diabetes. For example, Thomas Willis was
the first to point out that the urine of diabetic patients contains sugar. In
addition, Frederick Banting developed synthetic insulin and discovered a drug
used in the treatment of diabetes, marking a significant milestone in
medicine.The following symptoms are commonly observed in individuals with
diabetes mellitus: excessive urination (polyuria), intense thirst (polydipsia),
frequent sensation of hunger (polyphagia), unintentional weight loss, persistent
fatigue and weakness (especially after physical activity), blurred vision, delayed
wound healing, skin irritation and fungal infections particularly in the external
genital areas, numbness and tingling in the limbs, trembling, and other
pathological conditions.These clinical signs and patient complaints may be
sufficient to suspect diabetes mellitus even without performing laboratory
diagnostics such as urine analysis. Therefore, this article can serve as a scientific
foundation for the early detection, proper diagnosis, treatment, and prevention
of diabetes mellitus.
Keywords
: acinar cells, artificial insulin, β (beta) cell, diabetes mellitus,
polyuria, polyphagia, regeneration, urine analysi
Qandli diabet kasalligining statiskasi bilan tanishib chiqadigan bo’lsak
:
Global holat (qisqacha): Dunyo bo‘yicha qandli diabet kasalligi tez o‘sib
bormoqda — yuz millionlab kattalar diabet bilan yashaydi va soni yillar
davomida ortmoqda (masalan, IDF 2021 hisobotida taxminan 537 million
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
11
kattalar qayd qilingan). Ko‘pincha koʻp aholisi va yoshdagi surunkali kasalliklar
ko‘p bo‘lgan mamlakatlarda kasallik soni katta.
Qaysi hududlarda ko‘proq kuzatiladi: Eng ko‘p holatlar Xitoy, Hindiston,
AQSh kabi katta aholili davlatlarda to‘planadi; lekin nisbiy (prevalensiya)
darajasi yuqori bo‘lgan hududlarga Yaqin Sharq va Shimoliy Afrika, Markaziy va
Sharqiy Evropa ham kiradi. Shuningdek, urbanizatsiya, betartib ovqatlanish va
semizlik darajasi yuqori bo‘lgan shaharlarda ko‘proq uchraydi.
O‘zbekiston va mintaqa (qisqacha): O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda
qandli diabet kasalligi oshishi kuzatilmoqda — bununing sabablari orasida
shahar hayoti bilan bog‘liq kamharakatlik, semizlik ko‘payishi, kaloriyaga boy va
tez tayyor ovqatlar, cheklangan profilaktika va kech tashxis qo‘yish bor. Ayniqsa
40–60 yosh atrofidagi odamlar xavf guruhi hisoblanadi.
Nega ko‘paymoqda — asosiy sabablar:
a)
Semizlik va ortiqcha vazn (xususan qorindagi yog‘lanish).
b)
Faol hayot yo‘q (kam jismoniy faollik).
c)
Noqulay ovqatlanish — ko‘p shakar,uglevodlar va yog‘li taomlar.
d)
Aksariyat hollarda yoshning ortishi (aholi qarishi).
e)
Genetik moyillik va oilaviy anamnez.
f)
Sigaret, stress, va ba’zan yuqori darajadagi alkogol iste’moli.
g)
Sog‘liqni saqlash tizimida erta skrining va profilaktika choralari
yetarli emasligi.
Qisqa xulosalar / nima qilish kerak: Erta aniqlash (Qand miqdori, HbA1c),
vaznni nazorat qilish, muntazam jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish va sog‘lom
turmush tarzi kasallikni kamaytirishga yordam beradi.
Qandli diabet kasallikka chalinish oddatda yosh va keksa insonlarda birdek
uchrashi bilan boshqa kasalliklardan farq qiladi.Hastalik asosan kelib chiqish
sababi,aholini holati,klinik belgilari va davolash yo’nalishiga qarab 4 turga
bo’lamiz:
1-tur Qandli diabet (Insulin-dependent diabetes mellitus, IDDM)-Odatda
autoimmun jarayonlar tufayli oshqozon osti bezidagi beta hujayralarining
buzilishi natijasida insulinning yetishmovchiligi yuzaga keladi.Ko’proq aholi
qatlamining deyarli barcha yosh toifalarda uchrash ehtimolligi yuqori
hisoblanadi.Jumladan:bolalar, o’smirlar, yoshlarda va ba’zi bir hollarda esa o’rta
yoshli insonlarda ham kuzatiladi.Klinik belgilar haqida to’xtalsak asosan: tez-tez
siyish, chanqoqlik, vazn yo’qotish, charchoq, holsizlik, ko’rish o’tkirligining
pasayishi va boshqa alomatlar bemor hayotida kuzatilishi mumkin. Davolash
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
12
uchun umrbod insulin inyeksiyasi orqali bemorni ushbu kasallikdan qutqarish
choralarini ko’rishimiz mumkin.
2-tur Qandli diabet (Non-insulin-dependent diabetes mellitus, NIDDM)-
Insulin yetarli
miqdorda ishlab chiqiladi, ammo to‘qimalar unga sezgir bo‘lmay
qoladi (insulin rezistentlik). Ko’proq aholi qatlamining katta yoshlilar va
ortiqcha vazn ega bo’lgan insonlarda kuzatiladi.Klinik belgilariga
asosan:Ko’rishning pasayishi, jarohatning sekin bitishi,tez-tez infeksion
kasalliklarni chalinishi kuzatiladi.Davolanish choralari uchun dastlab parhez va
jismoniy faollik, og’iz orqali dori vositalarini qabul qilish farmokologik
metformin dori-darmonidan foydalanish tavsiya beriladi.Be’mor insulin
inyeksiyasi shikofor tavsiyasiga ko’ra ham qo’llaniladi
3. Gestaion (homiladorlik davrida rivojlanadigan) diabet-
: Homiladorlik
davrida hosil bo’ladigan gormonlar insulin faoliyatiga to‘sqinlik qiladi.
Ko‘p
hollarda vaqtincha bo‘ladi va tug‘ruqdan so‘ng o‘tib ketadi. Agar nazorat
qilinmasa
:
ona va bola uchun xavfli bo‘lishi mumkin (katta vaznli bola, chaqaloq
gipotermiyasi va boshqa).
Davolash
uchun Parhez, jismoniy faollik, zarur
hollarda insulin
4. Ikkinchi darajali (ikkilamchi) diabet-
Boshqa kasalliklar fonida (masalan,
pankreatit, endokrin kasalliklar, ba’zi dori vositalar) paydo bo‘ladi.
Kam
uchraydi, lekin klinikasi 2-tur diabetga o‘xshash holatlar bo‘lishi mumkin.
Ushbu ko’rib turgan qandli diabetning quyidagi jadval asosida bir-biridan
ajratib olinadi.
Xususiyatlar
1-tur diabet
2-tur diabet
Gestatsion
diabet
Boshlanish yoshi Bolalik, o‘smirlik
40-yoshdan
yuqori
Homiladorlik
davrida
Insulin holati
Umuman ishlab
chiqilmaydi
Ishlab
chiqiladi,lekin
ta’sirsiz
Vaqtincha
rezistentlik
Davolash
Faqat insulin
Dori, parhez,
ba’zida insulin
Parhez, insulin
Rivojlanish
sur’ati
Juda tez
Sekin
Oraliq
Asoratlar xavfi
Yuqori
O’rtacha
Bola sog’lig’iga
xavfli
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
13
Asosiy qismi:
Agarda qandli diabet kasalligini voqtida foydalanilmasa yoki
to’g’ri davolash amalyotlari bo’lmasa bemor hayotida salbiy asoratlar kuzatiladi.
Kuzatilishi mumkin bo’lgan holatlar ko’rib chiqamiz:
1)Diabetik nefropatiya
(buyrak shikastlanishi)- bu qandli diabetning
buyraklarga ta’sir etuvchi asorati bo‘lib, u yillar davomida rivojlanadi.
Quyida asosiy alomatlari va sabablari batafsil keltiriladi:
Asosiy alomatlar kelib to’xtalsak:
Boshlang‘ich bosqichlarda ko‘pincha hech qanday sezilarli alomat
bo‘lmaydi. Kasallik rivojlanganda quyidagilar paydo bo‘ladi:1) Siydikda oqsil
(albuminuriya)
— dastlab kichik miqdorda (mikroalbuminuriya), keyin esa
ko‘payadi;2)Shishlar
—
ayniqsa oyoq, to‘piq, qo‘l va yuzda;3) Charchoq va
holsizlik — qonda toksinlar to‘planishi tufayli;4) Siydik miqdorining o‘zgarishi
— kamayishi yoki ba’zan ko‘payishi; 5) Qon bosimining oshishi — buyraklar
faoliyati pasayganda; 6)Ko‘ngil aynishi, ishtahaning yo‘qolishi — kech
bosqichlarda; 7) Qon tahlilida kreatinin va mochevina miqdorining oshishi.
Sabablari (patogenez)-diabetik nefropatiya rivojlanishida quyidagi omillar
muhim:1)Qonda yuqori glyukoza → buyrak glomerulalaridagi mayda tomirlar
(kapillyarlar) devorlariga zarar yetkazadi;2)Glomerulyar gipertenziya → buyrak
filtrlarida bosim ortadi va ularning strukturasini shikastlaydi;3)Oqsillar
glikatsiyasi (Advanced Glycation End Products — AGE) → buyrak to‘qimalarida
yallig‘lanish va fibroz chaqiradi;4)Arterial gipertenziya → buyrak tomirlariga
qo‘shimcha zarar;5)Lipid almashinuvi buzilishi → tomirlar devorida
ateroskleroz rivojlanishi
.
2)Diabetik retinopatiya
(ko‘z to‘r pardasining shikastlanishi)- bu qandli
diabetning ko‘zlarni zararlaydigan asoratlaridan biri bo‘lib, ko‘z to‘r pardasidagi
(retina) mayda qon tomirlar shikastlanishi natijasida rivojlanadi. Retina- bu
ko‘zning orqa qismidagi yorug‘likni qabul qilib, miya orqali ko‘rish tasvirini
shakllantiradigan nozik qatlam.
Nima uchun yuz beradi?
Qandli diabetda qondagi glyukoza darajasi uzoq muddat yuqori bo‘lsa,
mayda qon tomirlar devorlari zaiflashadi va shikastlanadi.
Tomirlar ichidan suyuqlik yoki qon sizib chiqishi mumkin.Yangi, lekin zaif
qon tomirlari paydo bo‘lishi (neoangiogenez) ham ko‘rishga zarar yetkazadi.
Bosqichlari va nimalar bo‘ladi:
1-Boshlang‘ich (no-proliferativ) diabetik retinopatiya:
Mayda qon tomirlar kengayadi, ularning devori shishadi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
14
Mikrogemorragiyalar (mayda qon quyilishlari) va mikroanevrizmalar
paydo bo‘ladi.
Ba’zi sohalarda retina kislorodsiz qoladi (ishemiya).
2-Og‘ir (proliferativ) diabetik retinopatiya:
Retina yuzasida yangi, mo‘rt tomirlar o‘sadi.
Ular oson yorilib, katta qon quyilishlariga sabab bo‘ladi (ko‘z ichi qonashi).
To‘r parda ajralib qolishi (retinal detachment) va ko‘rishning keskin
yo‘qolish xavfi bor.
Asosiy belgilari: 1)Dastlab alomat bo‘lmasligi mumkin (xavfliligi
shunda);2)Ko‘rish xiralashishi;3)Ko‘z oldida qora nuqtalar, “pashshalar” uchib
yurishi;4)To‘satdan ko‘rish yomonlashishi yoki butunlay yo‘qolishi.
Oldini olish: 1)Qandli diabetni qat’iy nazorat qilish (glyukoza, qon bosimi,
xolesterin);2)Har yili oftalmologda ko‘z tubi tekshiruvdan o‘tish;3)Sog‘lom
ovqatlanish va chekishni tashlash.
3)Periferik nevropatiya-
bu asab tolalarining shikastlanishi natijasida
paydo bo‘ladigan kasallik bo‘lib, qandli diabet bilan bog‘liq hollarda eng ko‘p
uchraydigan asoratlardan biridir. Diabetda qon tarkibidagi yuqori glyukoza
darajasi uzoq muddat davomida asab hujayralariga bevosita zarar yetkazadi va
ularni oziqlantirib turadigan mayda qon tomirlar (kapillyarlar) faoliyatini
buzadi. Natijada asab impulslarini o‘tkazish sekinlashadi yoki umuman
yo‘qoladi.
Qandli diabetga bog‘liq periferik nevropatiya odatda oyoq va qo‘llardan
boshlanadi. Dastlab bemorlar yengil uvishish, “chumoli yurgandek” hissi,
sanchish yoki achishish sezadi. Vaqt o‘tishi bilan sezgi pasayadi, og‘riq yoki issiq-
sovuqni his qilish qiyinlashadi. Bu esa, ayniqsa oyoqlarda, jarohat va yaralarning
sezilmay qolishiga olib keladi. Diabetik nevropatiya rivojlanganda mushaklarda
kuchsizlanish, muvozanatning buzilishi ham kuzatilishi mumkin.
Buning xavfi shundaki, bemor og‘riqni sezmagani uchun oyoqdagi kichik
kesik, pufak yoki yallig‘lanishlar o‘z vaqtida davolanmaydi va infeksiya
rivojlanib, diabetik poyaga olib kelishi mumkin. Davolashning asosiy yo‘li —
qand miqdorini qat’iy nazorat qilish, asab faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi dorilar
va fizioterapiya.
4)Yurak-qon tomir kasalliklari (infarkt, insult)
- Qandli diabetda qon
tarkibida glyukoza doimiy ravishda yuqori bo‘lib turadi. Bu hol tomir devorlarini
shikastlab, ateroskleroz — ya’ni tomir ichida yog‘ va xolesterin to‘planishini
tezlashtiradi. Natijada tomirlar torayadi va qon oqimi cheklanadi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
15
Bundan tashqari, diabetli bemorlarda ko‘pincha qon bosimi yuqori bo‘lishi
va qondagi “yomon” xolesterin miqdori ortishi kuzatiladi. Ushbu omillar yurak
mushaklari yoki miya to‘qimalariga kislorod yetkazib beruvchi tomirlarning
to‘silib qolishiga olib keladi.
Yurak infarkti — yurak mushaklarining bir qismi qon oqimi to‘silib,
kislorodsiz qolganida yuz beradi.
Insult
— miya qon tomirlaridan biri to‘silib qolishi (ishеmik insult) yoki
yorilishi (gemorragik insult) natijasida miya hujayralarining zararlanishidir.
Shunday qilib, qandli diabet tomirlarni erta shikastlaydi, qon bosimi va
xolesterinni oshiradi, bu esa infarkt va insult xavfini bir necha barobar
ko‘paytiradi.
5)Oyoq yaralari, gangrena-
bu asosan
diabetik oyoq sindromi
tarkibiga
kiradigan og‘ir asoratlar bo‘lib, ular yuqori qon shakar darajasi, qon
aylanishining yomonlashishi va nervlarning shikastlanishi (periferik
nevropatiya) natijasida rivojlanadi.
Diabetik nevropatiya tufayli oyoqlarda sezuvchanlik pasayadi, bemor
og‘riqni sezmaydi va mayda jarohatlar, pufakchalar yoki kesilishlar vaqtida
davolanmay qoladi. Shu bilan birga, qon tomirlarining torayishi qon oqimini
kamaytiradi, natijada yaralar sekin bitadi. Infeksiya qo‘shilganda to‘qimalar
chuqur shikastlanadi va bu gangrenaga olib kelishi mumkin.
Gangrena rivojlanganda to‘qimalar chiriydi va qora rangga kiradi, bu hayot
uchun xavfli bo‘lib, tezkor jarrohlik (kesib tashlash) talab qilinadi. Shuning
uchun diabetli bemorlar oyoqlarini muntazam tekshirish, gigiyenani saqlash,
mos poyabzal kiyish va qon shakarini nazorat qilishlari zarur.
Qandli diabet kasalligining asosiy alomatlari ushbu sabablar orqali vujudga
kelishi kuzatiladi.Normal bo’lmagan hodisalarni sababini ko’rib chiqadigan
bo’lsak:
A) Poliuriya(ko’p miqdorda siydik ajralishi)-qonda shakar miqdori ortadi
va buyraklar ortiqcha shakarni siydik orqali chiqarishga harakat qiladi.Natijada
odam tez-tez hojatga chiqadi,ayniq bu holat tunda namoyon bo’ladi.
B) Polidipsiya(ko’p hollarda chanqash)-ko’p miqdorda suyuqlik chiqishi
natijasida tanada suvsizlanish hosil bo’ladi.Doimiy chanqash hissi yuzaga
keladi,odam ko’p suv ichishga majbur bo’ladi.
C) Polifagiya(ko’p oziq-ovqat mahsulotlari tanavul qilish)-hujayra va
to’qimalarda glukoza moddasi kirolmagani sababli energiya yetishmovchili
yuzaga keladi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
16
D)
Vazn
yo’qotish-qandli
diabetning
1-tipida
ayniqsa
ko’p
kuzatiladi.Tanadagi hujayralar glukozani foydalana olmagani oqibatida
organism yog’ va oqsillarni sarflab ma’lum bir vazifa va yumushlar uchun
energiya oladi.Bu esa vazn yo’qotishga olib keladi.
E) Charchoq va holsizlik-energiya stansiyasi bo’lib xizmat qiluvchi glukoza
hujayralarga yetib bormaganligi natijasida ushbu holat kuzatiladi.
F) Ko’rishning xiralashishi-Qonda shaker miqdorda bo’lganligi hisobli ko’z
qon tomirlari oqib kelayotgan qon ko’z ichki suyuqligiga ham ta’sir qilib ko’rish
o’tkirligini va ba’zi bir xollarda rangli ajrata olish holatlarini ham kuzatilib
turadi.
G) Teri jarahotlarini yoki yaralarni sekin bitishi-qandli diabet ovqat hazm
qilish sistemasidan tashqari immun sistemasiga ham salbiy ta’sir
ko’rsatadi,shuning sababi immunitet holatining zaiflashini kelib chiqadi.Yara va
kesik joylar uzoq vaqt bitishi qiyinlashganligi sabab boshqa bir infeksion
kasalliklarni rivojlanishga sabab bo’ladi.
H) Teri va jinsiy a’zolarda qichishish, zamburug’li kasalliklar- ayniqsa
ayollarda jinsiy a’zolarda qichishish va zamburug’li kasalliklar vujudga kelinishi
kuzatiladi.
Glukoza
miqdori
ko’p
bo’lganligi
hisobli
boshqa
mikroorganizmlarning rivojlanishi uchun qulay muhit bo’lib xizmat qiladi.
I) Qo’l va oyoqlardagi uvishish,qaltirash-qandli diabet o’z navbatida nerv
tizimining nerv tolalarini ham shikastlagani uchun-bu esa uvishish,qaltirak va
og’riq kabi xissiyotlarga sabab bo’ladi.
Xulosa:
Qandli diabet — zamonaviy jamiyatning eng dolzarb surunkali
kasalliklaridan biri bo‘lib, u nafaqat endokrin tizimni, balki butun organizmni
shikastlaydi. Kasallikning erta aniqlanishi, to‘g‘ri davolash va profilaktika
choralariga rioya qilish uning asoratlarini sezilarli kamaytiradi. Doimiy glyukoza
nazorati, sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik va muntazam tibbiy ko‘riklar
diabet bilan bog‘liq nogironlik va o‘lim ko‘rsatkichlarini pasaytirishda asosiy
omillardir. Diabet profilaktikasi va davolash bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni
kengaytirish, aholining xabardorligini oshirish, shuningdek, skrining dasturlarini
joriy etish global miqyosda sog‘liqni saqlash tizimi oldidagi ustuvor vazifalardan
biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar va ma’lumotlar:
1.
IDF
Diabetes
Atlas
(International
Diabetes
Federation)
–
www.diabetesatlas.org
2.
American Diabetes Association (ADA) – www.diabetes.org
3.
World Health Organization (WHO) – www.who.int/news-room/fact-
sheets/detail/diabetes
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
17
4.
Williams Textbook of Endocrinology, 14th Edition
5.
Harrison's Principles of Internal Medicine, 20th Edition
6.
O‘zbekcha tibbiy adabiyot: “Ichki kasalliklar” darsligi – Toshkent Tibbiyot
Akademiyasi nashrlari
7.
Qandli diabetga oid ilmiy maqolalar (PubMed, ResearchGate)
8.
International Diabetes Federation. IDF Diabetes Atlas, 10th Edition.
Brussels, Belgium: IDF; 2021.
9.
American Diabetes Association. Standards of Medical Care in Diabetes—
2023. Diabetes Care. 2023;46(Suppl. 1):S1-S154.
10.
World Health Organization. Global Report on Diabetes. Geneva: WHO;
2016.
11.
Holt RIG, Cockram CS, Flyvbjerg A, Goldstein BJ. Textbook of Diabetes. 5th
ed. Wiley-Blackwell; 2017.
12.
Pickup JC, Williams G. Handbook of Diabetes. 4th ed. Wiley-Blackwell;
2013.
13.
Scheiner, G. (2020). Think Like a Pancreas: A Practical Guide to Managing
Diabetes with Insulin. Da Capo Lifelong Books.
14.
Walsh, J., & Roberts, R. (2012). Using Insulin: Everything You Need for
Success with Insulin. Torrey Pines Press.
15.
Bernstein, R. K. (2011). Dr. Bernstein’s Diabetes Solution: The Complete
Guide to Achieving Normal Blood Sugars. Little, Brown and Company.
16.
Brown, A. (2017). Bright Spots & Landmines: The Diabetes Guide I Wish
Someone Had Handed Me. The diaTribe Foundation.
17.
Smithson, T., & Rubin, A. L. (2013). Diabetes Meal Planning and Nutrition
For Dummies. For Dummies.
