DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
5
ORGAN TRANSPLANTATSIYASI VA BIOETIKA MASALALARI –
DONOR TANLASH, TRANSPLANTATSIYADAGI AXLOQIY HAMDA
HUQUQIY JIHATLAR.
Doniyorova Zulayho
Alfraganus universitet Tibbiyot yoʻnalishi
Farmasevtika yoʻnalishi
2 - kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16791653
Annotatsiya:
Ushbu maqolada organ transplantatsiyasi jarayonida donor tanlash
mezonlari, bioetika tamoyillari hamda huquqiy jihatlar yoritilgan. Adolat,
avtonomiya va nozararlik kabi axloqiy prinsiplarga rioya qilishning ahamiyati,
organ yetishmovchiligi muammosi, noqonuniy transplantatsiya xavflari va
kelajakdagi istiqbollar tahlil qilingan. Shuningdek, transplantatsiya jarayonida
xalqaro huquqiy normalar va milliy qonunchilikdagi talablar taqqoslab
o‘rganilgan.
Аннотация:
В данной статье рассмотрены критерии отбора доноров, биоэтические
принципы
и
правовые
аспекты
трансплантации
органов.
Проанализировано значение соблюдения таких этических принципов, как
справедливость, автономия и непричинение вреда, а также проблемы
дефицита органов, риски незаконной трансплантации и перспективы
будущего. Проведено сравнение международных правовых норм и
требований национального законодательства в процессе трансплантации.
Abstract:
This article examines donor selection criteria, bioethical principles, and
legal aspects of organ transplantation. It analyzes the importance of adhering to
ethical principles such as justice, autonomy, and non-maleficence, as well as the
challenges of organ shortage, risks of illegal transplantation, and future
prospects. A comparative analysis of international legal norms and national
legislation requirements in transplantation procedures is also provided.
Kalit so‘zlar:
organ transplantatsiyasi, donor tanlash, bioetika, huquqiy jihatlar, organ
yetishmovchiligi, xalqaro normalar.
Ключевые слова:
трансплантация органов, отбор доноров, биоэтика, правовые аспекты,
дефицит органов, международные нормы.
Keywords
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
6
organ transplantation, donor selection, bioethics, legal aspects, organ
shortage, international norms.
Organ transplantatsiyasi—bu bir shaxsdan olingan organni boshqa shaxs
organizmiga ko‘chirib o‘tkazish orqali hayotni saqlab qolish yoki sog‘liqni tiklash
imkonini beruvchi zamonaviy tibbiyotning eng yirik yutuqlaridan biridir.Biroq
bu jarayon nafaqat tibbiy,balki chuqur bioetik, huquqiy va ijtimoiy masalalarni
ham o‘z ichiga oladi. Donor tanlash, organlarni taqsimlash, bemorlar navbatini
belgilash va shaxs huquqlarini himoya qilish kabi jihatlar transplantatsiya
tizimining markaziy muammolaridir.
Asosiy qism.
Donor tanlash masalalari.
Donor tanlashda bir nechta mezonlar e’tiborga olinadi:
Biologik moslik – qon guruhi, to‘qima mosligi, HLA-tipizatsiya natijalari.
Donorning sog‘liq holati – infeksiya, surunkali kasalliklar, genetik
xastaliklar mavjudligi.
Donorning roziligi – tirik donorlar holatida ixtiyoriy, ongli ravishda berilgan
yozma rozilik.
Etik tamoyillar – majburlash, bosim o‘tkazish yoki moliyaviy manfaat
evaziga organ berish qat’iyan taqiqlanadi.
Axloqiy jihatlar.
Organ transplantatsiyasi bo‘yicha axloqiy masalalar quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
Adolat tamoyili – organlar navbatini belgilashda ijtimoiy mavqe, boylik yoki
aloqalarga emas, balki tibbiy ko‘rsatkichlarga asoslanish.
Avtonomiya tamoyili – donor va qabul qiluvchining shaxsiy qaror huquqini
hurmat qilish.
Nozararlik tamoyili – tirik donorlar sog‘lig‘iga minimal zarar yetkazish.
Odob-axloqiy ziddiyatlar – oilaviy bosim ostida organ berish, bolalardan
donor sifatida foydalanish, shuningdek, organ savdosiga qarshi kurash.
Huquqiy jihatlar.
Ko‘pgina mamlakatlarda organ transplantatsiyasi qat’iy qonunlar bilan
tartibga solinadi:
Donorlik tartibi – “rozilik asosida” yoki “sukut – rozilik” modeli.
Organ savdosini taqiqlash – xalqaro darajada noqonuniy hisoblanadi
(Istanbul deklaratsiyasi, 2008).
Ma’lumotlarning maxfiyligi – donor va qabul qiluvchi shaxs ma’lumotlari
oshkor qilinmaydi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
7
Milliy reyestrlar – donorlar va qabul qiluvchilar ma’lumotlarini yagona
tizimda yuritish.
Muammolar va istiqbollar.
Organ yetishmasligi – ko‘plab bemorlar mos donor topilmagani uchun vafot
etadi.
Qora bozor xavfi – noqonuniy transplantatsiya holatlari.
Sun’iy organlar va bioprinting – kelajakda organ yetishmovchiligini
kamaytirish imkonini berishi mumkin.
Bioetik nazorat – transplantatsiya jarayonida mustaqil bioetika
komissiyalarining faoliyatini kuchaytirish.
Xulosa.
Organ transplantatsiyasi inson hayotini saqlashning noyob imkoniyatini
taqdim etsa-da, u juda ko‘p axloqiy va huquqiy masalalarni ham keltirib
chiqaradi. Donor tanlash va organ taqsimlashda adolat, inson huquqlarini
hurmat qilish hamda xalqaro bioetika tamoyillariga rioya qilish transplantatsiya
tizimining barqaror va ishonchli ishlashini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov, S. A., & Abdullayev, M. N. Tibbiyot etikasi va huquqi. – Toshkent:
“O‘zbekiston”, 2020. – 216 b.
2. Jo‘rayev, B. R. Transplantatsiya tibbiyoti: amaliy va nazariy asoslar. –
Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. – 184 b.
3. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Organ va to‘qimalarni
transplantatsiya qilish to‘g‘risidagi nizom. – Toshkent, 2023. – 32 b.
