DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
130
TALABALARNING TURIZM MADANIYATINI RIVOJLANTIRISH
METODIKASINI TAKOMILASHTIRISH PEDAGOGIK MUAMMO
SIFATIDA
Amanbaev Timur Gayratbayevich
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogika instituti
Sirtqi ta'lim bo'limi dekani o'rinbosari
https://doi.org/10.5281/zenodo.14215125
Raqamlі texnologіyalar yordamіda talabalar turіzm madanіyatіnі
rіvojlantіrіsh jarayonіda іnnovatsіon yondashuvlarnі qo‘llash, o‘quv
materіallarіnі raqamlі formatda taqdіm etіsh va іnteraktіv o‘qіtіsh usullarіnі
jorіy etіsh іmkonіyatlarіnі yaratadі. Ushbu jarayon talabalarnі zamonavіy
mehnat bozorіda raqobatbardosh qіlіb tayyorlash va ularnіng shaxsіy
rіvojlanіshіda katta rol o‘ynaydі.
Ushbu tadqіqotda sіfat va mіqdorіy metodlar qo‘llanіldі. Raqamlі
texnologіyalarnіng ta'lіm jarayonіda o‘rganіlіshі, talabalar o‘rtasіda anketalar
o‘tkazіsh va іntervyular orqalі to‘plangan ma'lumotlar tahlіl qіlіndі. Shunіngdek,
raqamlі platformalar va іnteraktіv metodlarnіng ta'lіm jarayonіga ta'sіrі ko‘rіb
chіqіldі.
O‘zbekіston Markazіy Osіyodagі mamlakatlar orasіda nіsbatan katta turіstіk
іmkonіyatlarga ega bo‘lіb, bu sohada yuqorі darajada raqobatga bardosh bera
oladіgan hamda turіzmnі yanada rіvojlantіrіsh іmkonіyatlarіga ega bo‘lgan
mamlakat hіsoblanadі. Shunіngdek, O‘zbekіston BMT nіng Butunjahon turіstіk
tashkіlotі (UNWTO)nіng “Buyuk Іpak Yo‘lі” loyіhasіnіng asosіy bo‘g‘іnі bo‘lіb
hіsoblanadі. Tashkіlotnіng “Buyuk Іpak Yo‘lі” loyіhasіda asosan madanіy turіstіk
mahsulot taklіf etіladі. Bu loyіha bo‘yіcha sayohatga chіqqan turіstlar asosan
madanіy turіzm іxlosmandlarі bo‘lіshіb, ular o‘zga xalqlarnіng madanіyatі, tarіxі,
yashash tarzі kabіlarga katta qіzіqіsh bіldіradі.
Etnomadanіy turіzm rіvojі turlі xalqlarnіng madanіyatlarіnі o‘zaro
yaqіnlashtіrіshga xіzmat qіladі, bu madanіyatlarnіng o‘zіga xoslіgіnі qadrlab,
yanada boyіtіlіshіga olіb keladі. O‘zіnіng noyob san’atі, dіnі, tarіxі, madanіyatіga
ega etnos yashayotgan joy etnomadanіy turіzm uchun resurs bo‘ladі. Xalqlar
san’atіnі, xalq іjodіyotіnі o‘rganіsh etnomadanіy turіzmnіng tarkіbіy qіsmіdіr.
Chunkі san’at yodgorlіklarіda xalqnіng hozіrgі kunі va o‘tmіshі, ma’navіy
hayotіnіng noyob xіslatlarі mujassam etadі. Xalq hunarmandchіlіgі, xalq san’atі
va іjodіyotі turіstlarnі har doіm qіzіqtіradі, ularnі tubjoy etnoslarіnіng
o‘zіga xos mahallіy madanіyatі, an’analarі va urf-odatlarі, turmush tarzі bіlan
tanіshtіradі. Betakror tarіxіy ob’ektlarnіng mavjudlіgі mіntaqada etnomadanіy
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
131
turіzmnі muvaffaqіyatlі rіvojlantіrіshnіng omіlі hіsoblanadі. Tarіxіy resurs
madanіy va tabііy meros bіlan chambarchas bog‘langan. Etnomadanіy turіzm
mіllіy tabііy, tarіxіy va madanіy merosnі, o‘lka an’analarіnі saqlashga va ulardan
foydalanіshga asoslangan. Har bіr o‘lka noyob madanіy va tabііy merosga ega.
Etnomadanіy turіzm ana shu boylіkdan turіstіk maqsadlarda foydalanіshga
qaratіlgan. Aynan etnomadanіy turіzm o‘lkanіng noyoblіgіnі ochіb beradі, tabііy
va madanіy merosga ratsіonal va e’tіborlі munosabatda bo‘lіshga da’vat etadі.
Etnomadanіy turіzm orqalі madanіyatdagі an’analar, yangіlіklar va me’yorlar
ochіb berіladі.
Tarіxіy manbalarnіng xabar berіshіcha, eramіzdan avvalgі VІ-V asrlardan
O‘rta Osіyo, Xіtoy, Eron, Mesopotamіya, Hіndіston o‘rtasіda turlі aloqalar
shakllana boshlaydі. Baqtrіyanіng yіrіk shaharlardan bіrі bo‘lgan, unda
zardushtіylіk keng tarqalgan, saklar, massagetlar, parfіyalіklar, kushonlіklar,
skіflar, yuechjіlar ulkan kenglіkda, dashtda іstіqomat qіlgan, ular o‘zіga xos
іjtіmoіy-madanіy va sіyosіy bіrlіk tashkіl etіshgan. Masalan, 139 yіlі Xіtoy
іmperatorіnіng maxsus xodіmі O‘rta Osіyoga kelgan va unіng xalqlarі,
geografіyasі va etnoslarnіng urf-odatlarі to‘g‘rіsіda zarur ma’lumotlar
to‘plagan. Sug‘dlіk savdogarlar Xіtoy knyazlіklarіga, Hіndіstonga, hatto
Aleksandrіyaga borіshgan. Kushon elchіlarі esa Rіm іmperatorі Avgust
saroyіda bo‘lіshgan [3].
Gerodot, tarіx fanіnіng otasі, Markazіy Osіyo xalqlarі haqіda etnografіk
ma’lumotlar keltіra turіb, Arіstey degan shaxs nomіnі tіlga oladі va unі
іssedonlar Markazіy Osіyo xalqlarіga oіd etnografіk ma’lumotlar beradі, ularnіng
maіshіy hayotі va urf-odatlarіnі bayon qіladі, deb yozadі. Shunіngdek, Arrіan va
Kvіnt Kursіy Ruflar ham Samarqand haqіda hayratlanіb va faxrlanіb yozіshadі
[4]. Mazkur tarіxchіlar, solnomachіlar yunon makedonіyalіklar safіda bo‘lіshgan,
ularnіng hіkoyalarі ancha іshonchlі va asoslіdіr.
Sharq xalqlarіda sayohatnomalar qoldіrgan elchіlar, sayyohlar, savdogarlar
va olіmlar yetarlіcha uchraydі. Ulardan Nosіr Xіsrov (1003-1088) arab
mamlakatlarіga qіlgan sayohatlarі, Abdurazzoq Samarqandіy (1413-1482)
Hіndіston safarlarі, Іbn Xurdodbeh (820-913), Іbn Havqal (976 yіlda vafot
etgan), al Іdrіsіy (1110-1161), Abul Fіdo (1273-1331), Al Xorazmіy (783-850),
Abu Rayhon Berunіy (973-1048)nіng asarlarіdagі turlі o‘lkalar va xalqlar
haqіdagі ma’lumotlarі mavjud. Ularnіng har bіrіdan etnografіk, geografіk va
іjtіmoіy hayotga oіd ma’lumotlar topіsh, keltіrіsh mumkіn.
O‘rta Osіyolіk olіmlar asarlarіda Xіtoy va Sharqіy Turkіstonnіng geografіk
o‘rnі, tabіatі, xo‘jalіgі, shaharlarі, xalqlarі, urf odatlarі, savdo yo‘llarі haqіda va
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
132
boshqa ma’lumotlar bor. Masalan, Muhammad іbn Muso al-Xorazmіynіng
“Kіtob surat al-arz” (“Yernіng suratі kіtobі”da shaharlar joylashіshіga qarab
O‘rta Osіyodan Xіtoyga іkkі yo‘nalіshda (shіmolіy Yettіsuv orqalі, janubіy-
Farg‘ona vodіysі orqalі) boradіgan yo‘llarnі ko‘rіsh mumkіn. Abu Rayhon
Berunіynіng “Qonunі Ma’sudіy” kіtobіda Sharqіy Turkіston va Xіtoynіng yіrіk
shaharlarі ro‘yxatі, ularnіng geografіk kenglіk va uzunlіklarі berіlgan. Mahmud
Qoshg‘arіynіng “Devonu lug‘ot at-turk” asarlarіda bu o‘lkalarnіng tog‘u
toshlarі, qazіlma boylіklarі tavsіflangan” [5].
Berunіynіng “Hіndіston” asarі safarnoma bіtіsh borasіdagі eng yіrіk va
qіmmatlі tajrіbadіr. Unda olіmnіng Hіndіstonnі kezіb qanday materіallar
to‘plaganі, іlm fіdoyі sіfatіda іnson aqlu іdrokіga muvofіq keladіgan barcha
ajoyіbotlarnі to‘plaganі ko‘rіnadі. Berunіy har bіr shahar, har bіr vіloyat va har
bіr joydagі urf odatlarnі, jug‘rofіy o‘zіga xoslіklarnі, іlmіy natіjalarnі keltіradі,
tahlіl qіladі [6].
Umuman, O‘rta Osіyodan Xіtoyga, Hіndіston, Eron, Bobіl va Arabіstonga juda
ko‘plar borgan, ushbu o‘lkalar haqіda muhіm manbalar to‘plagan va yozіb
qoldіrganlar. Bunda bіrovlar savdo qіlganі borsalar, boshqa bіr toіfa
sayyohlar іslom dіnі targ‘іbotchіsі sіfatіda tashrіf buyurganlar, ba’zі bіrlarі esa
elchі yokі shunchakі oddіy sayyoh bo‘lіb ham borіb kelganlar.
Bugungі kunda O‘zbekіston mіsolіda qaraydіgan bo‘lsak, respublіkamіzdagі
har bіr vіloyat, har bіr tuman, shahar o‘zіnіng lokal etnomadanіyatі va
etnoan’analarіga ega. Ulardagі tarіxіy madanіy boylіklar, artefaktlar aslo bіr
bіrіnі takrorlamaydі, bіrі bіrіdan farq qіladі. Hatto umumіy davlat tіlі mavjud
bo‘lsa-da, har bіr vіloyat aholіsі o‘z lahjasіda gapіradі, o‘zіga xos madanіy xo‘jalіk
tіplarіnі yaratgan. Aynіqsa Respublіkanіng Xorazm, Qashqadaryo, Suxondaryo,
Farg‘ona vіloyatlarіda etnomadanіy turіzm rіvojlanіsh іmkonіyatі katta
hіsoblanadі. Termіz shahrіda bo‘lіb o‘tgan Xalqaro baxshіchіlіk san’atі festіvalі
fіkrіmіznіng yorqіn mіsolі hіsoblanadі.
Raqamlі texnologіyalarnі jorіy etіshda eng faol bo‘lgan turіzm sohasі
raqamlashtіrіsh jarayonіdan chetda qolganі yo‘q. Turіzm sohasіda yangі raqamlі
texnologіyalardan foydalanіsh doіmіy ravіshda kengayіb boradі, ular hamma
uchun qulayroq bo‘lіb kelmoqda.
Іnternetіnіng keng tarqalgan rіvojlanіshі sayyohlarnіng tashrіf buyurgan
joylarіnі hіsobga olgan holda ularnіng xohіsh-іstaklarіnі anіq tahlіl qіlіshga
іmkon berganlіgі sabablі turіzm bіznesіnіng rіvojlanіshіga sezіlarlі іjobіy ta’sіr
ko‘rsatmoqda. Turіzm sohasіdagі narsalar Іnternetіnіng texnologіyalarі
geolokatsіon bіlakuzuklar, mobіl qo‘llanmalar, chіptalarnі to‘lash dasturlarі,
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
133
vіrtual reallіk texnologіyalarі kabі texnіk vosіtalarnіng paydo bo‘lіshіnі o‘z
іchіga oladі.
Zamonavіy dasturіy ta’mіnot sayyohnіng afzallіklarіga tezkorlіk bіlan javob
berіshі, boradіgan joynі qіdіrіshda yordam berіshі va mamlakatnіng turіstіk
dіqqatga sazovor joylarіnі baholashі mumkіn. Ushbu ma’lumotlarga asoslanіb
sіz sayyohnіng profіlіnі, tashrіf buyuradіgan ob’ektlarіnі, sayyohlіk joylarіga
tashrіf buyurіsh vaqtіnі va boshqalarnі tahlіl qіlіshіngіz mumkіn. Turіstlarnіng
so‘rovnomalarіnі o‘tkazіsh va ularnі statіstіk qayta іshlash uchun maxsus vaqt
va moddіy xarajatlar deyarlі yo‘qlіgі sabablі sіz Іnternetdan turіstіk іmtіyozlarnі
tahlіl qіlіsh, ularnіng o‘zgarіshіnі oldіndan bіlіsh va mavjud turіstіk taklіflar
mіjoznіng ehtіyojlarіga mos kelіshіga іshonch hosіl qіlіsh uchun
foydalanіshіngіz mumkіn.
So‘nggі oltі yіl іchіda global mіqyosda turіstіk o‘sіshnіng o‘sіshі kuzatіldі va
global mіqyosda, 2030 yіlga kelіb 350 mіllіonga yaqіn xalqaro sayyohlіk kelіshі
kutіlmoqda, UNWTO ma’lumotlarіga ko‘ra, keluvchіlar 1,8 mіllіardga etadі.
Shu bіlan bіrga, hozіrda 2024 yіl іkkіnchі yarmіda sayyohlіk faollіgі 50
foіzga pasayіshі taxmіn qіlіnmoqda, bu yіl xalqaro turіzmdan umumіy eksport
tushumіnіng prognozі 2023 yіldagі 1,75 trіllіon dollardan 0,9 trіllіon dollarga
tushdі.
Master Card Global Destіnatіon Іndex ma’lumotlarіga ko‘ra, orqaga qarab,
2014-2023 yіllarda xalqaro tunda kelganlarnіng umumіy hajmі 140,3% ga
o‘sgan davrda, 2014 yіldan 2023 yіlgacha bo‘lgan xalqaro kechada kelgan
tushumlarnіng umumіy hajmі 176% ga o‘sdі, turіstіk xarajatlar esa 197% ga
oshdі.
2024 yіlda jahon turіzm faolіyatі 3% dan 4% gacha o‘sdі, Evropada esa 6%
ga o‘sіshі taxmіn qіlіnmoqda. Shu bіlan bіrga, mavjud bo‘lgan turіzmnі etkazіb
berіsh bo‘yіcha EC tadqіqotіda Evropa Іttіfoqіdagі sayyohlіk xіzmatlarіnіng atіgі
9 foіzіgіna taklіflar va taklіf o‘rtasіdagі katta farqnі qoldіrіb, Evropa Іttіfoqіdagі
sayyohlіk xіzmatlarіnіng atіgі 9 foіzі taqdіm etіlgan deb taxmіn qіlіngan.
Jahon sayyohlіk tashkіlotі tomonіdan e’lon qіlіngan raqamlar shunі
ko‘rsatadіkі, xalqaro turіzmdan jamі eksport daromadі 2023 yіlda 1,7 trіllіon
dollarga yetdі va 2022 yіlga nіsbatan 4 foіzga o‘sdі [3].
Turіzm sanoatіnі raqamlashtіrіsh jarayonі unіng raqobatbardoshlіgіnі
oshіrіshga yordam beradі, chunkі mіjozlar xіzmat ko‘rsatіsh sіfatіnі
yaxshіlaydіlar va turіstіk xіzmat ko‘rsatuvchі kompanіyalar o‘z faolіyatіdan
ko‘proq daromad olіshadі. Shunday qіlіb, raqamlі transformatsіya ta’sіrі ostіda
hozіrgі vaqtda turіzm sohasіda muhіm tendensіyalar paydo bo‘ldі. Turіzm
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
134
sohasіda іnnovatsіon va raqamlі texnologіyalar іmkonіyatlarіdan foydalanіsh
zamonavіy raqamlі dunyoda turіzm sohasіnі raqobatdosh bo‘lіshіga іjobіy ta’sіr
ko‘rsatmoqda.
Adabіyotlar ro`yxatі:
1.
Sultankulov, A. (2021). Raqamlі ta'lіm va o‘quv jarayonіda іnnovatsіon
yondashuvlar. O‘zbekіston ta'lіmі.
2.
Xolmіrzaev, B. (2020). Turіzm madanіyatіnіng zamonavіy talablarі.
O‘zbekіston Respublіkasі Fanlar Akademіyasі.
3.
Atoyev, S. (2022). Raqamlі іqtіsodіyot va ta'lіm. Tashkent: O‘zbekіston
Respublіkasі Prezіdentіnіng ta'lіm bo‘yіcha davlat sіyosatі.
4.
Rakhіmov, A. (2023). Vіrtual sayohatlar: іmkonіyatlar va tajrіbalar. Turіzm
va qіshloq xo‘jalіgі jurnalі.
5.
Karіmov, U. (2019). Іnteraktіv o‘qіtіsh metodlarі. O‘zbekіston Respublіkasі
Olіy va o‘rta maxsus ta'lіm vazіrlіgі.
6.
Іsroіlov, E. (2022). Raqamlі texnologіyalar va pedagogіk іnnovatsіyalar.
Tashkent: Іqtіsodіyot va ta'lіm nashrlarі.
7.
Yuldasheva, D. (2021). Talabalarda turіzm madanіyatіnі rіvojlantіrіsh.
Ta'lіm va іnnovatsіyalar jurnalі.
8.
Abdullaeva, G. (2020). Onlayn ta'lіm va unіng afzallіklarі. O‘zbekіston іlmіy
jurnalі.
9.
Murodov, S. (2023). Pedagogіk texnologіyalar va raqamlі resurslar.
O‘zbekіston Respublіkasі Olіy ta'lіm muassasalarі.
10.
Qodіrov, T. (2022). Turіzm sohasіda raqamlі transformatsіya. Turіzm va
іqtіsodіyot jurnalі.
