DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
129
ПРОЦЕССИДА МУРДАНИ ЭКСГУМАЦИЯ ҚИЛИШГА ОИД АЙРИМ
НОРМАЛАРНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ МАСАЛАЛАРИ
Агоев Шукурулло Сафарбоевич
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
“Тергов фаолияти” кафедраси ўқитувчиси
Саломқулов Жавлонбек Жўрабек ўғли
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси
3-босқич курсанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.12151366
Аннотация.
Ушбу мақолада мурдани эксгумация қилиш тергов
ҳаракатига оид нормаларни такомиллаштириш масалалари ёритилган
бўлиб, шу масалага оид юридик адабиётлар ва айрим хорижий
мамлакатларнинг жиноят-процессуал қонунчилиги нормалари таҳлил
қилинган. Таҳлил ва тадқиқотлар натижаларига кўра муаллиф томонидан
мурдани эксгумация қилишга оид нормаларни такомиллаштириш бўйича
таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган.
Аннотация.
В
данной
статье
освещаются
вопросы
совершенствования норм, связанных с расследованием эксгумации трупа,
анализируется юридическая литература по этому вопросу и нормы
уголовно-процессуального законодательства некоторых зарубежных
стран. По результатам анализа и исследований автором разработаны
предложения и рекомендации по совершенствованию стандартов
эксгумации трупа.
Annatation.
In this article, the issues of improvement of norms related to
the investigation of exhumation of a corpse are highlighted, and the legal
literature on this issue and the norms of criminal procedural legislation of some
foreign countries are analyzed. Based on the results of the analysis and research,
the author developed proposals and recommendations for improving the
standards for exhumation of the corpse.
Калит сўзлар.
Мурда, эксгумация, кўздан кечириш, таниб олиш учун
кўрсатиш, экспертиза.
Ключевые слова.
Мурда, эксгумация, осмотр, показ на опознание,
осмотр.
Keywords.
Murda, exhumation, examination, display for recognition,
examination.
Мамлакатимизда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг
мақсадини жиноят-процессуал қонунини бугунги амалиёт эҳтиёжларига
мос равишда такомиллаштириш масаласи эгаллаган. Зеро жиноят-
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
130
процессуал қонун ҳужжатларининг самарали тизими – қонунийлик ва
ҳуқуқ-тартиботни таъминлаш, инсон ҳуқуқ ва эркинликлари, жамият ва
давлат манфаатлари, тинчлик ва хавфсизликни ишончли ҳимоя қилишга
хизмат қилади. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 14
майдаги «Жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилиги тизимини тубдан
такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори [1], Ўзбекистон
Республикасининг 2018 йил 4 апрелдаги «Суд-тергов фаолиятида
фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатларини кучайтириш
бўйича чора-тадбирлар қабул қилинганлиги муносабати билан
Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва
қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги қонунининг [2] қабул қилинганлиги
жиноят-процессуал қонун ҳужжатларини такомиллаштиришга хизмат
қилмоқда. Бизга маълумки, жиноят ишлари бўйича исбот қилишда
далилларни тўплашнинг асосий воситалари тергов ҳаракатлари бўлиб,
замон талабларидан келиб чиқиб уларни такомиллаштириб бориш муҳим
аҳамиятга эга. Шундай тергов ҳаракатларидан бири мурдани эксгумация
қилиш тергов ҳаракати бўлиб, Ўзбекистон Республикаси Жиноят-
процессуал кодекси (кейинги ўринларда ЖПК) 18-бобининг 148-152-
моддаларда белгиланган.
Жиноят процессида мурдани эксгумация қилиш тергов
ҳаракатини ўтказишнинг бугунги кундаги ҳолатини ўрганиш юзасидан
амалга оширилган ишлар ва суд-тергов амалиётининг таҳлили
кўрсатишича, мурдани эксгумация қилиш тергов ҳаракати натижасидан
тўпланган маълумотлар жиноят ишлари бўйича муҳим далил вазифасини
ўтайди ва ушбу процессуал ҳаракат айбловчи ёки оқловчи далилларни
тўплашда исботлаш субъектларига жуда қўл келади. Бироқ мурдани
эксгумация қилиш барча жиноят ишлари бўйича ҳам ўтказилавермайди ва
қачонки одам ўлими билан боғлиқ ҳолатларда унинг яқин қариндошлари
мурда дафн қилинганидан кейин ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга
мурожаат қилиб ўлим ҳолати тасодифий эмаслиги, бунда кимнингдир
айби борлигини, айрим ҳолларда эса терговга қадар текширув,
суриштирув ёки дастлабки тергов жараёнида йўл қўйилган хатоларни
бартараф этиш учунгина ўтказилиши мумкин. Акс ҳолда ушбу ҳаракат
натижасида тўпланган далиллар ишга алоқадор, мақбул ва ишончли
бўлмасдан, Жиноят-процессуал кодекснинг (кейинги ўринларда ЖПК
95 (далилларга баҳо бериш) ва 95
1
-модда (далилларнинг мақбул
эмаслиги)ларида белгиланган далилларни баҳолашнинг процессуал
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
131
қоидаларига мувофиқ номақбул далил деб топилиши [3], шунингдек
жиноят ишларини ҳал қилишда далилий аҳамиятга эга бўлмаслиги
мумкин. Мурдани эксгумация қилиш тергов ҳаракатини ўтказишдаги
мавжуд муаммолар ҳақида фикр юритар эканмиз, фикримизча ушбу
муаммоларни қуйидагича тизимлаштириш мақсадга мувофиқдир:
1) мурдани эксгумация қилиш тергов ҳаракатини ўтказишдаги
ташкилий ва амалий муаммолар;
2) мурдани эксгумация қилиш тергов ҳаракатини ўтказишдаги
процессуал ҳуқуқий ва назарий муаммолар.
Мурдани эксгумация қилиш тергов ҳаракатини ўтказишдаги
ташкилий ва амалий муаммоларга ушбу тергов ҳаракатини ўтказишга
тайёргарлик кўриш ва уни ўтказиш жараёнида, шунингдек ўтказиб
бўлинганидан кейин унинг натижаларини расмийлаштириш жараёнида
юзага келадиган ташкилий ва амалий муаммоларни, шунингдек тергов
ҳаракатини ўтказишга ваколатли субъектларнинг билими, тажрибаси ва
кўникмаларининг етарли даражада бўлмаслигини киритиш мумкин.
Мурдани эксгумация қилиш тергов ҳаракатини ўтказишдаги процессуал-
ҳуқуқий ва назарий муаммоларга ушбу тергов ҳаракатини ўтказиш
асослари,
тартиби
ва
натижаларини
процессуал-ҳуқуқий
расмийлаштириш жараёнларини тартибга солувчи қонун ва қонун ости
меъёрий
ҳуқуқий
ҳужжатлар
нормаларидаги
бўшлиқлар,
тушунмовчиликлар, зиддиятли ҳолатларни киритиш мумкин. Бундан
ташқари, мурдани эксгумация қилиш тергов ҳаракатини ўтказишдаги
назарий муаммоларга ЖПК нормаларидан келиб чиққан ҳолда ушбу
тергов ҳаракатини ўтказишнинг процессуал ва криминалистик
жиҳатларига
бағишланган
илмий-тадқиқот
ишлари
амалга
оширилмаганлигини, бевосита айнан ушбу мавзуга бағишлаб чоп этилган
адабиётларнинг, ўқув-услубий қўлланмаларнинг етарли эмаслигини
кўрсатиш мумкин. Мурдани эксгумация қилиш тергов ҳаракатини
ўтказишдаги ушбу муаммолар қандай бўлмасин у келгусида куйидаги
оқибатларни келиб чиқишига сабаб бўлиши мумкин: биринчидан,
мурдани эксгумация қилишнинг натижаларидан исбот қилиш жараёнида
фойдаланиш имкониятларини йўққа чиқаради ва олинган маълумотлар
келгусида номақбул далил деб топилиши мумкин; иккинчидан, ушбу
процессуал ҳаракатни ўтказишга тайёргарлик кўриш ва ўтказиш
самарадорлигини пасайишига олиб келади; учинчидан, мурдани
эксгумация қилишни ўтказишга ваколатли субъектларнинг мазкур
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
132
соҳадаги фаолиятига бир қатор тўсиқ ҳамда муаммоларни юзага
келтириши натижасида ушбу субъектлар мурдани эксгумация қилиш
тергов ҳаракатини ўтказмасликка ҳаракат қиладилар ва бошқалар.
ЖПКнинг 148-моддасида мурдани эксгумация қилиш асослари ва тартиби
белгиланган бўлиб, унинг биринчи қисмида кўздан кечириш, таниб олиш,
текшириш ёки экспертизага намуналар олиш учун мурдани қабрдан
чиқариб олиш зарур бўлган тақдирда прокурор, терговчи ёки
суриштирувчи мурдани эксгумация қилиш тўғрисида илтимоснома
қўзғатиш ҳақида мазкур тергов ҳаракатини ўтказиш асосларини баён
этган ҳолда қарор чиқариши белгиланган. Ушбу моддани таҳлил
қиладиган бўлсак, эксгумациянинг туб моҳияти мурдани қабрдан чиқариб
олиш бўлиб, у қуйидаги мақсадларда ўтказилиши мумкин: 1) мурдани
кўздан кечириш учун; 2) мурдани таниб олиш учун кўрсатиш зарурати
туфайли; 3) мурдани текшириш ёки экспертизага намуналар олиш учун.
Шуни алоҳида қайд этиш жоизки, ЖПКнинг ушбу моддасида мурда
эксгумация қилинганидан кейин у шу жойнинг ўзида ёки махсус
экспертиза муассасаларида экспертизадан ўтказилиши мумкинлиги
назарда тутилмаган. Ваҳолангки, ЖПКнинг мурдани эксгумация қилиш
тартиби деб номланган 149-моддасининг иккинчи қисмида: «...Агар
экспертиза тайинланган бўлса, эксгумация ўтказишда суд тиббиёти
экспертининг иштирок этиши шарт»лиги белгиланганлиги ва ЖПКнинг
150-моддаси биринчи қисмида эса: «Эксгумация экспертиза қилиш
мақсадида ўтказилаётган бўлса, экспертиза ўтказиш ҳақида қарор ёки
ажрим чиқарилиши лозим. Бунда мурда экспертиза муассасасига
жўнатилади ёки экспертиза мурда кўмилган жойнинг ўзида ўтказилади»
деган процессуал қоидалар белгиланган. Бундан ташқари, экспертиза ва
экспертиза тадқиқотлари учун намуналар олиш тергов ҳаракатлари
бошқа-бошқа мустақил тергов ҳаракатлари бўлиб, бу вазиятда бири
иккинчисининг ўрнини боса олмайди. Зеро, суд-тергов амалиётида
айбдорнинг қилмиши билан келиб чиққан оқибат ўртасида сабабий
боғланиш мавжудлиги ишнинг тўғри ҳал этилиши ва айбдорга адолатли
жазо белгиланиши учун аҳамиятли бўлган ҳолат ҳисобланади [4]. Айнан
бу борада айрим хорижий мамлакатлар ЖПКларида белгиланган
қоидаларни таҳлили ҳам мурда тиббий текширувдан ўтказилиши ёки
экспертизадан ўтказилиши мақсадларида эксгумация қилиниши
мумкинлиги белгиланганлигини кузатиш мумкин. Хусусан, Озарбайжон
Республикаси ЖПКнинг 237-моддасининг иккинчи қисмида эксгумация
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
133
қилинган мурда тиббий текширувлардан ўтказилиши ва керак бўлса
тиббиёт муассасаларига олиб борилиши мумкинлиги белгиланган [5].
Айнан шунга ўхшаш қоидалар Қирғизистон Республикаси ЖПКнинг 169-
моддасида [6] ҳам белгиланган. Шуни алоҳида қайд қилиш лозимки, ЖПК
148-моддасининг биринчи қисмида «текшириш» жумласи қўлланилган
бўлиб, ушбу жумла қандай текширувни назарда тутганлиги мавҳум бўлиб,
бу экспертизани англатиши ёки англатмаслиги билан бирга қонун
нормасини бошқача талқин қилинишига ҳам олиб келиши мумкин.
Ваҳолангки, ЖПК нормаларининг ўзида «текшириш» жумласи бир неча
ҳил маъноларда келтирилганлигини кузатиш мумкин. Фикримизча, ушбу
жумла ҳам аниқлаштирилиши мақсадга мувофиқдир. Юқорида баён
этилган ҳолатларни инобатга олган ҳолда фикримизча, ЖПКнинг 148-
моддасидаги ушбу ҳуқуқий бўшлиқ бартараф этилиши ва унинг биринчи
қисмидаги «текшириш» жумласи «экспертизадан ўтказиш» жумласи билан
алмаштирилиши мақсадга мувофиқдир. Фикримизча, келгусида мурдани
эксгумация қилиш тергов ҳаракатини ўтказишнинг процессуал ва
криминалистик жиҳатларига бағишланган илмий ишларининг амалга
оширилиши, шунинг натижалари бўйича ЖПКга янги таклиф ва
тавсияларнинг киритилиши, илмий-тадқиқот ишлари натижаларининг
илмий нашрларда чоп этилиши ҳамда назарий қоидаларнинг дарслик ва
ўқув қўлланмаларида акс эттирилиши ушбу тергов ҳаракатини
ўтказишдаги назарий муаммоларнинг самарали ечими бўла олади.
Фойдаланилган адабиётлар:
1. Муродов Б., Қулбеков О. Номусга тегиш жиноятларини тергов қилишда
исботланиши лозим бўлган ҳолатлар //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. –
Т. 3. – №. 1. – С. 98-104.
2. Муродов Б.Б. Основания прекращения уголовного дела в связи с
истечением срока давности привлечения к ответственности (опыт
Узбекистана) //Вестник экономической безопасности. – 2016. – №. 1. – С.
177-182.
3. Муродов Б.Б Совершенствование основания прекращения уголовного
дела в связи с истечением срока давности привлечения к ответственности
//Обзор законодательства Узбекистана. – 2016. – №. 3. – С. 47-50.
4. Муродов Б. Совершенствование основания прекращения уголовного
дела в связи с истечением срока давности привлечения к ответственности
//Обзор законодательства Узбекистана. – 2017. – №. 1. – С. 69-72.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
134
5. Муродов Б., Ботаев М. Анализ основ реабилитации невиновных лиц в
уголовном процессе //Общество и инновации. – 2020. – Т. 1. – №. 1. – С. 166-
176.
6. Суюнов Ш., Хусинов Ш. Рецидив жиноятчилик тушунчаси ва унинг
аҳамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и
практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 4. – С. 150-156.
7. Суюнов Ш., Исмайлова Ш. Бир гуруҳ шахслар томонидан содир
этиладиган жиноятларни тергов қилишда юзлаштириш тергов
ҳаракатининг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. –
Т. 3. – №. 4. – С. 140-144.
8. Суюнов Ш., Азаматов А. Суриштирув институтининг ривожланиш
истиқболлари //Академические исследования в современной науке. –
2023.
Т. 2. – №. 13. – С. 9-14.
