DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
44
“MAHBUB UL-QULUB” ASARIDA ANTONIMLARNING
QO‘LLANILISHI
Muzaffarov Kamoliddin Abdusalom o‘g‘li
Toshkent amaliy fanlar universiteti o‘qituvchisi
Tel: +998(94)409 99 09
kamoliddinmuzaffar0990@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.11526280
Annotatsiya:
Ushbu maqolada “Mahbub ul-qulub” asaridagi antonim va
kontekstual antonimiya haqida so‘z yuritilgan bo‘lib, adibning antonimlar
qo‘llash mahorati haqida fikr-mulohazalar bayon qilingan.
Annotation:
This article discusses antonyms and contextual antonyms in
Mahbub ul-qulub, and discusses the author's skill in using antonyms.
Kalit so‘zlar:
Antonimiya, antonim, kontekstual antonimiya, tazod, janr,
leksema, fonetika, antonimik juft, kontekst
Key words:
Antonymy, antonym, contextual antonymy, contrast, genre,
lexeme, phonetics, antonym pair, context
Besh asrdan buyon nazm taxtini hech kimga bermay kelayotgan buyuk
iste’dod sohibi Alisher Navoiy asarlari hali ham adabiyotshunoslar, tilshunoslar,
geograflar, matnshunoslar, tarixshunoslar diqqat-e’tiborida bo‘lib kelmoqda. Bu
ulug‘ mutafakkir asarlarini o‘rganish bir daqiqa ham to‘xtab qolgani yo‘q. Alisher
Navoiy asaralarini o‘rganilishiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak. Adib asarlari
navoiyshunos olimlar tomonidan ,asosan, adabiy jihatdan o‘rganilgan. Lekin
tilshunoslik nuqtayi nazaridan biroz kamroq murojaat qilingan. Ammo Shunday
bo‘lishiga qaramasdan Tilshunoslik nuqtayi nazaridan bir qadar salmoqli ishlar
amalga oshirilgan. Alisher Navoiy asarlarini til xuxusiyatlarini o‘rganishga
umrining katta qismini bag‘ishlagan, buyuk tilshunos olim Alibek Rustamov
xizmatlarini e’tirof etmasdan o‘tmasak bo‘lmas. Zabardast tilshunos olim
A.Rustamov “Navoiyning badiiy mahorati”, “Navoiy tilining Grammatik
xususiyatlari”, “So‘z haqida so‘z” asarlarini yaratgan. Shu bilan birga
“Mahbub ul-qulub” asarida Navoiy tili, fonetik va morfologik xususiyatlari
bo‘yicha ilmiy ishlarni yoqlagan. Yuqorida ta’kidlaganlarimizni hisobga olib, biz
hozirgi maqolamizda adibning “Mahbub ul-qulub” asariga murojaat qilib, asarni
tilshunoslik tarafdan o‘rganib, asardagi antonim va kontekstual antonimlarni
yoritib berishga harakat qilamiz. Antonimlar ( zid ma’noli so‘zlar) – grekcha
anti-“zid”, “qarama-qarshi” onoma yoki onyma-“nom” degani bo‘lib, qarama-
qarshi tushunchalarni ifodalaydigan so‘zlardir ya’ni ma’nosi bir-biriga zid
ma’noli so‘zlar antonimlar deyiladi. Antonimik juft hosil bo‘lishi uchun, albatta,
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
45
mustaqil tushuncha ma’no jihatdan bir-biriga zid bo‘lishi kerak. Antonim badiiy
adabiyotda qo‘llanilib, tazod janrini yaratish uchun xizmat qiladi. Alisher Navoiy
shu darjada daho ijodkor bo‘lganki, asarlarida har bir so‘zni shunchaki
keltirmay, ularga o‘ziga xos yuklamalarni yuklagan. Alisher Navoiy asarlarida,
shu jumladan “Mahbub ul-qulub” asarida antonimlardan o‘rinli foydalangan. Bu
esa asardagi antonimlarni o‘rganishga yana bir asos bo‘ladi. “Mahbub ul-
qulub” da gap tarkibida keladigan sof antonimlar. Masalan,
yaxshi-yomon,
katta-kichik, ko‘p-oz, vayrona-oshyona, mazlum-zolim, ulug‘-kichkina,
rosix-nosix
va h.k. va antonimiyaning tarkibiy qismi bo‘lgan kontekstual
antonimiyani juda ko‘p o‘rinlarda ishlatilgan.
Kontekstual antonimiya
o'zaro zid ma’no ifoda etmagan leksemalarning
ma’lum kontekst ichida so'zlovchi yoki muallif tomonidan antonimik
munosabatlarga kiritilishidir. Buni quyidagi she’riy misralar tahlilida ko'rish
mumkin:
Ushoqqand
oq tuzga
monand erur, Va lekin biri
tuz,
biri
qand
erur. (A.Navoiy)
Bu asar ulug‘ mutafakkir va buyuk shoir Alisher Navoiyning umri oxirida 906
(1500-1501) yilda yozilgan yirik nasriy asaridir. U muallifning g‘oyat mazmunli
va sermashaqqat hayoti davomida to‘plangan boy tajribasi va xulosalaring
yig‘indisidir[1:03] demak, bu asarda tengsiz adib hayoti davomida ko‘rgan-
bilganlarini taqqoslashlar asosida asarga singdirib yuborgan. Qachonki biz bir
narsani tasvirlamoqchi bo‘lsak, uni taqqoslaymiz va zidini keltiramiz. Ana
shunda biz tasvirlayotgan shaxs, narsa-buyum va joyning qadr-qimmati oshadi.
Muharrir bu taqqoslashlarga quyidagicha fikr bildiradi. “Mahbub ul-qulub”da
Navoiy bevosita o‘z davridagi deyarali barcha ijtimoiy guruh va tabaqalarga
tavsif beradi va ularning qay biri yaxshi yoki yomon, qay biri insoniylikka,
xalqqa, mamlakatga foydali yoki ekanligini boshqa asarlariga qaraganda
kengroq, chuqurroq va aniqroq bayon etadi.[1:04] Adib “Mahbub ul-qulub”
asarida she’riy va nasriy yo‘lda ham antonimlardan unumli foydalangan. Quyida
esa “Mahbub ul-qulub” asaridan antonim va kontekstual antonimlardan misollar
keltirib o‘tamiz.
Masnaviy:
Ulus
podshohiyu
darveshvash,
Anga
shohliqdin
kelib
faqr
xash,
Jahondorlarg‘
a sipehr intiboh,
Valiy
ahli
faqr
olida xoqi roh,
Jahon mulki olinda
xoshokcha
,
Vale bir ko‘ngul mulqi
aflokcha.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
46
Bori
benavola
r
navosozi
ul,
Hamul nav’kim, Shoh Abulg‘ozi ul,[1:145-146]
Adib bu masnaviysida antonimlarni kerakli o‘rinda qo‘llagan. Bir necha sinonim
so‘zga bitta antonim qo‘llagan.
Podshohiyu, shohliqdin, jahondorlarga, Valiy-
faqr, xoshokcha
-
aflokcha, benavola
r-
navosozi.
Adib asarning “Nomunosib noiblar zikrida” faslida ushbu antonimlardan
kerakli foydalangan. Nima olurda
yolg‘on
anga
chin
o‘rnig‘a va musulmonlarg‘a
nuqson anga din o‘rnig‘a,
yolg‘on
borida anga
chin
demaki mahol va rishvat
olurda o‘zga so‘z deb, ammo ko‘nglida o‘zga xayol.[1:147] Bunda buyuk
mutafakkir yolg‘on va chin antonimlari orqali nomunosib noiblar ko‘nglidagi dil
va til boshqaligini oddiy shu ikkita antonim yordamida tasvirlab berayapti.
Asarning
“Zolim va johil va fosiq podshihlar zikrida”
faslida esa kontekstual
antonimlarda keng foydalaniladi. Masalan, Odil podshoh ko‘zgu va bu aning
uchasidur. Ul
yoruq,
subh
, bu aning
qorong‘u
kechasidu
r. Zulm aning
ko‘nglig‘a marg‘ub va fisq aning xotiriga mahbub. Mulk buzug‘lig‘idin zamiriga
jam’iyat va ulus
parishonlig‘idin
xotirig‘a
amniyat
.
Obodlar
aning zulmidin
vayrona
, kabutar toqchalari boyqushg‘a
oshiyona.
Boda seli chun bazmida
to‘g‘yon qilib, ul sel mulk
ma’muralarin
vayron qilib
. Suvchi xonasig‘a farsh
masjid ravoqi to‘kulgonidin va ko‘plari boshig‘a xisht mehrob toqi
yemrulgonidin. Agar qon to‘kmak anga pesha, kimki joni bor anga andesha. Agar
shurbg‘a mash’uf ko‘y va ko‘cha musulmonlarg‘a maxuf. Agar fosiq bo‘lsa va
bad, af’ol - el irzi va ayolig‘a andin biymu nakol. Va sitezaro‘y bo‘lsa va xudroy
mushfiq Navoiy jonig‘a voy! O‘z noshoyisti o‘z olida xo‘b va el ma’quli anga
mardud va ma’yub.
Ko‘p
xizmat
oz
sahv bila olida nobud va
ko‘p
haq
va
rost oz
xato
bila ilayida nomavjud.
Xato
royi
o‘ng
kelmasa, daxlsizlarga shirkat, balki
naqiz tutqonlarg‘a ziyoda tuhmat. Nosavob xayoli tuz chiqmasa, shirkati
yo‘qlarg‘a itob va balki xabari yo‘qlarga aroda azob. Hayot suyin og‘u desa,
musallam tutmog‘on gunahkor va quyosh
nurin
qorong‘u
desa, tahsin
qilmog‘on tiyra ro‘zgor. O‘z jonibidin qatraning daryocha hurmati va zarraning
bayzacha qiymati. El tarafidin moli olam bir qora puldin kam va fido qilg‘on joni
aziz, oncha yo‘qkim, bir pashiz.
Qora quzg‘unni oq tuyg‘un
desa, qozni yaxshi
olur demagan muqassir.
Yoruq kunni tiyra tun desa
, suho ko‘runadur
demagan mudbir. Chin der elga - jon xatari, xayrg‘a dalolat qilg‘uvchig‘a o‘lum
zarari
. Haq
aning qoshida
botil
,
xiradmand
aning aqidasida
johil.
Eldin
ko‘nglida kiynasi - maxfiy xazinasining dafinasi. Qatl uchun jon bermak shiori, el
molu jonig‘a qasd - shikori. Bu yomon podshohki, bo‘lg‘ay vaziri ham yomon,
andoqki, Fir’avn nayobatida Homon .
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
47
Bayt:
Uylakim shoh morg‘a bo‘lg‘ay mumid ham ja’fariy,
Yo vaboyi xalqqa toun ham o‘lg‘ay bir sari.
Tengri mundoq balolarni adam chohidin vujud taxtgohig‘a kelturmasun va
yo‘qluq zindonidin borlig‘ shahristonig‘
a yetkurmasun.[1:147-148] Bu yerda
odil so‘zi fasl nomidagi uchta so‘zning o‘ziga antonim sifatida qo‘llangan:
Odil-
zolim,johil,fosiq.
Bu ham adibning o‘ziga xos mahorati. Endi yuqoridagi
matndagi antonimlarga murojaat qilamiz:
yoruq,
subh
so‘zlari gapning o‘zida
qorong‘u
kechasidu
r so‘zlariga kontekstual antonim bo‘lib kelgan. Yoki
o‘ng
va
xato
so‘zlari matndan tashqari holatga antonimlik vazifasini bajarmaydi. Lekin
Alisher Navoiy bu so‘zlarni gapda kontekstual antonim sifatida qo‘llagan. Ushbu
faslda yana quyidagi antonimlar keltirilgan:
Obod-vayron, rost-xato, mamura-
vayron, haq-botil, qora-quzg‘un-oq tuyg‘un, yoruk kun-tiyra tun,
xiradmand-johil, yo‘qluq zindonidi-borlig‘ shahristoni,
ko‘rinib turibdiki
adib antonimlarni o‘xshatishlar, qiyoslashlar orqali yanada ta’sirchanroq
ifodalab, tilimiz so‘z boyligini yana bir bor aks ettirgan. Bunday jilodor
antonimlarni “Mahbub ul-qulub” asarida juda ko‘plab uchratishimiz mumkin.
Ularning ayrimlari sof antonim hisoblansa, ayrimlari faqatgina shu matn uchun
kontekstual antonim hisoblanadi va bu antonimlardan quyida namunalar
ko‘rishingiz mumkin:
Rosix nosix
Xushgo‘y badgo‘y
Pech hech
Yaxshi bad
Achchig‘ chuchuk
Qato bo‘z
Ko‘pdin ko‘p ozdin oz
G‘aniy faqir
Odamiylig‘ hayvonlig‘
Ulug‘ kichkina
Mudarris mubtade
Shifodir balodir
Ranj ganj
Rost yolg‘on
Aziz xor
Muboxot uyat
Tong oqshom
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
48
Xorliq vayronasi xokisorlig‘ koshonasi
Yaxshi yomon
Xulosa o‘rnida shuni aytishimiz mumkinki, Alisher Navoiy asarlariga qay
tarafdan qarasak shu tomondan siz izlagan ma’noni beradi. Bu xoh tilshunoslik
bo‘lsin, xoh adabiyotshunoslik bo‘lsin. Birgina “Mahbub-ul qulub” asarida
antonimdan betakror foylangan bo‘lsa, butun boshli asaralarida ona tilimizga
qanday jilo berib, yuksaklikka ko‘targanini tasavvur qilaversak bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alisher Navoiy. Mahbub ul-qulub. “Yangi asr avlodi” 2019
2.
Alibek Rustamov. Navoiyning badiiy mahorati.-T., Adabiyot va san’at
nashriyoti,1979
3.
Shuhrat
Sirojiddinov,
Dilnavoz
Yusupova,
Olimjon
Davlatov.
Navoiyshunoslik. “Tamaddun” nashriyoti, 2018
4.
.www.arboblar.uz
5.
. www.navoiy.zn.uz
6.
www.ziyouz.com
7.
. www.sputniknews-uz.com
8.
www.saviya.uz
