DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
93
SIMLI VA SIMSIZ ALOQA VOSITALARI
Berdiyeva Gulnoza Rizoqulovna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti axborot texnologiyasi fan o’qituvchisi
Norboboyeva Dinora Akbar qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Pedagogika fakulteti 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14539030
Annotatsiya:
Ushbu maqolada simli va simsiz aloqa vositalarining asosiy
turlari, xususiyatlari va qoʻllanilish sohalari koʻrib chiqilgan. Simli aloqa
vositalari axborotni uzatishda jismoniy kabel yoki tolalardan foydalanadi va
yuqori barqarorlikni taʼminlaydi, biroq mobil hisoblanmaydi. Ikkala turdagi
aloqa vositalarining afzalliklari va kamchiliklari taqqoslangan holda, ularning
zamonaviy texnologiyalardagi oʻrni va ahamiyati tahlil qilingan. Ushbu tahlil
aloqa tizimlarini rivojlantirishda tanlov qilishda yordam beradi va turli
sohalarga qoʻllanilishiga yoʻnaltiriladi.
Kalit soʻzlar:
Fizik kabel, wi-fi, bluetooth, mobil aloqa, lokal tarmoq, sunʼiy
yoʻldosh aloqalari, radio toʻlqinlari.
Kirish.
Zamonaviy jamiyatda aloqa vositalari odamlar hayotining ajralmas
qismiga aylangan. Axborot texnologiyalarining rivojlanishi natijasida
ma'lumotlarni tez va samarali uzatish imkoniyatlari kengaymoqda. Simli va
simsiz aloqa texnologiyalari ana shu jarayonning asosiy tayanchi hisoblanadi.
Simli aloqa fizika asosida ishlaydigan kabel tizimlariga tayanadi, bu esa yuqori
tezlik va barqarorlikni ta'minlaydi. Axborotlar tovush orqali uzatilishi va eshitib
qabul kdiinishi (telefon aloqa), shartli belgi yoki harf va raqamlar tarzida yozib
olib, eshittiruvchi apparatlar yordamida uzatilishi hamda qabul qilinishi
(telegraf aloqa), qoʻzgʻalmas tasvirlar — fotosuratlar, chizmalar, rasmlar
(faksimial aloqa) yoki qoʻzgʻaluvchan tasvirlar tarzida (televideniye) uzatilishi
mumkin. Simli aloqada yer osti aloqa kabellari, signallarni elektron
kuchaytirgichlar va boshqa apparatlardan foydalaniladi. Simli aloqa koʻpincha
radioaloqa bilan birga qoʻllanadi.
Natija va muhokama:
Shunday noqulayliklar va moliyaviy zararlardan
qochgan holda yangi zamonaviy aloqa simsiz aloqalar ishlab chiqildi. Bunga
misollar keltirsak, birinchi navbatda mobil aloqa va eng qulay aloqalardan biri
hisoblanayotgan simsiz aloqa tizimidir. Simsiz aloqaga Wi-Fi, Wi-MAX, Wi-Bro
va shunga o’xshash bir qator aloqa texnologiyalar kiradi. SIMSIZ LOKAL
TARMOQ TEXNOLOGIYALARI: O’TMISh VA KELAJAK Axborot uzatishning simsiz
texnologiyalari tarixi XIX asrning oxiriga kelib birinchi radiosignal uzatilishi
bilan boshlangan va XX asrning 20-yillarida amplituda modulyatsiyali radio
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
94
qabul qilgichlar paydo bo’lishi bu texnologiyalarni rivojlanish jarayonlariga
katta ta’sir ko’rsatdi. 1970-yillarga kelib tovushni radioto’lqinlar orqali
uzatuvchi birinchi simsiz radiotelefonlar yaratildi. Yangi CDMA (Code Division
Multiple Access - kanallarni kodli taqsimlash texnologiyasi), GSM (Global
Systems for Mobile Communications- mobil aloqa tarmoqlarining global
tizimi), TDMA (Time Division Multiple Access-kanallarni vaqt orqali
taqsimlash texnologiyasi), 802.11, WAP (Wireless Application Protocol-simsiz
texnologiyalar protokoli), 3G va 4G (uchinchi va to’rtinchi avlod
texnologiyalari), GPRS (General Packet Radio Service, ma’lumotlarni paketlab
uzatish xizmati), Bluetooth (o’rta va qisqa masofa tarmog’i), EDGE
(Enhanced Data Rates for GSM Evolution, takomillashtirilgan GSM tarmoq) va
shu kabi texnologiyalarning xilma-xilligi bu sohada tub burilish
boshlanayotganini anglatib turibdi.
Mavzuga
doir
adabiyotlar
tahlili.
Simli
va
simsiz
aloqa
texnologiyalarining rivojlanishi bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar va ilmiy adabiyotlar
mavjud. Ular ushbu sohadagi asosiy yo‘nalishlarni, rivojlanish bosqichlarini,
afzallik va kamchiliklarni o‘rganishga qaratilgan. Quyida ushbu sohadagi
adabiyotlarning umumiy tahlili keltiriladi.
1. Simli aloqa bo‘yicha adabiyotlar. Simli aloqa texnologiyalariga oid asarlar
asosan kabel tizimlarining texnik imkoniyatlarini tahlil qiladi. Misol uchun:
Optik tolalar: Bu mavzuga oid ilmiy ishlar optik signallarning yuqori tezligi
va past yo‘qotish darajalariga urg‘u beradi. R.K. Singh (2018) tomonidan olib
borilgan tadqiqotlarda optik tolali aloqa tarmog‘ining kengaytirilishi va yuqori
tezlikdagi uzatish imkoniyatlari batafsil yoritilgan.
Ethernet tarmoqlari: Ethernet texnologiyasi bo‘yicha adabiyotlar, masalan,
Tannenbaum va Wetherall (2021) tomonidan yozilgan, kabel asosidagi
tarmoqning ishlash tamoyillari va rivojlanishini tahlil qiladi.
Simli aloqa texnologiyalari barqarorlik va yuqori tezlikni ta’minlagani bilan
infrastrukturani o‘rnatish va modernizatsiya qilish masalalari qimmatga tushadi.
2. Simsiz aloqa bo‘yicha adabiyotlar. Simsiz aloqa texnologiyalariga
bag‘ishlangan tadqiqotlar asosan mobil tarmoqlar va elektromagnit to‘lqinlar
orqali ma’lumot uzatishga qaratilgan.
5G texnologiyasi: A. Gupta va R. Jha (2020) tomonidan olib borilgan
izlanishlar 5G texnologiyasining yuqori tezlik, minimal kechikish va keng
qamrov kabi afzalliklarini ta’kidlaydi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
95
Wi-Fi va Bluetooth: K. Pahlavan va P. Krishnamurthy (2019) tomonidan
yozilgan adabiyotlar bu texnologiyalarning ichki aloqa tarmoqlari uchun
qulayligini yoritib beradi.
Radio to‘lqinlar: U. Y. Zeynalov (2017) radio to‘lqinlar orqali signallarni
uzatishning prinsiplarini va bu jarayonning qiyinchiliklarini ko‘rsatadi.
Adabiyotlar tahlili natijalari shuni ko‘rsatadiki, simli va simsiz
texnologiyalar bir-birini to‘ldiruvchi bo‘lib, har birining o‘ziga xos afzallik va
kamchiliklari mavjud. Ilmiy tadqiqotlar ushbu sohadagi yutuqlarni oshirish
uchun zamonaviy innovatsion texnologiyalarga e’tibor qaratishga chorlaydi.
Simli va simsiz aloqa vositalari zamonaviy dunyoda muhim o‘rin tutadi. Simli
aloqa vositalari yuqori ishonchliligi va sifatli ma’lumot uzatish imkoniyati bilan
ajralib tursa, simsiz aloqa vositalari mobil qulaylik, ko‘p funksionallik va keng
qamrovni ta’minlaydi.
Tadqiqot metodlari:
Aloqa vositalari, xususan, simli va simsiz texnologiyalar turli tadqiqot
metodlaridan foydalanish mumkin. Masalan:
1. Nazariy metodlar mavzuning ilmiy asoslarini o‘rganishga yordam beradi.
Aloqa vositalari, xususan, simli va simsiz texnologiyalar bo‘yicha maqola yoki
tadqiqot yozishda turli tadqiqot metodlaridan foydalanish mumkin. Aloqa
vositalari tarixiy rivojlanishini va zamonaviy texnologiyalarni tushunish uchun
kitoblar, maqolalar, texnik hujjatlar va boshqa manbalarni o‘rganish usullarini
misol keltiramiz.
Taqqoslash usuli: Simli va simsiz texnologiyalarning farqlari, afzalliklari va
kamchiliklarini taqqoslash.
Model yaratish: Aloqa tizimlari ishlashining nazariy modelini yaratish va
ularning samaradorligini matematik tahlil qilish.
2. Amaliy tadqiqot metodlari real holatlarni o‘rganishga yo‘naltirilgan
boʻlishi mumkin.
Eksperiment usuli: Simli va simsiz aloqa tizimlarining ishlash
samaradorligini sinash. Masalan, ma’lumot uzatish tezligi yoki signal sifati
tizimlaridan foydalaniladi.
Monitoring va kuzatish usuli: Turli muhitlarda aloqa vositalarining
ishlashini kuzatib, natijalarni qayd etish. Qurilmalar orqali signal sifati, chastota
diapazoni va kechikishlarni o‘lchash maʼlumotlarni oʻlchash va yigʻish usuliga
kiradi.
3. Statistik metodlardan yig‘ilgan ma’lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilish
uchun ishlatiladi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
96
So‘rov va intervyu: Foydalanuvchilardan aloqa texnologiyalaridan
foydalanish qulayligi, muammolar va afzalliklari haqida fikrlarini so‘rash
texnologiyasi hisoblanadi.
Ma’lumotlarni statistik tahlil qilish: Tizim samaradorligi haqida xulosalar
chiqarish uchun ma’lumotlarni diagrammalar, jadval va grafiklar shaklida tahlil
qilish.
Xulosalar va takliflar:
Simli aloqa texnologiyalari barqarorlik va yuqori
tezlikni ta’minlagani bilan infrastrukturani o‘rnatish va modernizatsiya qilish
masalalari qimmatga tushadi. Simsiz texnologiyalar harakatchanlikni oshiradi,
lekin signal shovqin va masofa bilan bog‘liq muammolarga sezgir. Simli va simsiz
texnologiyalarning integratsiyasi: Dasturiy ta’minot va texnik echimlar haqida
yozilgan adabiyotlar bu ikki texnologiyaning kombinatsiyasini muhokama qiladi.
Masalan, J. Andrews va boshqalar (2014) simli va simsiz texnologiyalarni
birgalikda ishlatish orqali ma’lumot uzatish tizimlarini yaxshilash usullarini
tahlil qiladi. Simli va simsiz texnologiyalarning xavfsizlik xususiyatlari bo‘yicha
tadqiqotlar, masalan, Stallings (2020) tomonidan olib borilgan ishlar, shifrlash
va himoya protokollariga urg‘u beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Berdiyeva, Gulnoza, and Avazbek Narzulloyev. "VIRTUAL BORLIQ VA UNING
TURLI SOHALARDA QO‘LLANILISHI." Solution of social problems in
management and economy 3.4 (2024): 18-23.
2. Berdieva, Gulnoza. "The Role, Importance And Relevance Of Information
Technology In The Motivational Phase Of Teaching." The American Journal of
Applied sciences 3.04 (2021): 334-338.
3.
Berdiyeva,
Gulnoza.
«TA’LIMDA
MULTIMEDIA
VOSITALARIDAN
FOYDALANISH.» THEORY AND ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH
Turkey International scientific-online conference 28.04(2022): 150-152.
4. Berdiyeva, Gulnoza. «Электрон таълимни ташкил этиш ва ахборот
тизимлари таҳлили.» Муғаллим хам узликсиз билимлендириу Илмиу-
методикалиқ журнал 3.3(2022): 121-123.
5. Berdiyeva, G. "INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANINI
OQITISHDA MASOFAVIY TALIM TEXNOLOGIYALARINING AHAMIYATI."
Экономика и социум 12-1 (91) (2021): 146-150.
6. Sh, Mavlonov Sh, and F. B. Jurayeva. "ZAMONAVIY TEXNOLOGIYALAR
YORDAMIDA MINTAQALAR IQTISODIYOTINI RIVOJLANTIRISH." Экономика и
социум 10 (125) (2024): 234-238.
7. Aliqulov, Sh. "M. Yaxiyaxonova. Taʻlim samaradorligini oshirishda kreativ va
zamonaviy metodlarning ahamiyati. Raqamli ta’lim muhitida fanlararo
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
97
integratsiyani Qoʻllashning ta’lim samaradorligiga ta’siri: xalqaro Tajribalar va
rivojlanish istiqbollari." (2024).
8. ShukurulloFayzullo o‘g‘li, Aliqulov. "TA ‘LIMDA MULTIMEDIYA
TEXNOLOGIYALARINI QO ‘LLASH." PEDAGOGS 50.2 (2024): 51-55.
9. Shamsiddinov, G‘iyosjon, Barchin Ro‘ziqulova, and Laziza Inatillayeva.
"BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH
USULLARI VA AFZALLIKLARI." Педагогика и психология в современном
мире: теоретические и практические исследования 3.10 (2024): 39-41.
10. Shamsiddinov, G‘iyosjon, Jasmina Murodulloyeva, and Umida
Nurmaxmatova. "YASHIL IQTISODIYOT VA YO ‘NALISHLARI BO ‘YICHA TA’LIM
DASTURLARINI RIVOJLANTIRISH MEXANIZMLARI." Models and methods in
modern science 3.5 (2024): 44-49.
11. Shamsiddinov, G‘iyosjon, and Temurbek Zarifov. "GLOBAL TARMOQ
QURISHDA TARMOQ QURILMALARIDAN FOYDALANISH VA TARMOQ
TOPOLOGIYALARINING O’RNI." Science and innovation in the education system
3.5 (2024): 50-60.
12. Raxmatov Sherqo'zi Akbar Kodirov. “Ta'lim jarayonida bulutli
texnalogiyalardan foydalanishning samaradorligi” Pedagogis Internatsianal
researcg ISSN:281-4027_SJIF:4.995. 2023/5/15
