DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
43
O‘ZBEKISTONDA OLIY TA’LIM XIZMATLARI KO‘RSATISH
SALOHIYATINI BAHOLASH
Yusupova I.R.
Urganch davlat universiteti Iqtisodiyot kafedrasi
katta o‘qituvchisi, mustaqil izlanuvchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14869595
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekistonda oliy ta’lim xizmatlari
ko‘rsatish salohiyatini baholashнинг зарурияти, мавжуд имкониятлари ва
асосий йўналишлари yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar.
Ta’lim, oliy ta’lim, xizmat, oliy ta’lim xizmatlari, салоҳият,
баҳолаш.
Zamonaviy sharoitda universitetlar rivojlanishi uchun resurs salohiyatini
baholash lozim. Buning uchun oliy ta’lim muassasalari faoliyatini baholash talab
etiladi. Bu borada oliy ta’lim xizmatlari bozorida resurs salohiyati
samaradorligini boshqarish talab etiladi. Bu esa ta’lim sifatni yanada
yaxshilashga yordam beradi. Natijada, boshqaruv samaradorligini baholash va
individual ko‘rsatkichlar bo‘yicha hisob-kitoblarni amalga oshirish va ta’lim
muassasasining o‘z resurs salohiyatini aniqlash mumkin [1]. Shuningdek,
rahbarlarni aniqlash uchun boshqa har qanday ta’lim tashkilotiga nisbatan ta’lim
tashkiloti va resurs salohiyati harakatining doimiy monitoringini o‘tkazish
amalga oshiriladi. Shuningdek, ichki va shaxslararo vakolatlarni baholash bir
vaqtda ichki va tashqi manfaatdor tomonlarning ehtiyojlariga xizmat qilishi
mumkin. Hisobdorlik maqsadida o‘tkazilgan baholashlar akkreditatorlar kabi
tashqi manfaatdor tomonlarga muvaffaqiyatni hujjatlashtirish va ichki
institutsional manfaatdor tomonlar takomillashtirish ishlariga rahbarlik qilish
uchun murojaat qilishlari mumkin bo‘lgan foydali ma’lumotlarni yaratishi
mumkin.
Oliy ta’lim darajasida muassasalarning ichki institutsional takomillashtirish
maqsadida baholash ma’lumotlaridan foydalanishi akkreditatsiya va hisobdorlik
funksiyalarini qo‘llab-quvvatlashi mumkin. O‘qitish yondashuvlari va
talabalarning ta’lim natijalarini kuchaytirish uchun ichki baholash
ma’lumotlaridan
foydalangan
muassasalar
ushbu
yaxshilanishlardan
akkreditatsiya uchun o‘rganishga yetarlicha e’tibor qaratiladi. Ta’limni
o‘zlarining institutsional madaniyatiga samarali ravishda baholaydigan
muassasalar takomillashtirish uchun baholashdan boshlanadi va uni
akkreditatsiya qilish bilan yakunlanadi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
44
Takomillashtirishni qo‘llab-quvvatlash uchun baholash ma’lumotlaridan
foydalanishda to‘siqlardan biri shundaki, ba’zi o‘qituvchilar, xodimlar va ta’limni
baholashning asosiy tamoyillari bilan belgilanadi. Ular yuqori sifatli ma’lumotlar
tizimlariga kirish va ular bilan tanishmasliklari mumkin. Ular o‘qitish va
talabalarni qo‘llab-quvvatlash amaliyotini xabardor qilish va takomillashtirish
uchun baholash ma’lumotlari yoki boshqa turdagi ma’lumotlardan foydalanish
bo‘yicha kam tajribaga ega bo‘ladilar. Ushbu manfaatdor tomonlar guruhi
tadqiqotning boshqa shakllarida murakkab bo‘lishi mumkin. Ammo, oliy o‘quv
yurtlarida baholash ma’lumotlaridan foydalanish sharoitlari bilan tanish
bo‘lmaydi.
Ayniqsa, ichki va shaxslararo vakolatlarni baholashdan foydalanishga
ustuvor ahamiyat berish uchun o‘z mas’uliyatini hal qilib, oliy o‘quv yurtlarining
kognitiv baholaridan foydalanayotgani haqidagi tadqiqotlarda ko‘rib chiqiladi.
Unga asosan, oliy ta’limni baholashda quyidagi yo‘nalishlar aniqlanadi [2]:
- individual talabalarni tanlash va joylashtirish;
- mahalliy ta’lim jarayoni, amaliyoti va dasturlarini shakllantirish;
- bilimlarni yaratishni qo‘llab-quvvatlovchi tadqiqotlar va baholash;
- javobgarlik belgilash.
Ushbu maqsadlar uchun ichki va shaxslararo vakolatlarni baholash turli
manfaatdor tomonlar, jumladan oilalar, maktablar, professor-o‘qituvchilar,
kollej ma’murlari, shtat va siyosatchilar tomonidan amalga oshiriladi. Ushbu
manfaatdor tomonlar hozirgi va potensial ravishda olingan ma’lumotlardan
foydalanishlari mumkin bo‘ladi.
Hozirgi kunda oliy o‘quv yurtlari bitiruvchilarining sifat darajasi iqtisodiy
samaradorlikni ta’minlovchi omillardan biri sifatida qaraladi. Vakolatli shaklga
asoslangan yangi davlat ta’lim va kasbiy standartlariga o‘tish talabalar
tomonidan malakalarni o‘zlashtirish va o‘zlashtirishni baholash uchun uslubiy
ta’minotni ishlab chiqishni talab qiladi. Bu borada universitet bitiruvchilarining
kasbiy tayyorgarligi va sifatini baholash asosida ta’lim xizmatlari sifatini
baholash vositalari, jumladan tamoyillari, ko‘rsatkichlar tizimi va ularning
mezonlari, baholashning yagona va ajralmas ko‘rsatkichi va o‘tkazish algoritmini
ishlab chiqishga uslubiy yondashuvni taklif qilinadi. Asosan, bilimlarni
o‘zgartirishga yo‘naltirilgan mavjud yondashuvlardan farqli o‘laroq, zamonaviy
mehnat bozori talablariga yo‘naltirilgan iqtisodiy, ijtimoiy va tashkiliy-texnik
jihatlarni hisobga olish lozim. Bu borada universitet ishlab chiqarish va noishlab
chiqarish tarmoqlari bo‘yicha mutaxassislarini tayyorlash doirasida tajriba
ishlarini amalga oshirish lozim. Natijada, oliy ta’lim xizmatlari sifatini yaxshilash
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
45
uchun universitet faoliyatini takomillashtirish talab etiladi. Ushbu jarayon
quyidagi bosqichlarga asoslanadi (1-jadval):
1-jadval. Oliy ta’lim xizmatlari sifatini yaxshilashning universitet
faoliyatini takomillashtirish bosqichlari
1
Bosqichlar
Takomillashtirish
bosqichlari
Takomillashtirish mazmuni
birinchi
bosqich
maqsadni aniqlash
bitiruvchilar kasbiy malakasining
haqiqiy
darajasi
va
uning
korxonaning
qo‘shimcha
xarajatlarini
shakllantirishga
ta’sirini obyektiv baholash
ikkinchi
bosqich
ko‘rsatkichlar tizimi va
hisoblash
usullarini
taqdim etish
yagona ko‘rsatkichlarni hisoblash
metodologiyasi,
kasbiy
kompetensiyani
shakllanish
darajasi va xodimni kasbiy
malakasi darajasi
uchinchi
bosqich
oliy kasbiy ta’lim tizimida
kompetensiya
yondashuvini joriy etish
va
amalga
oshirish
mehnat
bozori
bilan
o‘zaro
hamkorligini
takomillashtirish
mutaxassislar
raqobatbardoshligini
oshirish,
metodologiya va o‘quv muhitini
yangilash
Ushbu 1-jadvalga asosan, ta’lim xizmatlari sifatini oshirishni asoslaydi.
Shunga asosan, ishlab chiqilgan metodika amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi. Bu
orqali amalga oshirilgan tadqiqotlar natijasida ishchilar kasbiy malakasi darajasi
va korxonaning qo‘shimcha moliyaviy xarajatlari hajmi o‘rtasidagi bog‘liqlik
bilan belgilanadi. Taklif etilayotgan metodologiyadan foydalanish ish
beruvchining o‘quv jarayonida kompetensiyalarni shakllantirish va ularning
o‘zlashtirilishini nazorat qilishgacha bo‘lgan yakuniy ishtirokini ta’minlaydi.
Bu borada turli yondashuvlarni qo‘llash taklif etiladi. Bu holatlar
universitetlar uchun mezonlar to‘plami guruhlari bo‘yicha va mezonlar
guruhlari doirasida qiymatlarni aniqlash orqali turli o‘lchamdagi
ko‘rsatkichlarni yagona hisoblash usuliga keltirish imkonini beradi. Tanlangan
mezonlar bo‘yicha maksimal qiymat quyidagi formula asosida eng yuqori qiymat
sifatida qabul qilinadi:
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
46
𝑅𝑃𝑖𝑗 =
𝑅𝑖
𝑅𝑗
(1)
bu yerda, RP
ij
- ma’lum bir ko‘rsatkich bo‘yicha resurs salohiyatini
baholash;
R
i
- ko‘rib chiqilayotgan ta’lim tashkilotining resurs salohiyatini baholash
uchun i-ko‘rsatkichning o‘ziga xos qiymati;
R
j
- birinchi top-universitetlardagi eng yaxshi 100 ta reytingidan ta’lim
tashkilotining resurs salohiyatini baholash uchun i-indikatorning eng yuqori
qiymati.
Shuningdek, ta’lim tashkilotlarining resurs salohiyati ko‘rsatkichlarini
hisoblash quyidagi formula bo‘yicha amalga oshiriladi:
𝑅𝑃𝑦 = (∑
𝑅𝑖
𝑅𝑗
)/𝑛
𝑛
𝑖
(2)
bu yerda,
RP
u
- ta’lim tashkilotlarining resurs salohiyatini boshqarish samaradorligi
darajasi;
R
i
- ko‘rib chiqilayotgan ta’lim tashkilotining resurs salohiyatini baholash
uchun i-ko‘rsatkich qiymati;
R
j
- eng yaxshi reyting agentligida ta’lim tashkilotining resurs salohiyatini
baholash uchun i-ko‘rsatkichning eng yuqori qiymati;
n – umumiy i-indikatordagi xususiy mezonlar soni.
Keyinchalik esa har bir ko‘rsatkichning og‘irligi quyidagicha aniqlanadi:
𝐾𝑖𝑗 =
ℎ𝑖𝑗
∑
ℎ𝑖𝑗
𝑚
𝑗=1
(3)
bu yerda,
K
ij
– i-ekspert tomonidan belgilanadigan j-chi ko‘rsatkichning og‘irligi;
ℎ
ij
– j-chi ko‘rsatkichga tayinlangan i-ekspert bali;
m - ko‘rsatkichlar soni.
Shu bilan birga, yakuniy ko‘rsatkich og‘irliklarining qiymati har bir
ko‘rsatkich va ekspert uchun indikator og‘irligining mezonlar bo‘yicha indikator
og‘irliklari yig‘indisiga bo‘lingan qismi sifatida quyidagi formuna aniqlanadi:
𝑍𝑗 =
∑
𝑟
𝑛
𝑖=1
𝑖𝑗
∑
∑
𝑟𝑖𝑗
𝑛
𝑖=1
𝑚
𝑗=1
(4)
bu yerda,
n – ekspertlar soni;
Z
j
- yakuniy tortish koeffitsientlari.
Ulardan tashqari, umumiy ko‘rsatkichni aniqlash quyidagi formula
yordamida amalga oshiriladi:
𝑅𝑜𝑏 = ∑ (𝑅𝑃𝑦 ∗ 𝑍
𝑛
𝑖
𝑗)
(5)
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
47
Shunday ekan, oliy ta’lim muassasalarining resurs salohiyatini baholashda
turli usullar qo‘llaniladi. Bu esa resurslar salohiyati samaradorligining o‘tgan va
joriy davrlari hamda sifat metodlari esa kelajakni baholashda qo‘llaniladi. Taklif
etilayotgan metodologiya rasmiylashtirilgan yondashuv va kvalimetrik tahlilga
asoslanadi. Bu esa oliy ta’lim muassasalari resurs salohiyatini boshqarish
samaradorligini baholashda sifatni miqdoriy baholash, turli ko‘rsatkichlarni
solishtirish, zaif tomonlar va o‘sish nuqtalarini aniqlash imkonini beradi.
Natijada, ishlab chiqilgan metodologiya resurslar salohiyatini yanada samarali
boshqarish uchun menejerlarning sa’y-harakatlarini qo‘llashning ustuvor
yo‘nalishlarini aniqlashga imkon beradi.
Xulosa shuki, O‘zbekistonda oliy ta’lim xizmatlari ko‘rsatish salohiyatini
baholash murakkab jarayon bo‘lib hisoblanadi. Bu baholash yuqorida
ko‘rsatilgan barcha jihatlarni o‘z ichiga olishi va uning natijalari oliy ta’lim
sohasini takomillashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Bu borada O‘zbekiston
oliy ta’lim tizimida o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda va bu jarayon davom etmoqda.
Ushbu baholash doirasida oliy ta’lim tizimining kuchli va zaif tomonlarini
aniqlash va ularni takomillashtirish bo‘yicha takliflar berish maqsadga
muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Багузова Л.В. Методика оценки эффективности ресурсного потенциала
на рынке образовательных услуг высшего образования. // Журнал
прикладных
исследований.
-
с.
44-45.
https://cyberleninka.ru/article/n/metodika-otsenki-effektivnosti-resursnogo-
potentsiala-na-rynke-obrazovatelnyh-uslug-vysshego-obrazovaniya
2. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. 2017. Supporting
Students' College Success: The Role of Assessment of Intrapersonal and
Interpersonal Competencies. Washington, DC: The National Academies Press.
https://doi.org/10.17226/24697
