DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
37
ТРАНСПОРТ ВОСИТАСИНИ ОЛИБ ҚОЧИШ ЖИНОЯТИНИНГ
ЖИНОЯТ-ҲУҚУҚИЙ ЖИҲАТЛАРИ
Муқимжонов Жасурбек Миқимжон ўғли
Фарғона шаҳар ИИО ФМБ 1-сон ИИВ
профилактика инспектори катта лейтенант
https://doi.org/10.5281/zenodo.14869550
Сўнгги йилларда содир этилган транспорт воситаларни олиб қочиш
жиноятлари билан боғлиқ статистик маълумотларни таҳлиллари шуни
кўрсатмоқдаки, мазкур турдаги жиноятларнинг бугунги кун ҳолатига
жиноят-ҳуқуқий жиҳатдан баҳо беришига имкон яратади.
Автотранспорт воситасини ўғирлаш ва олиб қочиш жиноятини
Республикамиз вилоятлари кесмида таҳлил қиладиган бўлсак 2021 йил
якунига кўра жами 10 та вилоятда мазкур турдаги жиноят 2020 йилга
нисбатан ошган. Масалан, автотранспорт воситасини ўғирлаш ва олиб
қочиш жинояти 2021 йилда 2020 йилга нисбатан Тошкент вилоятида 30%
га (33 тадан 43 тага), Тошкент шаҳрида 40% га (35 тадан 49 тага), Жиззах
вилояти 200%га (1 тадан 3 тага), Навоий вилояти 1000% га (1 тадан 11
тага), Фарғона вилояти 20% га (30 тадан 36 тага), Андижон вилояти
54,55% га (11 тадан 17 тага), Наманган вилояти 226,67% га (6 тадан 22
тага), Сурхандарё вилояти 75% га (4 тадан 7 тага), Қашқадарё вилояти
233,33% га (3 тадан 10 тага) ҳамда Хоразм вилоятида500% га (1 тадан 6
тага) ошган бўлса, мазкур жиноят Республика бўйича 47,10% га яъни 155
тадан 228 тага ошганлигини кўришимиз мумкин. Энг ачинарлиси 2020
йил автотраспорт воситасини ўғирлаш ва олиб қочиш жиноятининг 9 таси
фош этилмай қолган бўлса, 2021 йил 3 та автотранспорт воситасини
ўғирлаш ва олиб қочиш жинояти фош этилмаган [5].Транспорт воситасини
олиб қочиш жинояти Жиноят кодексидаги кўп объектли жиноятлардан
бири бўлиб, жиноят ҳуқуқи назариясида мазкур жиноят объектини
аниқлаш бўйича ягона тўхтам мавжуд эмас .
Транспорт воситасини талон-торож қилиш мақсадини кўзламай
ғайриқонуний эгаллашни квалификация қилиш амалда “талон-торож
қилиш мақсадини кўзламай” ва “талон-торож қилиш мақсадини кўзлаб”
олиб қочиш тушунчаларини фарқлашда муайян қийинчиликларни
келтириб чиқаради.
Предметли йўналиш белгиланган мавзу доирасида норматив-ҳуқуқий
манбаларни, суд амалиётини ажратиб олиш ва ўрганиш қуйидагилар
билан белгиланади:
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
38
-
транспорт
воситасини
талон-торож
қилиш
мақсадисиз
ғайриқонуний эгаллашнинг жиноий-ҳуқуқий тавсифи;
- транспорт воситасини талон-торож қилиш мақсадисиз ноқонуний
эгаллашнинг объектив белгилари.
ЖК 267-моддасида транспорт воситасини олиб қочиш қонунга хилоф
равишда эгаллаш учун жавобгарлик белгиланган. Мазкур жиноятнинг
бевосита объекти Ўзбекистон Республикаси ЖКнинг XVIII боби
“Транспорт ҳаракати ва ундан фойдаланиш хавфсизлигига қарши
жиноятлар”да назарда тутилган бошқа тажовузлардан фарқ қилмайди.
Боб номи тур объектига – мулкка қарши муносабатларга йўналтирилган.
Ушбу жиноятларнинг ўзига хослиги шундаки, улар тур ва бевосита
объектни
универсаллаштиради
(охирги
ҳолатда
жабрланувчини
аниқлаштиради).
Шунингдек, ушбу жиноятлар учун ашё – мол-мулкнинг мажбурийлиги
ҳам ўзига хос жиҳат ҳисобланади.
Жиноятнинг объекти ва предмети бир бутун ва унинг қисми сифатида
нисбатланади. Объект – жиноят таркибининг объектив ва субъектив
томонлари ҳамда жиноят субъекти билан биргаликдаги мустақил
элементи.
Айбдор шахсни жавобгарликка тортиш учун жиноят объектининг
мавжудлиги жиноят таркибининг бошқа ҳар қандай элементи каби
зарурдир. Предмет эса айрим таркибларнинг белгиси, холос.
Жиноятнинг
объекти
ижтимоий
муносабат
ёки
уларнинг
йиғиндисидан иборат бўлиб, предмети эса жисмоний хусусиятларга эга
бўлган, муайян ҳажмий ифодага эга бўлган ва кўргазмали идрок
этиладиган моддий дунё нарсасидир. Объект ҳар доим жиноий таъсирдан
азият чекади, унга зарар етказилади ёки уни етказишнинг реал хавфи
юзага келади.
Кўриб чиқилаётган жиноятда ва Жиноят кодексининг XVIII-бобига
тегишли бўлган умумий жиноятлар гуруҳида мулк ёки мулкка қарши
муносабатлар объект ҳисобланади.
Ушбу жиноятнинг предметлари доирасини аниқлаш учун Жиноят
кодекси 267-моддасини, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Олий суди
Пленумининг 1996 йил 20 декабрдаги 37-сонли “Транспорт воситаларини
олиб қочиш ишлари бўйича суд амалиёти ҳақида”ги қароридаги
тушунтиришларни ҳисобга олиш керак.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
39
Ҳар қандай транспорт воситалари, ҳаво ёки сув транспорти кемалари
ёки
темир
йўл
ҳаракатланувчи
таркиби
тушунчасига
тўғри
келадиганларидан
ташқари,
автомобиль
ва
бошқа
транспорт
воситаларини ўғирлаш мақсадисиз ноқонуний эгаллаш предмети бўлиши
мумкин.
Темир йўл ҳаракатдаги таркиби деганда локомотивлар, юк вагонлари,
локомотив тортишдаги йўловчи вагонлари ва мотор-вагонли ҳаракатдаги
таркиб, шунингдек ташишларни амалга ошириш ва инфратузилманинг
ишлашини таъминлаш учун мўлжалланган бошқа темир йўл ҳаракатдаги
таркиби тушунилади.
Ҳаво транспорти қаторига фақат ушбу сифатда давлат рўйхатидан
ўтказилиши керак бўлган учиш аппаратларини киритиш тўғри бўлади.
Сув транспорти сифатида одамлар ва юкларни ташиш учун сузувчи
воситалар (пароход, кема, паром, танкер, баржа) тушунилади.
Автомобиль – рельссиз йўлларда ташиш учун ўз двигателига эга
ғилдиракли (камдан-кам ҳолларда ярим занжирли ёки бошқа) транспорт
воситасидир.
А.И.Коробев кўриб чиқилаётган жиноятнинг предметини қуйидагича
тавсифлайди: “Автомобиль ғилдиракли ёки ярим гусеницали, двигатель
билан жиҳозланган ва рельссиз йўлларда йўловчилар ва (ёки) юкларни
ташиш учун мўлжалланган ўзиюрар транспорт воситасидир. ”
Жиноятнинг объектив томони – бу жиноий жавобгарлик асосида
ётувчи белгилар тизими бўлиб, улар ёрдамида ижтимоий хавфли
қилмишнинг субъектнинг ташқи хулқ-атвор кўриниши сифатидаги
жиноят-ҳуқуқий аҳамияти аниқланади.
Таҳлил этилаётган жиноятнинг объектив томони транспорт
воситасига қонуний эгалик қилиш ҳуқуқига эга бўлмаган шахснинг
транспорт воситасига ҳақиқатда эгалик қилишини нотўғри аниқлаш ва
ушбу транспорт воситасида уни бутунлай ёки қисмларга бўлиб
ўзлаштириш ниятисиз ҳаракатланиш билан тавсифланади.
Транспорт воситасини талон-торож қилиш мақсадини кўзламай
эгаллаш деганда, ўзганинг автомобилини ёки бошқа транспорт
воситасини бутунлай ёки қисмларга бўлиб ўзлаштириш мақсадини
кўзламай эгаллаш ва унда юриш тушунилади.
Қилмишнинг хусусияти транспорт воситаси эгасининг (ёки
эгасининг) эгалигидан вақтинча олиб қўйиш ва унда ҳаракатланишда
ифодаланадиган фаол ҳаракатларда ифодаланади. Бунда транспорт
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
40
воситасини унинг ўзиюрар хусусиятларидан фойдаланмасдан, масалан,
итариб, шатакка олиш воситаси билан қаттиқ тиркагич ёрдамида ёки
эвакуаторда олиб қочиш мумкин. Шунингдек, рулда бўлган, лекин
айбдорнинг кўрсатмаси бўйича ҳаракатланиш йўналишини танлайдиган,
унинг руҳий ёки жисмоний зўравонлиги остида бўлган эгасининг ўзи
ёрдамида ҳам олиб қочиш мумкин.
Ўзганинг мулкини айбдор ёки бошқа шахслар фойдасига узил-кесил
(қайтариб берилмайдиган) айлантиришни назарда тутувчи талон-торож
аломатлари йўқлигини кўрсатувчи мол-мулкдан вақтинча фойдаланиш
аломати алоҳида аҳамиятга эга.
Жиноят таркиби формал деб таърифланганда транспорт воситасини
олиб қочиш транспорт воситаси ҳаракатлана бошлаган ёки транспорт
воситаси турган жойдан бошқа жойга кўчирилган пайтдан эътиборан
тамом бўлган жиноят ҳисобланади.
Қўриқлаш ташвишгоҳи (сигнализацияси) қулфлари ва тизимларини
бузишга, двигателни ўт олдиришга ёки олиб қочиш мақсадида ҳаракатни
бошлашга уринган шахснинг ҳаракатлари, агар бу шахснинг
ҳаракатларига чек қўйилган бўлса ёки унга боғлиқ бўлмаган бошқа
ҳолатларга кўра у транспорт воситасидан шахсий манфаатлари йўлида
фойдаланишга қаратилган жиноий ниятини амалга ошира олмаган бўлса,
суиқасд сифатида баҳоланиши лозим.
Транспорт воситасини олиб қочиш жиноятининг субъектив
белгилари.
Жиноят ҳуқуқи бўйича жиноятнинг субъекти жиноят қонунида
назарда тутилган ижтимоий хавфли қилмишни содир этган, белгиланган
ёшга тўлган, ақли расо, қонунда кўрсатилган ҳолларда эса муайян махсус
белгиларга эга бўлган жисмоний шахсдир.
Жиноят кодексининг 17-моддаси 2-қисмига мувофиқ ўн тўрт ёшга
тўлган ақли расо жисмоний шахс транспорт воситасини олиб қочиш
орқали қонунга хилоф равишда эгаллаш субъекти ҳисобланади.
Жиноятнинг субъектив томони деганда, шахснинг жиноят содир этиш
билан бевосита боғлиқ бўлган руҳий фаолиятини тушуниш лозим. У
жиноятнинг психологик, яъни субъектив мазмунини ташкил этади,
шунинг учун унинг ички (объектив томонига нисбатан) томони
ҳисобланади. Жиноят субъектив томонининг мазмуни айб, мотив, мақсад
каби юридик белгилар ёрдамида очиб берилади.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
41
Субъектив томон тўғридан-тўғри қасд ва мақсадни ўз ичига олади, бу
салбий хусусият билан ифодаланади – ўғирлаш мақсади йўқ, яъни бу
вақтинчалик қарз олиш ёки фойдаланиш. Қасднинг тури шу билан
белгиланадики, транспорт воситасини талон-торож қилиш мақсадисиз
ғайриқонуний эгаллашнинг таркиби расмий бўлади. Расмий таркибларда
ижтимоий хавфли оқибатлар уларнинг тавсифига киритилмаганлиги
сабабли,
айбнинг
предметли
мазмуни
фақат
ҳаракатларнинг
(ҳаракатсизликнинг) ижтимоий хавфлилигини қамраб олади. Айбдорнинг
онги ўз ҳаракатларининг ижтимоий хавфлилигини ва уларни содир этиш
истагини қамраб олади.
Айбдор, биринчидан, транспорт воситасига нисбатан қилмиш содир
этаётганлигини, иккинчидан, уни эгаллаб олаётганлигини, учинчидан эса,
уни ғайриқонуний равишда содир этаётганлигини англайди. Умуман
олганда эса, ўз хатти-ҳаракатларининг ижтимоий хавфлилигини англаш
демакдир. Мотив, одатда, ғаразли бўлади, гарчи жиноят қасос олиш,
безорилик ёки бошқа сабабларга кўра содир этилиши мумкин.
Бунда автомобиль ёки бошқа транспорт воситасини эгасининг ёки
бошқа шахснинг рухсатисиз эгаллаган, лекин ундан иш юзасидан,
шунингдек оилавий ёки бошқа шахсий муносабатлар оқибатида
фойдаланган шахснинг ҳаракатлари жиноят таркибини ташкил этмайди.
Шундай қилиб, транспорт воситасини қонунга хилоф равишда
фойдаланиш, транспорт воситасини ўзбошимчалик билан эгаллаб
олишнинг бошқа ҳолатлардан фарқи шундаки, айбдор транспорт
воситасини нафақат қонунга хилоф равишда эгаллаб олади, олиб қўяди,
эгасининг назоратидан чиқаради, балки камдан-кам ҳолларда уни жойига
қайтаради, баъзида эса қаровсиз қолдиради. Кўпинча айбдорларни ички
ишлар ходимлари транспорт воситаларидан фойдаланиш жараёнида ёки
уларни эгаллаб олганидан бир неча кун ёки ҳатто бир неча ой ўтгач қўлга
оладилар.
Транспорт воситаларини олиб қочиш жуда кенг тарқалган жиноят
бўлишига қарамай, транспорт воситаларини олиб қочишнинг аксарияти
талон-торож қилиш мақсадида содир этилади.
Транспорт воситасини талон-торож қилиш мақсадини кўзламай
ғайриқонуний эгаллашнинг асосий хусусияти айбдор қасдининг
йўналтирилганлигидир. Ноқонуний эгаллаш талон-торож қилиш
мақсадисиз, яъни транспорт воситасини тасарруф этиш мақсадисиз содир
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
42
этилади. Ўғирликни ўғирликдан фарқлаш имконини берувчи асосий
субъектив белгини исботлаш ҳар доим анча муаммоли бўлиб туюлади.
