DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
61
ISLOM VA RISHTON KULOLCHILIK SAN’ATINING RIVOJLANISHI VA
O‘ZIGA XOSLIGI
Ruziyev Nuriddin Muxamadaliyevich
Andijon davlat universiteti "Tasviriy va amaliy sanʼat" kafedrasi oʻqituvchisi
Jakbaraliyev Ziyodulloh Abdulhamid oʻgʻli
"Amaliy sanʼat (badiiy kulolchilik)" taʼlim yoʻnalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15074264
Annotatsiya
Ushbu maqolada islom va Rishton kulolchilik san’ati tarixiy
rivojlanishi, uslublari va o‘ziga xos naqshlari haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Islom kulolchilik san’ati VII asrdan boshlab shakllangan bo‘lib, turli
madaniyatlarning ta’siri ostida o‘ziga xos naqsh va texnologiyalar bilan
boyitilgan. Rishton kulolchilik maktabi esa asrlar davomida o‘ziga xos naqshlar
va ustoz-shogird an’analarini saqlab kelgan. Maqolada zamonaviy
kulolchilikning rivojlanish istiqbollari ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar
: Islom kulolchilik san’ati, Rishton kulolchilik maktabi, naqsh,
ustoz-shogird an’anasi, xattotlik, me’moriy bezak, zamonaviy kulolchilik,
texnologiya, madaniy meros, sirlangan sopol.
Islom madaniyati o‘zining san’at va hunarmandchilik sohasidagi yutuqlari
bilan ajralib turadi. Bu jarayonda kulolchilik alohida o‘rin egallaydi. Kulolchilik
islom sivilizatsiyasining dastlabki bosqichlaridan boshlab rivojlangan va
bugungi kunda ham o‘zining an’anaviy shakllarini saqlab qolgan. Shu bilan birga,
O‘zbekistonda ham, xususan, Rishton kulolchilik maktabi o‘zining betakror
uslublari va naqshlari bilan mashhurdir.
Islom kulolchilik san’atining tarixi va uslubi
Islom kulolchilik san’ati VII
asrning boshlarida shakllangan bo‘lib, dastlab arablar, forslar va Mesopotamiya
xalqlari ta’sirida rivojlangan. Islomning tasviriy san’atga qo‘ygan cheklovlari
natijasida kulolchilik buyumlari odatda geometrik va o‘simliksimon naqshlar
bilan bezatilgan. Islom kulolchilik maktablari Fors, Misr, Andalusiya va Osiyo
hududlarida shakllangan. Xitoy kulolchilik an’analarining ta’siri bilan sirlangan
sopol buyumlar keng tarqalgan.
Somoniylar, Saljuqiylar va Safaviylar davrida islom kulolchilik san’ati
yuksak cho‘qqiga ko‘tarildi. Somoniylar davrida "slip rasm" usuli joriy etilib,
kulolchilik bezaklarida arab xattotligi muhim o‘rin egallagan. Saljuqiylar davrida
esa fors kulollari yuqori badiiy qiymatga ega bo‘lgan minai texnologiyasini
rivojlantirishdi. Safaviylar davrida Xitoy va Osiyo san’atidan ilhomlangan
naqshlar keng ommalashdi. Bu davrga oid kulolchilik buyumlari nafis naqshlar,
ko‘k va oq ranglarning uyg‘unligi bilan ajralib turgan.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
62
O‘rta Osiyoda kulolchilik san’atining shakllanishi
O‘rta Osiyo hududida
kulolchilik uzoq tarixga ega bo‘lib, arxeologik tadqiqotlar natijasida VI-IV ming
yilliklarga oid sopol buyumlar topilgan. Eneolit davri kulolchilik buyumlari
konussimon, yarimsferik, sferik va silindrsimon shakllarga ega bo‘lib, bezak
turlari bo‘yicha farqlangan. O‘rta Osiyo kulolchilik san’ati bronza davridan
boshlab yanada rivojlanib, me’moriy san’at bilan chambarchas bog‘liq holda
shakllangan. Xususan, Xorazm, Samarqand va Buxoro hududlarida topilgan
sopol buyumlar bu hududlarning ilg‘or kulolchilik an’analariga ega bo‘lganidan
dalolat beradi.
Rishton kulolchilik maktabining xususiyatlari
Rishton kulolchilik
maktabi O‘zbekistondagi eng mashhur kulolchilik markazlaridan biri bo‘lib,
uning tarixi ming yillar bilan o‘lchanadi. Rishton kulollari o‘z ishlarida asosan
tabiiy materiallardan – ko‘k va oq sir bilan bezatilgan sopol buyumlardan
foydalanadilar. XIX asrga kelib Rishton kulolchilik buyumlari Xitoy chinnilariga
o‘xshatilib ishlab chiqarila boshlangan. Xususan, feruza va oq rangdagi sirlangan
buyumlar ustida ko‘k va to‘q-qizg‘ish naqshlar aks ettirilgan.
Rishton kulolchiligida eng ko‘p ishlatiladigan naqshlar quyidagilardir:
"Chorbarg" – to‘rtbargli o‘simlik naqshlari
"Bodomgul" – bodom shaklidagi bezaklar
"Islimiy" – o‘simlik shoxlaridan ilhomlangan naqshlar
"No‘xat" – nuqtali naqshlar bilan bezatilgan buyumlar
"Anorgul" – anor shaklidagi naqshlar
"Girih" – murakkab geometrik naqshlar
Rishton kulollari ustoz-shogird an’analariga katta e’tibor berib, hunarni
avloddan-avlodga yetkazib kelmoqda. Rishton kulolchiligida o‘simliksimon
naqshlar, "bodomgul", "anorgul", "barg", "sarv" kabi elementlar ommalashgan.
XIX asrda Rishton kulollari buyumlarni Xitoy seladon chinnisiga o‘xshatib, ularga
feruza va oq sir berishgan. Bugungi kunda Rishton kulolchilik san’ati O‘zbekiston
va butun dunyoda katta e’tirofga sazovor bo‘lgan. 2021 yilda Rishton kulolchilik
markazi ochilib, bu san’atni yanada rivojlantirishga xizmat qilmoqda.
Zamonaviy kulolchilik va uning istiqbollari
Bugungi kunda
O‘zbekistonda kulolchilik san’ati zamonaviy texnologiyalar bilan boyitilmoqda.
Rishton kulolchilik buyumlari nafaqat ichki bozorga, balki xorijiy davlatlarga
ham eksport qilinmoqda. Usta kulollar an’anaviy naqshlarni saqlagan holda,
yangi shakllar va uslublarni sinab ko‘rishmoqda. Yangi texnologiyalar, jumladan,
3D dizayn va kompyuter texnologiyalari yordamida kulolchilik an’analarini
zamonaviylashtirish imkoniyati mavjud.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
63
Bugungi kunda Rishtonda ochilgan kulolchilik markazi yosh avlodni bu
san’atga jalb qilish va hunarmandchilikni rivojlantirish maqsadida faoliyat
yuritmoqda. U yerda nafaqat tajribali ustalar, balki yosh ijodkorlar ham o‘z
ishlarini namoyish etish va tajriba almashish imkoniyatiga ega.
Xulosa
Islom kulolchilik san’ati asrlar davomida turli xalqlarning
an’analarini o‘zida mujassamlashtirgan holda rivojlandi. O‘zbekistonda esa
Rishton kulolchilik maktabi xalqimizning boy madaniy merosining ajralmas
qismi sifatida e’tirof etiladi. Bugungi kunda ushbu san’at turi zamonaviy
texnologiyalar bilan uyg‘unlashib, o‘zining an’anaviy shaklini saqlab qolgan
holda yangi bosqichga ko‘tarilmoqda. Rishton kulolchilik san’ati nafaqat
hunarmandchilik, balki milliy madaniyatimizning muhim qismi sifatida e’tirof
etiladi. Kelajakda bu soha yanada rivojlanib, xalqaro miqyosda ham o‘z o‘rnini
mustahkamlashiga ishonch bildirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Алиева С.Ш. "Художественная керамика Узбекистана IX – начала XXI
в." – Т., 2009.
2.
Акилова К.Б. "Народное декоративно-прикладное искусство
Узбекистана ХХ века: проблемы развития." – Т., 2002.
3.
Raximov M.K. "Xudojestvennaya keramika Uzbekistana." – Т., 1961.
4.
Nozilov D.A. "O‘rta Osiyo dizayni tarixidan." – Toshkent, 1998.
5.
Internet
manbalari:
www.academy.uz,
www.stateartmuseum.uz,
www.temurid.uz.
