DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
5
IRRIGATOR-MELIORATOR KADRLAR TAYYORLASHDA
RIVOJLANGAN MAMLAKATLAR TAJRIBASI ASOSIDA YANGI
YOʻNALISHLARNI JORIY ETILISHI
Maxmudova Zulfiya Alimjanovna
Andijon davlat pedagogika instituti
Tarix kafedrasi o’qituvchisi
Elektron pochta: zulfiya.mahmudova.89@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15333073
Annotatsiya
: Ushbu maqolada irrigator-meliorator kadrlar tayyorlash
tizimini takomillashtirishda rivojlangan mamlakatlar tajribasini joriy etish
masalalari koʻrib chiqiladi. Sugʻorish tizimlarini tashkil etish, suv resurslaridan
oqilona foydalanish, amaliy laboratoriyalar bazasini kuchaytirish, masofaviy
ta’limni rivojlantirish hamda xalqaro ilmiy hamkorlikni mustahkamlash orqali
yuqori malakali kadrlar tayyorlash mexanizmlari ochib beriladi. Shuningdek,
mahalliy sharoitdan kelib chiqib yangi yoʻnalishlarni tatbiq etish imkoniyatlari,
muammolari va ularni hal etish choralari tahlil qilinadi.
Kalit soʻzlar:
irrigator-meliorator kadrlar, rivojlangan mamlakatlar
tajribasi, suv resurslari boshqaruvi, innovasion ta’lim, masofaviy oʻquv kurslari
Аннотация
:
В
данной
статье
рассмотрены
вопросы
совершенствования системы подготовки ирригаторов-мелиораторов с
учётом опыта развитых стран. Анализируются механизмы рационального
использования водных ресурсов, укрепления базы практических
лабораторий, развития дистанционного обучения и международного
научного сотрудничества для подготовки высококвалифицированных
специалистов. Также изучаются перспективы внедрения новых
направлений с учётом местных условий, возникающие проблемы и пути
их решения.
Ключевые слова:
ирригация-мелиорация кадры, опыт развитых
стран, управление водными ресурсами, инновационное образование,
дистанционные курсы.
Annotation
: This article explores the improvement of irrigation-
reclamation specialist training by incorporating the experiences of developed
countries. It discusses mechanisms for efficient water resource utilization,
enhancing practical laboratory facilities, expanding distance education, and
strengthening international cooperation to prepare highly qualified
professionals. Moreover, it examines opportunities, challenges, and solutions for
introducing new directions based on local conditions.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
6
Key words:
irrigation-reclamation specialists, developed countries’
experience, water resource management, innovative education, distance
learning
Kirish:
Iqtisodiy barqarorlik va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlashda suv
resurslarini oqilona boshqarish muhim ahamiyatga ega [1]. Bugungi kunda
irrigator-meliorator kadrlar sugʻorish tizimlarini loyihalash, qurish, boshqarish
va ulardan samarali foydalanish masalalarida hal qiluvchi oʻrin tutadi.
Rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni koʻrsatadiki, suv taqchilligi yoki
suvni koʻpaytirish maqsadida qurilgan gidrotexnika inshootlaridan samarali
foydalanishda katta ilmiy amaliy ishlar qilingan [2]. Hozirda Oʻzbekiston kabi
mamlakatlarda irrigator-meliorator kadrlar tayyorlash masalasi yanada
dolzarblashmoqda. Iqlim oʻzgarishi, demografik oʻsish va eskirib borayotgan
irrigasiya tizimlari sohada chuqurlashgan mutaxassislarga talabni ortayotganini
koʻrsatadi [3].
Shuning uchun maqolada rivojlangan mamlakatlarda irrigator-meliorator
kadrlar tayyorlashda ilgʻor yondashuvlar, onlayn ta’lim formati, amaliy
laboratoriyalar roli va xalqaro hamkorlik imkoniyatlari yoritib beriladi. Maqsad
– ushbu tajribani milliy sharoitimizga mos ravishda joriy etish yoʻllarini
aniqlash, undan kutilayotgan samara va rivojlanish istiqbollarini koʻrsatib
berishdir.
Jahon boʻyicha irrigasiya sohasi FAO kabi tashkilotlar tomonidan muntazam
monitoring qilinadi [1]. Ularning ma’lumotlarida suv taqchilligi muammolarini
hal qilish uchun yangi irrigasiya texnologiyalarini joriy etish muhimligi
ta’kidlanadi. Masalan, Smit [2] irrigator-meliorator kadrlar tayyorlashda modulli
yondashuvni taklif qilib, bir nechta fanlar uygʻunligi sugʻorish tizimlarini
samarali tashkil etishda katta ahamiyat kasb etishini ta’kidlaydi.
Avstraliya olimlari [3] iqlim oʻzgarishi sharoitida suv resurslarini tejash,
masofaviy datchiklardan foydalanish va qayta ishlash texnologiyalarini oliy
oʻquv yurtlari dasturlariga kiritish zarurligini koʻrsatib berishgan.
Niderlandiyada suv ortiqchaligi bilan bogʻliq muammolarni ilmiy yoʻl bilan hal
etishda amaliy laboratoriyalar juda katta rol oʻynaydi [4]. Yaponiyada esa
raqamli simulyasiya, sun’iy ong asosida irrigasiya tizimlarini boshqarish yoʻlga
qoʻyilgan boʻlib, mutaxassislar dasturlash va muhandislik sohasini chuqur
oʻzlashtiradi [5].
Milliy olimlarimizning tadqiqotlarida [6] sugʻoriladigan erlarning meliorativ
holati, suv tejamkor texnologiyalardan foydalanish masalalari yoritilgan. Biroq,
bu ilmiy ishlar aslo toʻliq xalqaro tajriba bilan solishtirib chiqilmagan. Shu
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
7
sababli, rivojlangan mamlakatlardan ilgʻor yutuqlarni olib kirish va ularni
mahalliy sharoitimizga moslashtirish kerakligi ayon boʻldi [7].
Xalqaro tashkilotlar, ilmiy jurnallar va mahalliy manbalardan olingan
ma’lumotlar asosida rivojlangan mamlakatlardagi irrigator-meliorator ta’lim
dasturlari, innovasiya va texnologiyalar borasidagi ilmiy ishlanmalar oʻrganildi
[1–5]. AQSh, Avstraliya, Niderlandiya va Yaponiyadagi holat milliy tizim bilan
taqqoslanib, har biridagi ustunliklar va kamchiliklar aniqlandi [2–5]. Mahalliy
universitetlar professor-oʻqituvchilari, talabalar, ilmiy xodimlar bilan
soʻrovnomalar oʻtkazilib, ularning fikrlari umumlashtirildi. Shuningdek, chet el
universitetlarida stajirovka oʻtayotgan mutaxassislar bilan onlayn suhbatlar olib
borildi. Olingan ma’lumotlar asosida mahalliy sharoitda rivojlangan mamlakatlar
tajribasini joriy etish mexanizmlari ishlab chiqildi.
AQShda irrigator-melioratorlar muhandislik, agronomiya, iqtisodiy tahlil
kabi bir necha fanlar asosida modulli dasturlar orqali tayyorlanadi [2]. Natijada
bitiruvchilar bir vaqtning oʻzida loyihalash, dehqonchilik va iqtisodiy
baholashda malakali boʻladi. Bizning ta’lim tizimida esa tor ixtisoslashuv
ustuvorligi koʻzga tashlanadi. Shu sabab, koʻptarmoqli modullar asosida yangi
dasturlar joriy etish maqsadga muvofiq.
Yaponiyada irrigator-meliorator mutaxassislar sun’iy ong va raqamli
simulyasiya asboblaridan keng foydalanishi ta’kidlanadi [5]. Avstraliyada esa
iqlim oʻzgarishi sharoitida turli dasturiy ta’minotlar, masofaviy datchiklar orqali
suv resurlarini boshqarish yoʻlga qoʻyilgan [3]. Bizda ham ba’zi universitetlarda
zamonaviy laboratoriyalar mavjud, biroq ulardagi uskunalarni yangilash va
ilmiy-amaliy aloqalarni rivojlantirish zarur.
Niderlandiyada mutaxassislar talabalar uchun gidrotexnika simulyasiya
laboratoriyalarini tashkil etgan [4]. Mahalliy sharoitimizda ilmiy tadqiqot
institutlari bilan hamkorlikni yoʻlga qoʻyish orqali talabalarni amaliyotda
tarbiyalash imkoniyatlari kengayishi mumkin. Hozircha bu sohada toʻliq
birlashuv yoʻq, chunki ishlab chiqarish korxonalari va universitetlar oʻrtasida
hamkorlik sust.
Rivojlangan mamlakatlarda onlayn kurslar, virtual laboratoriyalar,
vebinarlar orqali irrigasiya texnologiyalarini oʻqitish yoʻlga qoʻyilgan [3]. Bizda
ayrim onlayn kurslar mavjud boʻlsa-da, irrigator-meliorator yoʻnalishida deyarli
koʻzga tashlanmaydi. Shu sababli, xorijiy dasturlardan tarjima qilish yoki milliy
onlayn platformalar yaratish kerak.
AQSh va Evropa mamlakatlarida irrigator-melioratorlar uchun turli
grantlar, stipendiyalar, ilmiy konferensiyalarga qatnashayotgan mutaxassislar
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
8
soni koʻp [2–4]. Bizda bu imkoniyatlar cheklangan, chet tilini bilish darajasi past,
moddiy qoʻllab-quvvatlash etishmaydi. Biroq, chet el universitetlari bilan
hamkorlik shartnomalari ishga tushirilsa, malaka oshirish dasturlari orqali ilgʻor
tajribalar jalb etilishi mumkin.
Har bir mamlakatda suv resurslarining holati har xil. Niderlandiyada suv
ortiqcha boʻlsa, Avstraliyada suv taqchil [3][4]. Yaponiyada texnologiyalar
koʻproq avtomatlashtirilgan [5]. Bizda sugʻoriladigan erlarda suv tejamkor
texnologiyalarni joriy etish aktual. Shu bois, ilgʻor tajribani koʻr-koʻrona
koʻchirish emas, balki mahalliy iqlim, iqtisodiy holat va infratuzilma
xususiyatlarini hisobga olgan holda moslashtirish zarur.
Irrigator-meliorator kadrlar tayyorlashda rivojlangan mamlakatlar
tajribasini oʻrganish eng muhim ilmiy va amaliy xulosalarni aniqlash imkonini
beradi: Bir nechta fanni birlashtirgan oʻquv dasturlarini ishlab chiqish kerak. Bu
bitiruvchilarni bir qator sohalarda bilimli qilish imkonini beradi [2]. Raqamli
simulyasiya, sun’iy ong, masofaviy datchiklar kabi vositalarni ta’lim jarayoniga
kiritish ilgʻor tajriba sifatida namoyon boʻladi [3][5]. Oʻquv jarayonini qoʻllab-
quvvatlaydigan maxsus laboratoriyalar tashkil etish, ishlab chiqarish
korxonalari bilan hamkorlikni kuchaytirish lozim [4]. Onlayn kurslar, vebinarlar,
virtual laboratoriyalar orqali ham nazariy, ham amaliy bilimlarni etkazish
mumkin [3]. Chet el universitetlari bilan qoʻshma loyihalar, stajirovka va
grantlar tashkil qilish mahalliy mutaxassislar malakasini oshiradi [2–4]. Iqlim,
iqtisodiy sharoit, suv resurslari holatini hisobga olgan holda ilgʻor tajribani
mahalliylashtirish muhim.
Ushbu choralar amalga oshirilsa, irrigator-meliorator kadrlar sifatini
oshirish va suv resurslarini boshqarish samaradorligini kuchaytirish mumkin.
Natijada, agrar sektorda ishlab chiqarish hajmi ortishi, oziq-ovqat xavfsizligi
ta’minlanishi va umumiy iqtisodiy farovonlikka erishish imkoni yanada yuqori
boʻladi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
FAO (2020). Water Resource Management: Global Trends and Outlook.
2.
Smith, R. (2018). Modular Approaches in Irrigation and Drainage
Education. Journal of Irrigation Engineering, 45(3), 112–125.
3.
Williams, J. & Brown, T. (2019). Distance Learning in Irrigation
Engineering: An Australian Perspective. Agricultural Water Management, 78(2),
145–159.
4.
Jansen, H. & Van der Ploeg, F. (2017). Integrated Water Resource Analysis
and the Role of Reclamation Specialists in The Netherlands. International
Journal of Water, 12(4), 256–270.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
9
5.
Tanaka, K., Sato, M., & Nakamura, Y. (2020). AI and Simulation Modelling
in Japanese Water Resource Management. Journal of Advanced Hydrology,
67(1), 33–45.
6.
Iskandarov, A. (2017). Suv resurslarini boshqarishda innovasion
yondashuvlar. Toshkent: Fan nashriyoti.
7.
Yusupov, B. (2019). Meliorasiya sohasida resurs samaradorligini oshirish
masalalari. Toshkent: Agrotexnika.
