DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
5
EMOTSIONAL LEKSIKAGA OID SO‘ZLAR VA ULARNING
TARJIMADA SEMANTIK TRANSFORMATSIYASI
Rahmonova Mohinur
Qarshi xalqaro universitetining Ingliz tili fani o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15354359
Annotatsiya
Mazkur maqolada emotsional leksikaga oid birliklarning tarjima jarayonida
qanday semantik transformatsiyalarga uchrashi tahlil etiladi. O‘zbek tilidan
ingliz tiliga tarjima qilingan matnlar asosida emotsional yuklamali so‘zlarning
ekvivalent tanlashdagi murakkabliklar, madaniy tafovutlar va tarjimondan talab
etiladigan lingvopragmatik yondashuvlar yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
emotsional leksika, semantik transformatsiya, tarjima
nazariyasi, madaniy tafovut, lingvopragmatik yondashuv.
Emotsional leksika inson his-tuyg‘ularining bevosita yoki bilvosita
ifodasidir. Til egalari o‘z hissiyotlarini ko‘proq konnotativ ma’no yuklangan
so‘zlar orqali ifodalaydi. Tarjima jarayonida bunday birliklarning to‘laqonli
ifodalanishi til va madaniyatlar o‘rtasidagi tafovutlar sababli murakkab vazifaga
aylanadi [Newmark, 1988].
Tarjima jarayonida so‘zlar faqat semantik emas, balki madaniy va
emotsional yuklamalari bilan ham ko‘chirilishi kerak. Ayniqsa, emotsional
so‘zlarning ingliz tilidagi ekvivalentlarini tanlashda tarjimon ko‘pincha semantik
transformatsiyalarga murojaat qiladi [Baker, 1992].
1. Emotsional Leksikaning Xususiyatlari
Emotsional leksika — bu hissiy holatlarni, baholashlarni, ruhiy holatlarni
ifodalovchi so‘zlar to‘plamidir [Apresyan, 1974]. Bu so‘zlar ko‘pincha
konnotatsiyalarga ega bo‘lib, ularning ma’nosi kontekstga qarab o‘zgaradi.
Masalan, o‘zbek tilidagi “g‘amgin”, “dilbar”, “ko‘ngli to‘q”, “ko‘ngli noxush” kabi
birliklar ingliz tiliga o‘girilganda to‘g‘ridan-to‘g‘ri mos keladigan so‘z topilishi
mushkul.
2. Semantik Transformatsiya Turlari
Tarjimada semantik transformatsiya quyidagi asosiy shakllarda kuzatiladi
[Komissarov, 1990]:
1.
Generalizatsiya
: aniq emotsional so‘z umumiyroq so‘z bilan
almashtiriladi.
Masalan: "ko‘ngli noxush" → "not feeling well".
2.
Spesifikatsiya
: umumiy so‘z aniqroq, kontekstga mos emotsional
birlik bilan ifodalanadi.
"u juda g‘amgin edi" → "he was deeply depressed".
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
6
3.
Emotsional neytrallashuv
: emotsional birlik neytral ifoda bilan
almashtiriladi.
"ko‘ngli vayron bo‘ldi" → "he was upset".
4.
Emotsional kuchaytirish
: tarjimada emotsional yuklama
kuchaytiriladi.
"dilxiralik bo‘ldi" → "he was devastated".
3. Tahliliy Misollar
Quyida O‘zbek tilidan ingliz tiliga tarjima qilingan matnlardan olingan
emotsional birliklar semantik transformatsiyasi bilan tahlil qilinadi.
Original:
"Onasi unga jimgina qarab, yuragi ezildi."
Tarjima:
"His mother
looked at him silently, her heart ached."
Tahlil:
"Yuragi ezildi" iborasi bevosita
tarjima qilinmaydi. "Her heart ached" ifodasi semantik transformatsiyaning
funksional ekvivalent usuliga kiradi [Vinay & Darbelnet, 1958].
Original:
"Ko‘ngli to‘q edi."
Tarjima:
"He was content."
Tahlil:
O‘zbek
tilidagi "ko‘ngli to‘q" iborasi faqat moddiy emas, balki ma’naviy qoniqishni ham
bildiradi. Tarjimada esa qisqargan ma’no orqali ifodalangan.
Original:
"U yuragi hovur bosmay, jim o‘tirardi."
Tarjima:
"He sat quietly, his heart still unsettled."
Tahlil:
"Yuragi hovur bosmaslik" — bu o‘zbek tilida ichki iztirob, xavotir
holatini ifodalovchi obrazli ifoda. Ingliz tilida esa bu holat "his heart still
unsettled" kabi neytral va noaniqroq tarzda berilgan. Bu
generalizatsiya
orqali
amalga oshirilgan transformatsiya hisoblanadi.
Original:
"Bolani bag‘riga bosdi."
Tarjima:
"She hugged the child tightly."
Tahlil:
"Bag‘riga bosmoq" ifodasi nafaqat jismoniy, balki emotsional
yaqinlikni ham bildiradi. Tarjimada esa aynan "hugged tightly" orqali yaqinlik
ko‘rsatilgan, ammo
faqat qisman
emotsional konnotatsiya saqlanib qolgan. Bu
spesifikatsiya
va
funksional ekvivalent
usullarining uyg‘unlashgan holatidir.
Original:
"Ich-ichidan ezildi."
Tarjima:
"He was torn apart inside."
Tahlil:
O‘zbekcha ifoda ichki iztirobni bildiradi. Ingliz tilidagi "torn apart
inside" ifodasi emotsional intensivlikni kuchaytirgan holda berilgan, ya'ni
emotsional kuchaytirish
transformatsiyasi mavjud.
Original:
"Ko‘ngli g‘ash bo‘ldi."
Tarjima:
"He felt uneasy."
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
7
Tahlil:
"Ko‘ngli g‘ash bo‘lish" o‘zbek tilida noxush, norozilik, ichki
bezovtalikni bildiradi. "Felt uneasy" esa
emotsional neytrallashuv
ga yaqin
tarjima bo‘lib, konnotatsiya pasaytirilgan.
Original:
"Dardini ichiga yutdi."
Tarjima:
"He kept his pain to himself."
Tahlil:
Iboraviy ifoda bo‘lib, tarjimada
metaforik moslama
orqali berilgan.
Bu
funksional ekvivalent
bo‘lib, mazmun saqlangan.
Original:
"U ko‘zlarida yosh bilan jilmaydi."
Tarjima:
"She smiled through tears."
Tahlil:
Bu yerda
antitezali emotsional holat
(yig‘i va jilmayish) ingliz
tilida poetik ifoda orqali berilgan. Transformatsiya turi —
obrazli
parallelizatsiya
, ya’ni yaqin mazmunli emotsional holatni mos obraz orqali
ifodalash.
Ko‘plab o‘zbekcha emotsional so‘zlar o‘ziga xos madaniy konnotatsiyaga
ega. Masalan, “or-nomus”, “ko‘ngil”, “mehmondo‘stlik” tushunchalari ingliz tilida
aynan shunday darajada ifodalanmasligi mumkin [Hofstede, 2001]. Shu sababli,
tarjimada ularning semantik transformatsiyasi zaruratga aylanadi.
Masalan:
Original:
"Or-nomusli bola!"
Tarjima:
"A boy with dignity!"
Izoh:
"Or-nomus" iborasi faqat “dignity” bilan cheklanishi mumkin emas,
ammo yaqin semantik maydonga ega.
Emotsional leksikani tarjima qilishda tarjimondan nafaqat til bilimi, balki
madaniy sezuvchanlik, emotsional intuitsiya va kontekstual tahlil qilish
salohiyati talab etiladi [Nida, 1964]. Tarjimon shunchaki so‘zlarni emas, balki
hissiy fonni, konnotatsiyani va madaniy mazmunni ham o‘tkaza olishi kerak.
Emotsional leksikaga oid so‘zlarning tarjimasida yuzaga keladigan semantik
transformatsiyalar tarjimon faoliyatining murakkab va mas’uliyatli jihatlaridan
biridir. Ular orqali matnning emotsional qirralari asliga yaqin holda ifodalanadi
yoki yo‘qoladi. Bunday tarjima madaniy kodlarni chuqur anglash va kontekstual
moslashtirishni talab qiladi. Emotsional leksikaga oid so‘z va iboralar tarjimada
tilshunoslik va madaniyatshunoslik chegarasida joylashgan murakkab
birliklardir. Ularning tarjimasi nafaqat lingvistik ko‘nikmalarni, balki
tarjimonning madaniy sezuvchanligi, intuitiv tahlil qobiliyati va kontekstual
moslashtirish salohiyatini ham talab qiladi. Mazkur maqolada ko‘rib
chiqilganidek, emotsional birliklar tarjimada quyidagi sabablarga ko‘ra semantik
transformatsiyalarga uchraydi:
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
8
Til sistemalari o‘rtasidagi strukturaviy farqlar
: Har bir tilning
emotsiyani ifodalash uslubi o‘ziga xos bo‘lib, bu holat tarjimada bevosita
ekvivalent tanlashni cheklaydi.
Madaniy tafovutlar
: Ko‘plab emotsional birliklar muayyan milliy
qadriyatlar, mentalitet va an’analar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgani sababli,
ularning to‘laqonli tarjimasi uchun madaniy moslashtirish zarur.
Kontekstning muhimligi
: Bir so‘z turli kontekstlarda turli emotsional
yuklama bera olishi mumkin. Bu esa tarjimada faqat lug‘aviy emas, balki stilistik
va pragmatik yondashuvni ham talab etadi.
Shuningdek, maqolada tahlil qilingan misollar shuni ko‘rsatadiki, semantik
transformatsiyalar (generalizatsiya, spetsifikatsiya, emotsional neytrallashuv va
kuchaytirish) orqali tarjimon matnning hissiy ohangini saqlab qolishga harakat
qiladi. Bu jarayonda tarjimonning vazifasi shunchaki “to‘g‘ri so‘z” topish emas,
balki matndagi kayfiyatni, ruhiy holatni, muallifning emotsional niyatini boshqa
til vositasida ta’sirli yetkazishdir. Natijada, emotsional leksika tarjimasi
lingvistik nazariya bilan bir qatorda tarjima san’atining muhim yo‘nalishlaridan
biri hisoblanadi. Bu esa tarjimonning tanqidiy fikrlash, pragmatik tahlil va
madaniyatlararo vositachilik rolini yana bir bor tasdiqlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Apresyan, Yu. D. (1974). Leksicheskaya semantika. Moskva: Nauka.
2.
Baker, M. (1992). In Other Words: A Coursebook on Translation. London:
Routledge.
3.
Hofstede, G. (2001). Culture's Consequences: Comparing Values,
Behaviors, Institutions and Organizations Across Nations. Sage Publications.
4.
Komissarov, V. N. (1990). Teoriya perevoda. Moskva: Vysshaya Shkola.
5.
Newmark, P. (1988). A Textbook of Translation. New York: Prentice Hall.
6.
Nida, E. A. (1964). Toward a Science of Translating. Leiden: E. J. Brill.
7.
Vinay, J.-P., & Darbelnet, J. (1958). Stylistique comparée du français et de
l'anglais. Paris: Didier.
