DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
37
“DEVONU LUG‘OTIT TURK” ASARINING NEGIZ DIALEKTI
G.Roziqova
FarDU professori
M.Ismoiljonova
FarDU talabasi
U.Mahammadjonova
FarDU talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15397249
Annotatsiya
Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari oddiy lug‘at emas,
balki XI asr turkiy tillarining fonetikasi, leksikasi, dialektologiyasi va tarixiy
taraqqiyotini chuqur ilmiy asosda aks ettirgan nodir manbadir. Ushbu maqolada
asardagi qadimgi turkiy tilning turli dialekt shakllari, semantik farqlari va
uslubiy boyligi yoritilgan.
Kalit so‘zlar
Turkiy tillar, tarixiy dialektologiya, fonetika, leksika, shevalar, z-y o‘zgarishi,
qadimgi til, til tarixi, maqollar, poetik misollar, til tadqiqoti.
Annotation
Mahmud al-Kashgari’s
Dīwān Lughāt at-Turk
is not merely a dictionary, but
a unique and invaluable source that reflects, with deep scholarly insight, the
phonetics, lexicon, dialectology, and historical development of Turkic languages
in the 11th century. This article explores the various dialectal forms, semantic
distinctions, and stylistic richness of the Old Turkic language as presented in the
work.
Keywords:
Turkic languages, historical dialectology, phonetics, lexicon, dialects, z–y shift,
ancient language, language history, proverbs, poetic examples, linguistic
research.
M.Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari oddiy lug‘at kitobi bo‘lmay,
balki o‘sha davrdagi turkiy tillarning holatini belgilash, O‘rta Osiyo xalqlari
tillarining, shu jumladan, o‘zbek tilining tashkil topishida asos bo‘lgan
qabilalarni aniqlash uchun yordam beruvchi muhim manbadir.
M.Koshg‘ariy shunday yozadi: “Men turklar, turkmanlar, o‘g‘uzlar, chigillar,
yag‘molar, qirg‘izlarning shaharlarini, qishloq va yaylovlarini ko‘p yillar kezib
chiqdim, lug‘atlarini to‘pladim, turli xil so‘z xususiyatlarini o‘rganib, aniqlab
chiqdim. Men bu ishlarni til bilmaganim uchun emas, balki bu tillardagi har bir
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
38
kichik farqlarni ham aniqlash uchun qildim. Ularni har tomonlama puxta bir
asosda tartibga soldim”.
1
Muallif “Devonu lug‘otit turk” asarida o‘sha davr tilining fonetikasini,
leksikasini, dialektologiyasini juda puxta va to‘la ilmiy asosda izohlab berishga
harakat qilgan.
Mashhur sharqshunos P. K. Juze Mahmud Koshg‘ariy haqida shunday
yozadi: “… Dadil aytish mumkinki, yaqindagina (XIX asr oxirlarida) Rossiyada va
Sharqda o‘rganilgan turkiy tillar fonetikasi va etimologiyasining asosiy
qonunlari XI asrdayoq Mahmud tomonidan aniqlangan va o‘rganilgan edi.
Mahmudning bu tekshirishlari shu qadar keng va chuqurki, hatto bunday asar
XIX asrda yozilganda ham unga shon-sharaf bo‘lardi. Mahmud Koshg‘ariyning
“Devon”i singari asar fan olamida keyingi asrlarda ham yaratilgan emas. Uning
asari bamisoli “Turkiy qomusdir”.
2
M.Koshg‘ariy o‘z davrining buyuk dialektshunosi sifatida o‘sha davr
qabilalari va ularning tillarini mukammal aniqlab berdi. U qabilalarni tarixiy
asosda yoritdi, ayrim shevalargagina xos bo‘lgan til hodisalarini ham o‘z asarida
ko‘rsatib berdi. Umuman, bu asarda tarixiy dialektologiyaga tegishli qimmatli
materiallar berilgan.
Mahmud Koshg‘ariy yag‘mo, tuxsi, qipchoq, yabaqu, qay, jumul va o‘g‘uzlar
z ni so‘zda y ga aylantirishlari, hech mahal dz bilan so‘zlamasliklari, ulardan
boshqa qabilalar (chigil va boshqa turkiy qabilalar) tilida dz tovushi qo‘llanilishi,
yamak, suvor, bulg‘or kabi qabilalar chigil va boshqa turkiy qabilalar dz bilan
aytadigan so‘zlarni z tovushi bilan talaffuz qilishlarini aytadi.
M.Koshg‘ariy
ayig‘
so‘zi o‘g‘uz, qipchoq, yag‘mo tillarida
azig‘
tarzida
qo‘llanishini,
oyoq
so‘zi
azaq
tarzida ham talaffuz etilishini ta’kidlaydi.(I
tom,112-bet)
Qapug‘ erig azaqin qisdi –Eshik odamning oyog‘ini qisdi
(II tom,18-
bet).
“Devonu lug‘otit turk” asarida shuningdek
azg‘ir
(ayg‘ir),
azrish
(ikkiga
ayrilgan yo‘lning boshi),
azri
(ayri; bug‘doy sovurish uchun qo‘llanadigan
asbob),
azaqlig‘
(oyoqli narsa),
azig‘lig‘
(ayiqli tog‘, ayig‘i ko‘p tog‘) kabi so‘zlar
ham izohlangan.
“Devon”da
ezgu
so‘zi “yaxshi, chiroyli narsa” deb izohlanadi va quyidagi
misol keltiriladi:
Qo‘shni-qo‘num ag‘ishqa,
Qilg‘il angar ag‘irliq,
Artut alib anung‘il
.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
39
Ezgu tavar og‘urluq
Qo‘ni-qo‘shnilaringga yaxshilik qil, ularni hurmatla.Ulardan biror sovg‘a
olsang, undan yaxshiroq mukofot hozirla
(I tom, 138-bet).
Lug‘atda
ezirdi
(ayirdi) so‘zi ham izohlanadi va bu so‘z qo‘llangan maqol
keltiriladi:
Etli tirnaqli ezirmas
.Qadimgi turkiy tilda …li …li qo‘shimchasi hozirgi
-
u, va
bog‘lovchilari o‘rnida ishlatilganini hisobga olsak, maqolning ma’nosi
shunday izohlanadi: Et va tirnoq ayrilmas.
“Devonu lug‘otit turk” asarida
azildi
so‘zi ham berilgan bo‘lib, bu so‘zning
ma’nosi
hushyorlandi
deya izohlanadi:
esro‘k azildi
– hushidan ketgan mast
o‘ziga keldi.Navoiy asarlarida bu so‘z
ayilmoq
tarzida berilgan. Navoiy Sulton
Husayn Boyqaroning oylab-yillab, kecha-kunduz mastligidan qattiq g‘azablanib,
shohni hushyorlikka undab yozadi:
Necha bu xil mastlig‘ing oyu yil,
Oy ila yil mastlig‘ingdin ayil.
Qachongacha bunday mastlikda vaqt o‘tkazasan, mastlikdan ayilib, ajralib
hushyor bo‘lgin, axir. Demak, “Devon”da keltirilgan
azildi
so‘zi bizga
ayildi
shaklida kelib, z tovushi y ga aylangan.(I tom, 202-bet)
“Devon”da turkiy tillarda qo‘llanuvchi so‘zlarni izohlash, har bir turkiy
qabialalarning o‘ziga xos xususiyatlarini berish uchun misol tariqasida
turklarning tilida qo‘llanib kelingan she’rlardan, shodlik va motam kunlarida
qo‘llaniladigan hikmatli so‘zlaridan, maqollaridan keltiriladi. Ana shu keltirilgan
misollarni tahlil qilganimizda, ularda z belgili dialekt ustun darajada ekanligiga
guvoh bo‘ldik:
Jigitlarig ishlatu,
Jig‘ach jemish irg‘atu,
Qulan kejik avlatu,
Bazram qilib avnalim.
Mazmuni:
Yigitlarni ishlatib, daraxt mevalarini qoqtiraylik, turli yovvoyi
hayvonlar (qulon) va boshqalarni ovlatib, bir necha kun bayram qilib yayraylik.
Demak, bu gapda ham ot turkumiga xos
bazram
so‘zi qo‘llangan bo‘lib, u
bayram
so‘zining fonetik variantidir.
“Bazram – odamlar orasida shodlik va kulgi. Gullar ochilgan joylarga
bazram yer
deyiladi,ya’ni
yoqimli yer
demakdir. Asli nima ekanini men
bilmayman, chunki men buni forslar og‘zidan eshitdim. Lekin o‘g‘uzlar hayit
kunini bazram deydilar.Ya’ni shodlik va yoqimli kun. Demak, ular odatdagicha z
ni y ga almashtirganlar. Yoki o‘zi shunday y li so‘zdir. Yoki bu o‘zi maxsus
so‘zdir”.(I tom,447-bet).
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
40
Asardagi
kedin, beduk
(har narsaning kattasi),
qudruq
(hayvonlarning
quyrug‘i,dumi) kabi so’zlarda d belgili dialektni ham ko‘ramiz:
Qush jawuzi sag‘izg‘an,
Jig‘ach jawuzi azg‘an,
Jer jawuzi qazg‘an,
Budun
jawuzi barsag‘an. (I tom, 411-bet).
