DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
104
BOSHLANG‘ICH TA’LIMDA O‘QUVCHILARNING EMOTSIONAL
INTELLEKTINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI
Shamshaddinova Roza Saken Qizi
Nizomiy nomidagi O‘MPU
Boshlang‘ich ta’lim fakulteti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi
2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15461369
Annotatsiya
: Mazkur maqolada boshlang
‘
ich ta
’
lim jarayonida
o
‘
quvchilarning emotsional intellektini shakllantirish va rivojlantirishning
pedagogik asoslari tahlil qilinadi. Emotsional intellekt tushunchasining
mazmuni, uning komponentlari va bolaning ijtimoiy-psixologik rivojlanishidagi
o
‘
rni ochib beriladi. Shuningdek, dars jarayonida o
‘
quvchilarning hissiy holatini
hisobga olgan holda ta
’
lim berish metodlari, o
‘
qituvchining roli hamda samarali
muhit yaratish usullari yoritiladi.
Kalit so‘zlar
: Emotsional intellekt, boshlang’ich ta
’
lim, pedagogik
yondashuv, hissiy holat, o‘quvchi shaxsini rivojlantirish, ijtimoiy-emotsional
kompetensiya, ta
’
lim jarayoni.
Аннотация:
В статье анализируются педагогические основы
формирования и развития эмоционального интеллекта учащихся в
процессе начального образования. Раскрыто содержание понятия
эмоционального интеллекта, его компоненты и его роль в социально-
психологическом развитии ребенка. Также рассматриваются методы
обучения, роль учителя и методы создания эффективной среды с учетом
эмоционального состояния учащихся во время урока.
Ключевые
слова:
Эмоциональный
интеллект,
начальное
образование, педагогический подход, эмоциональное состояние, развитие
личности
учащегося,
социально-эмоциональная
компетентность,
образовательный процесс.
Abstract:
This article analyzes the pedagogical foundations of the
formation and development of emotional intelligence of students in the process
of primary education. The content of the concept of emotional intelligence, its
components and its role in the socio-psychological development of the child are
revealed. Also, teaching methods, taking into account the emotional state of
students during the lesson, the role of the teacher and methods of creating an
effective environment are highlighted.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
105
Keywords:
Emotional intelligence, primary education, pedagogical
approach, emotional state, development of the student's personality, socio-
emotional competence, educational process.
Bugungi kunda ta’lim jarayonida faqat bilim berish bilan cheklanib
qolmasdan, balki o‘quvchi shaxsining har tomonlama rivojlanishiga e’tibor
qaratish zamonaviy pedagogikaning eng muhim vazifalaridan biri sanaladi.
Ayniqsa, insonning hissiy olami va ijtimoiy ko‘nikmalarini ifodalovchi
emotsional intellekt
tushunchasi ta’lim tizimida alohida ahamiyat kasb
etmoqda. Global miqyosda olib borilayotgan pedagogik tadqiqotlar va
amaliyotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, emotsional intellekti rivojlangan bolalar
nafaqat o‘z his-tuyg‘ularini boshqara oladi, balki tengdoshlar bilan sog‘lom
munosabatlar o‘rnata oladi, stress holatlarini yengib o‘tish qobiliyatiga ega
bo‘ladi va bu holat ularning o‘quv faolligi va akademik muvaffaqiyatiga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi.
Boshlang‘ich ta’lim davri bola (boshlang‘ich sinf o‘quvchisi) ning shaxs
sifatida shakllanishi va asosiy psixologik xususiyatlarining rivojlanishida hal
qiluvchi bosqich hisoblanadi. Shu sababli mazkur davrda o‘quvchilarning
emotsional-intellektual rivojiga yo‘naltirilgan pedagogik faoliyatni to‘g‘ri tashkil
etish dolzarb va zaruriy masala bo‘lib qolmoqda. Ayni shu munosabat bilan
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining emotsional intellektini rivojlantirishning
pedagogik asoslari, bu boradagi samarali yondashuvlar va metodlar,
shuningdek, o‘qituvchining bu jarayondagi o’rni borasida tahlil olib borish
o‘rinlidir.
Insonning to‘laqonli shaxs sifatida shakllanishi faqat akademik bilimlar
asosida emas, balki uning emotsional va ijtimoiy rivojlanganlik darajasiga ham
bog‘liqdir. Ayniqsa, bugungi o‘zgaruvchan va murakkab ijtimoiy muhitda
bolalarning o‘z his-tuyg‘ularini anglay olish, boshqara bilish, boshqalar
hissiyotini tushunish, hamdardlik qilish, to‘g‘ri qarorlar qabul qilish kabi
fazilatlarini rivojlantirish pedagogik jarayonning ajralmas qismiga aylanmoqda.
Emotsional intellekt
(EI) tushunchasi birinchi bor amerikalik psixolog
Piter Salovey
va tadqiqotchi
Jon Meyer
tomonidan 1990-yillarda ilgari surilgan.
Ularning fikricha, emotsional intellekt — bu insonning o‘z hissiyotlarini anglash,
boshqarish, motivatsiya qilish, boshqalar hissiyotini tushunish va
munosabatlarni boshqarish qobiliyatidir. Keyinchalik bu tushuncha
Daniel
Goleman
tomonidan ommalashtirildi. U EI’ni inson muvaffaqiyatining muhim
omili sifatida talqin qildi. Golemanning fikricha, emotsional intellekt yuqori
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
106
bo‘lgan insonlar jamiyatda muvaffaqiyatliroq, barqarorroq va ijtimoiy faolroq
bo’ladi.
Sharqda esa, xususan,
Abu Nasr Forobiy
,
Ibn Sino
,
Al-G
‘
azzoliy
kabi
mutafakkirlar inson tarbiyasida his-tuyg‘ularni nazorat qilish, axloqiy
fazilatlarni rivojlantirish, o‘zini anglash va boshqalar bilan sog‘lom muomala
qilishni muhim tarbiyaviy vazifa sifatida ta’kidlab o‘tganlar. Masalan, Forobiy
insonning baxtli hayot kechirishi uchun nafaqat aql, balki ma’naviy va hissiy
jihatdan to‘la shakllangan bo‘lishi zarurligini uqtirgan.
Boshlang‘ich ta’lim bosqichi esa bolaning psixologik va hissiy rivojlanishida
eng muhim davr hisoblanadi. Bu davrda bola atrof-muhitni yangi ko‘z bilan
anglay boshlaydi, o‘zini jamiyat a’zosi sifatida his eta boshlaydi. Shunday paytda
emotsional intellektni shakllantirishga yo‘naltirilgan pedagogik yondashuvlar —
bolaning o‘z hissiyotlarini anglash, dars davomida o‘z fikrini erkin ifoda etish,
tengdoshlari bilan sog‘lom ijtimoiy munosabatlarni o‘rnatish, muammoli
vaziyatlarni hal qilish ko‘nikmalarini o‘rgatish orqali amalga oshiriladi.
Zamonaviy pedagogikada emotsional intellektni rivojlantirish uchun
interfaol metodlar
,
rolli o
‘
yinlar
,
muammoli vaziyatlarni tahlil qilish
,
jamoaviy ishlar
kabi usullar samarali deb topilgan. Masalan, dars jarayonida
o‘quvchilar o‘z his-tuyg‘ularini so‘z bilan ifoda etish, boshqalar fikriga quloq
solish, vaziyatlarga nisbatan empatiya bilan yondashishni mashq qilishadi. Bu
orqali ularning EI komponentlari —
o
‘
zini anglash
,
o
‘
zini boshqarish
,
ijtimoiy
anglash
,
munosabatlarni boshqarish
kabi jihatlar rivojlanadi.
O‘zbekiston Respublikasining 2020-yilda tasdiqlangan
“
Ta’lim to‘g‘risidagi
qonuni”da ham ta’limning asosiy maqsadlaridan biri sifatida
“
barkamol shaxs
tarbiyasi” belgilangan bo‘lib, bu bevosita bolalarning emotsional-intellektual
rivojini taqozo etadi. Bugungi kunda maktablarda sinfdan tashqari ishlarda,
axloqiy tarbiya darslarida va hatto asosiy fanlarda ham EI’ni rivojlantirishga
qaratilgan elementlar joriy etilmoqda.
Shuningdek, xorijiy tajribalar — xususan,
Finlyandiya
,
Kanada
,
Yaponiya
maktablarida EI’ni rivojlantirish ta’lim dasturlariga integratsiya qilingan.
Masalan, Finlyandiyada "Life Skills Education" (hayotiy ko‘nikmalar ta’limi)
orqali o‘quvchilarning hissiy muvozanati, stressga chidamliligi, ijtimoiy
moslashuvchanligi bo‘yicha maxsus mashg‘ulotlar o’tkaziladi.
Shu bilan birga, o‘qituvchining bu jarayondagi o‘rni ham beqiyosdir.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi nafaqat bilim beruvchi, balki bolalar uchun
namuna bo‘luvchi, ruhiy qo‘llab-quvvatlovchi, his-tuyg‘ularini tushunadigan
murabbiy ham bo‘lishi kerak. Uning xatti-harakatlari, ovoz ohangi, yuz ifodasi va
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
107
hatto e’tibori bolalarda xavfsizlik hissi, ishonch va ochiqlik muhitini
shakllantiradi.
Boshlang‘ich ta’lim bosqichi o‘quvchi shaxsining shakllanishi va unda asosiy
psixologik, axloqiy, ijtimoiy ko‘nikmalarning paydo bo‘lish davri sifatida alohida
ahamiyatga ega. Ushbu davrda emotsional intellektni shakllantirish nafaqat bola
hayotini mazmunli qilish, balki kelajakdagi ijtimoiy muvaffaqiyatining asosini
qo‘yish demakdir. Emotsional intellektga ega o‘quvchilar o‘zini va boshqalarni
yaxshi tushunadi, muammoli vaziyatlarga sog‘lom yondashadi, sinfdoshlari bilan
hamkorlikda ishlay oladi va mustaqil fikrlashga moyil bo‘ladi.
Maqola mazmunida aks ettirilgan yuqoridagi tahlillarga asoslanib quyidagi
xulosalar
ni chiqarish mumkin:
1.
Emotsional intellekt o‘quvchining to‘laqonli shaxs sifatida
shakllanishida muhim rol o‘ynaydi;
2.
Pedagogik jarayonda hissiy ong, empatiya, o‘zini boshqarish
kabi kompetensiyalarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan metodlar samarali
natija beradi;
3.
Sharq mutafakkirlari va zamonaviy g‘arb olimlarining fikrlari
o‘zaro uyg‘unlikda o‘quvchi tarbiyasining hissiy jihatlari muhimligini
ta’kidlaydi;
4.
O‘qituvchi — emotsional intellektni shakllantiruvchi asosiy
pedagogik figuradir;
5.
Maktab muhitining xavfsiz, samimiy va ochiq bo‘lishi
bolalarning emotsional rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi.
Shu asosda quyidagi
tavsiyalar
ni ilgari surish o‘rinli deb topildi:
-
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ishlovchi pedagoglar uchun
emotsional intellekt bo‘yicha maxsus seminar va treninglar tashkil etish;
-
Dars jarayoniga emotsional intellektni rivojlantiruvchi interfaol
mashg‘ulotlar, rolli o‘yinlar, muammoli vaziyatlar yechimi kabi faol
metodlarni kengroq joriy etish;
-
Ta’lim dasturlariga emotsional-intellektual rivojlanishga xizmat
qiluvchi modul yoki mavzularni qo’shish;
-
O‘quvchilarni hissiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash uchun maktablarda
psixologik xizmatlar samaradorligini oshirish;
-
Ota-onalar bilan hamkorlikda bola emotsional holatini tahlil qilish va
tarbiyaviy yondashuvlarni uyg‘unlashtirish.
Yakuniy qilib aytganda, boshlang‘ich ta’limda emotsional intellektni
shakllantirishga yo‘naltirilgan pedagogik yondashuvlar nafaqat o‘quvchilar
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
108
shaxsining barqaror rivojlanishini ta’minlaydi, balki ularning kelajakda
muvaffaqiyatli va baxtli insonlar bo‘lib voyaga yetishiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
G‘ulomov, S. Q., & Qodirov, M. Q. (2019). Pedagogika nazariyasi va tarixi.
Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
2.
Goleman, D. (2004). Emotsional intellekt: Nima uchun u IQ’dan muhimroq.
Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
nashriyoti (tarjima).
3.
Salovey, P., & Mayer, J. D. (1990). Emotional Intelligence. Imagination,
Cognition and Personality, 9(3), 185–211.
4.
Forobiy, A. N. (2002). Fozil odamlar shahri. Toshkent: Sharq nashriyoti.
5.
Ismoilova, M. (2021). Boshlang‘ich ta’limda shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuv asosida o‘qitish. Boshlang‘ich ta’lim, 1(2), 44–48.
6.
Abdullayeva, Z. M. (2022). Emotsional intellekt va uning bolalar
rivojlanishiga ta’siri. O‘zbek pedagogik axborotnomasi, 3(1), 15–19.
7.
G‘afurova, D. (2020). Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining hissiy dunyosini
o‘rganish va rivojlantirish usullari. Psixologiya va pedagogika muammolari, 2(3),
67–72.
