DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
169
“O’ZBEKISTON KORPORATIV OBLIGATSIYALAR BOZORINI
RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
Ahmedova Elnora Bahodirovna
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15515385
Anotatsiya
Mazkur ilmiy ishda O‘zbekiston Respublikasida korporativ obligatsiyalar
bozorining shakllanishi, hozirgi holati va rivojlanish istiqbollari o‘rganilgan.
Korporativ obligatsiyalar xususiy sektor korxonalarining investitsiya
loyihalarini moliyalashtirishda muhim manba bo‘lib, kapital bozorining
chuqurlashuvi va moliyaviy vositalarning diversifikatsiyasida alohida o‘rin
egallaydi.
Tadqiqotda mavjud normativ-huquqiy baza, amaldagi emissiya
mexanizmlari, investorlarga taqdim etilayotgan imkoniyatlar va infratuzilma
holati tahlil qilingan. Shuningdek, rivojlangan davlatlar tajribasi asosida
O‘zbekistonda korporativ obligatsiyalar bozorini chuqurlashtirish bo‘yicha
takliflar ishlab chiqilgan. Jumladan, raqamli platformalar orqali savdolarni
avtomatlashtirish, reyting agentliklari faoliyatini kuchaytirish, soliqqa oid
imtiyozlar joriy etish, xususiy investorlar ishtirokini rag‘batlantirish asosiy
yo‘nalishlar sifatida belgilanadi.
Mazkur tadqiqot natijalari iqtisodiyotni xususiylashtirish, kapital bozorini
faollashtirish va moliyaviy resurslar aylanishini kengaytirish jarayonlariga
ilmiy-amaliy asos yaratadi.
Kalit so‘zlar:
Korporativ obligatsiyalar, qimmatli qog‘ozlar bozori, kapital
bozori, moliyaviy instrumentlar, emissiya jarayoni, investor, xususiy sektor,
moliyalashtirish manbalari, reyting agentliklari, bozor infratuzilmasi, regulyator
siyosati, moliyaviy barqarorlik, bozor likvidligi, raqamli savdo platformalari,
O‘zbekiston fond bozori.
Annotation
This scientific work studies the formation, current state and development
prospects of the corporate bond market in the Republic of Uzbekistan. Corporate
bonds are an important source of financing investment projects of private sector
enterprises, and occupy a special place in the deepening of the capital market
and the diversification of financial instruments.
The study analyzed the existing regulatory framework, current emission
mechanisms, opportunities provided to investors and the state of infrastructure.
Also, based on the experience of developed countries, proposals were developed
to deepen the corporate bond market in Uzbekistan. In particular, the main
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
170
directions are identified as automation of trades through digital platforms,
strengthening the activities of rating agencies, introducing tax incentives, and
encouraging the participation of private investors.
The results of this research create a scientific and practical basis for the
processes of privatization of the economy, activation of the capital market, and
expansion of the circulation of financial resources.
Keywords:
Corporate bonds, securities market, capital market, financial
instruments, issuance process, investor, private sector, sources of financing,
rating agencies, market infrastructure, regulatory policy, financial stability,
market liquidity, digital trading platforms, Uzbek stock market.
Asosiy qism
O‘zbekiston Respublikasida moliyaviy bozorlarni modernizatsiya qilish, real
sektorni kapital bilan ta’minlashning muqobil usullarini rivojlantirish bugungi
kunda davlat iqtisodiy siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Bu borada
korporativ obligatsiyalar bozori iqtisodiyotning investitsiyaviy faolligini
oshirishda, xususan, xususiy sektorga uzoq muddatli va barqaror
moliyalashtirish imkoniyatlarini yaratishda muhim rol o‘ynamoqda.
Korporativ obligatsiyalar — bu tijorat tashkilotlari tomonidan
chiqariladigan va belgilangan muddatda qaytarilishi, shuningdek, foiz to‘lanishi
sharti bilan joylashtiriladigan qarz majburiyatlaridir. Ushbu moliyaviy
instrument kapital bozorining rivojlangan shaklidir hamda bank kreditlaridan
farqli ravishda korxonaga ko‘proq moslashuvchanlik va erkinlik beradi.
O‘zbekiston qimmatli qog‘ozlar bozorida obligatsiyalarning davlat obligatsiyalari
turi nisbatan faolroq bo‘lib, korporativ obligatsiyalar bozori hozircha o‘sish
bosqichida qolmoqda.
2021-yildan boshlab Kapital bozorini rivojlantirish agentligi tomonidan
qabul qilingan islohotlar doirasida korporativ obligatsiyalarni chiqarish tartibi
soddalashtirildi, qimmatli qog‘ozlar emissiyasini onlayn tarzda ro‘yxatdan
o‘tkazish tizimi yo‘lga qo‘yildi, reyting agentliklari faoliyatini tartibga soluvchi
huquqiy baza yaratildi. Shuningdek, yirik korxonalar, jumladan, "UzAuto
Motors", "Uzbekneftegaz" va boshqa milliy kompaniyalar tomonidan
obligatsiyalar chiqarilishi kuzatilmoqda.
Ammo bu bozorda bir qator tizimli muammolar mavjud. Birinchidan,
korporativ emitentlar va investorlar orasida bu instrumentga nisbatan yetarli
darajada moliyaviy savodxonlik va ishonch mavjud emas. Ikkinchidan, bozor
likvidligi past darajada bo‘lib, obligatsiyalar bilan ikkilamchi savdolar
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
171
cheklangan. Uchinchidan, reyting baholash mexanizmlarining mustaqil va
ishonchli ishlamasligi ko‘plab investorlar uchun risklarni oshirmoqda.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, rivojlangan davlatlarda — AQSh,
Yaponiya, Germaniya, Janubiy Koreya kabi mamlakatlarda korporativ
obligatsiyalar bozori xususiy sektorni moliyalashtirishda muhim manba sifatida
xizmat qiladi. Bunday yondashuvlar O‘zbekistonda ham bosqichma-bosqich joriy
qilinmoqda. Misol uchun, Xitoyda obligatsiyalar bozorida ishtirok etayotgan
emitentlar davlat tomonidan reytinglar orqali baholanadi va bu investorlar
uchun xavfsizlik darajasini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston korporativ obligatsiyalar bozorini rivojlantirishda birinchi
strategik yo‘nalish – bozor infratuzilmasini takomillashtirish – bozorning
ishonchliligi va investitsion jozibadorligini oshirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb
etadi. Hozirgi kunda mavjud savdo maydonchalari, depozitariy va kliring
tizimlari yetarli darajada rivojlanmaganligi sababli, savdo jarayonlari samarasiz
va sust kechmoqda. Shuning uchun ilg‘or texnologiyalar asosida ishlaydigan
zamonaviy elektron platformalarni joriy qilish, qimmatli qog‘ozlar hisobini
yuritish bo‘yicha markazlashtirilgan axborot tizimlarini yaratish va
tranzaksiyalarni real vaqt rejimida amalga oshirish imkonini beruvchi kliring
tizimlarini tashkil etish zarur. Bu esa bozorda ishtirok etayotgan investorlar va
emitentlar o‘rtasida ishonch muhitini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Ikkinchi muhim yo‘nalish – reyting tizimini rivojlantirish – korporativ
obligatsiyalar bozorining shaffofligini ta’minlovchi eng muhim omillardan
biridir. Bozorda ishtirok etayotgan kompaniyalarning moliyaviy holati va risk
darajalarini baholovchi mustaqil reyting agentliklari faoliyatining yo‘lga
qo‘yilishi investorlar uchun muhim axborot manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Reytinglar nafaqat kompaniya ishonchliligi haqida ma’lumot beradi, balki
obligatsiyalar bo‘yicha foiz stavkalarining shakllanishiga ham ta’sir qiladi. Shu
boisdan, reyting agentliklari faoliyatini huquqiy jihatdan tartibga solish, ularni
xalqaro standartlarga mos ishlashini ta’minlash va ushbu agentliklarga bozor
tomonidan e’tirof etilgan maqom berish zarur.
Uchinchi yo‘nalish – soliq va tartibga solish imtiyozlarini yaratish –
korporativ obligatsiyalar bozorini jadal rivojlantirishning amaliy choralaridan
biridir. Investitsiyalarning ko‘payishi uchun investorlar uchun moliyaviy
rag‘batlar zarur bo‘ladi. Jumladan, obligatsiyalar bo‘yicha olinadigan daromadga
nisbatan soliq stavkalarini kamaytirish yoki umuman ozod qilish, yangi
emitentlar uchun davlat subsidiyalari yoki kafolatlarini joriy qilish, shuningdek,
korporativ obligatsiyalarni pensiya jamg‘armalari, sug‘urta kompaniyalari va
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
172
boshqa institutsional investorlar uchun maqbul investitsiya ob’ekti sifatida
belgilash mumkin. Bunday yondashuvlar bozorda kapital oqimini
faollashtirishga xizmat qiladi.
Nihoyat, to‘rtinchi ustuvor yo‘nalish – moliyaviy savodxonlikni oshirish –
korporativ obligatsiyalar bozorining barqaror ishlashini ta’minlashda asosiy
omillardan biridir. Ko‘plab xususiy korxonalar va jismoniy shaxslar korporativ
obligatsiyalar mohiyati, ularning afzalliklari, risklari va investitsion
imkoniyatlari haqida yetarli bilimga ega emas. Shu bois, davlat organlari, fond
birjalari va ta’lim muassasalari hamkorligida moliyaviy savodxonlik bo‘yicha
muntazam treninglar, seminarlar, mediamahsus materiallar va onlayn kurslar
tashkil etilishi lozim. Shuningdek, emitent kompaniyalar uchun obligatsiyalar
chiqarish jarayonida zarur bo‘lgan huquqiy va moliyaviy masalalarni yorituvchi
amaliy qo‘llanmalar tayyorlanishi ushbu yo‘nalishdagi muhim choralardan biri
hisoblanadi.
Shuningdek, raqamli texnologiyalarni joriy qilish orqali investitsiya
jarayonlarini soddalashtirish va jismoniy shaxslar ishtirokini kengaytirish
mumkin. Elektron savdo platformalari, mobil ilovalar orqali obligatsiyalar
savdosini amalga oshirish, fintech kompaniyalarini jalb qilish orqali korporativ
obligatsiyalar bozori kengaytirilishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda korporativ obligatsiyalar bozorini
rivojlantirish iqtisodiyotda xususiy sektor faolligini oshirish, barqaror
moliyalashtirish manbalarini yaratish va kapital bozorining institutsional
asoslarini mustahkamlashda muhim omil hisoblanadi. Uzoq muddatli istiqbolda
bu bozorning kengayishi mamlakatning umumiy moliyaviy barqarorligiga ham
ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa
O‘zbekistonning moliyaviy bozorlarini chuqurlashtirish yo‘lida korporativ
obligatsiyalar bozori strategik ahamiyat kasb etadigan sohalardan biri
hisoblanadi. Ushbu bozorning rivojlanishi xususiy sektorning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash, real iqtisodiyotga uzoq muddatli sarmoyalarni jalb
qilish va bank tizimiga bo‘lgan ortiqcha yukni kamaytirishda muhim vosita bo‘lib
xizmat qiladi. Korporativ obligatsiyalar moliyalashtirish manbalarining
diversifikatsiyasini ta’minlab, kompaniyalarga kapitalga nisbatan mustaqillikni
oshiradi, investorlarga esa barqaror daromad olish imkonini yaratadi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, O‘zbekistonda korporativ obligatsiyalar
bozorini rivojlantirish yo‘lida hali ko‘plab tizimli muammolar mavjud: moliyaviy
savodxonlik darajasining pastligi, infratuzilmaning yetarlicha shakllanmagani,
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
173
reyting tizimining rivojlanmaganligi, soliq va tartibga solish mexanizmlarining
investorlar uchun yetarlicha jozibador emasligi shular jumlasidandir. Bularni
bartaraf etish uchun kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim.
Xususan, bozor infratuzilmasini modernizatsiya qilish, raqamli
platformalarni joriy etish, mustaqil reyting agentliklari faoliyatini
rag‘batlantirish, obligatsiyalar bo‘yicha soliq imtiyozlarini joriy qilish,
shuningdek, emitent va investorlar orasida moliyaviy savodxonlikni oshirish
orqali bozorning ishonchliligini va jozibadorligini oshirish mumkin. Bu esa, o‘z
navbatida, yirik kompaniyalar va kichik biznes subyektlari tomonidan
obligatsiyalar chiqarishni faollashtirib, kapital bozorining o‘sishiga xizmat qiladi.
Umuman olganda, korporativ obligatsiyalar bozori rivojlanishi
O‘zbekistonning iqtisodiy mustahkamligi va moliyaviy muvozanatini
ta’minlashda, xususiy sektorni rag‘batlantirishda va xalqaro moliya tizimi bilan
integratsiyasini chuqurlashtirishda muhim poydevor bo‘lib xizmat qilishi
mumkin. Shu bois, bu sohaga davlat siyosatining muvofiqlashtirilgan, izchil va
uzoq muddatli strategik yondashuvi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 13-iyuldagi “Kapital
bozorini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”gi PQ–5179-sonli qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Kapital bozorini rivojlantirish agentligi rasmiy
veb-sayti – https://csm.gov.uz
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (2023). Qimmatli qog‘ozlar
bozori holati bo‘yicha statistik axborot. Toshkent: Moliya vazirligi.
4.
Mishkin, F.S. (2021). The Economics of Money, Banking, and Financial
Markets. 12th ed. Pearson Education.
5.
Ross, S.A., Westerfield, R., Jordan, B.D. (2022). Corporate Finance. 13th ed.
McGraw-Hill Education.
6.
IFC – International Finance Corporation (2022). Developing Corporate
Bond Markets in Emerging Economies. Washington, D.C.: World Bank Group.
7.
Climate Bonds Initiative (2023). State of the Market – Green Bonds Global
Report. [Online] Available at: https://www.climatebonds.net
8.
OECD (2021). Corporate Bond Markets in a Time of Uncertainty. Paris:
OECD Publishing.
9.
Kapital bozorini rivojlantirish agentligi (2023). O‘zbekiston fond
bozorining hozirgi holati va istiqbollari. Tahliliy hisobot. Toshkent.
10.
Mamarasulov, N. (2022). “Korporativ obligatsiyalar bozori: muammolar va
yechimlar.” Iqtisodiyot va moliya jurnali, №5, 45–52-bet.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
174
11.
Xodjayev, A. va Karimova, N. (2021). O‘zbekiston moliyaviy tizimi:
islohotlar va rivojlanish tendensiyalari. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
12.
Asian Development Bank (2020). Fostering Capital Market Integration in
Central Asia. Manila: ADB.
