DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
48
ALISHER NAVOIYNING “O‘N SAKKIZ YOSHGA KIRMAGAN KIM
BOR” G‘AZALI: ESTETIK, SUFIY VA BADIHIY TAHLIL
Olimova Ruxshona Ravshan qizi
Navoiy davlat universiteti Oʻzbek tili va adabiyoti
yoʻnalishi, 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15554697
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Alisher Navoiy ijodining muhim
namunalaridan biri bo‘lgan "O‘n sakkiz yoshga kirmagan kim bor" radifli g‘azali
estetik, falsafiy va sufiy jihatdan tahlil qilinadi. G‘azal matni orqali go‘zallik, ishq,
hayrat va ilohiylik motivlari yoritilib, poetik vositalar, timsollar, badiiy san’atlar
chuqur sharhlanadi. Maqolada husn va ma’shuqa timsoli orqaligina emas, balki
go‘zallik orqali ilohiy haqiqatni anglash g‘oyasi asosiy mezon qilib olinadi.
Kalit so‘zlar:
Alisher Navoiy, g‘azal, o‘n sakkiz yosh, husn, ilohiy ishq,
hayrat, sufizm, badiiy tahlil, estetik qarashlar.
Annotation.
This article provides a literary and philosophical analysis of
Alisher Navoi's ghazal “Who is there that has not reached the age of eighteen?”.
The study explores the symbolic meaning of youth, the motifs of beauty and
temptation, Sufi interpretations, metaphors and allegories, and the aesthetic
layers of poetic expression. It also includes a comparative approach with Hafez's
ghazals. The paper sheds light on the lyrical subject and the poetic-philosophical
representation of “beauty” and “wonder” in Navoi’s worldview.
Kalit so‘zlar:
Navoi, eighteen years old, ghazal analysis, Sufism, beauty,
metaphor, allegory, Hafez, poetics.
Sharq mumtoz adabiyotining eng yuksak cho‘qqilaridan biri bo‘lmish
Alisher Navoiy ijodi, ayniqsa, g‘azallari bugungi kunda ham o‘zining go‘zalligi,
chuqur falsafasi va poetik mukammalligi bilan insonni hayratda qoldiradi.
Navoiy g‘azallari nafaqat estetik go‘zallikni madh etadi, balki bu go‘zallik
orqasida ilohiy haqiqatga eltuvchi yo‘lni ochib beradi. Uning "O‘n sakkiz yoshga
kirmagan kim bor" radifli g‘azali ayni shu holatni yaqqol aks ettiradi. Ushbu
g‘azalda ma’shuqa
jamol timsoli sifatida talqin qilinadi, biroq bu jismoniy ko‘rinish bilan
chegaralanib qolmay, balki ruhiy va ilohiy darajalarga ko‘tariladi. G‘azal
matnining matlasi quyidagicha:
On sakkiz ming olam oshubi agar boshindadur,
Ne ajab, chun sarvinozim on sakkiz yoshindadur.
Baytda ko‘p ma’noli obrazlar jamlangan. "O‘n sakkiz ming olam" sufiylikda
mavjudotning barcha olamlarini bildiradi. Ularning "oshubi" — ya’ni g‘avg‘osi,
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
49
hayajoni go‘zallik timsoli bo‘lgan sarvinoz boshida jamuljam. Bu go‘zal esa o‘n
sakkiz yoshda go‘zallikning eng yetuk, chiroyli va jo‘shqin davridir.
Desa bo‘lg‘aykim, yana ham o‘n sakkiz yil husni bor,
O‘n sakkiz yoshina muncha fitnakim boshinadur.
Bu baytda go‘zallik va fitna ya’ni maftunkorlik va azob yetkazish bir
nuqtada jam bo‘lgan. "Yana ham o‘n sakkiz yil husni bor" deyish bilan go‘zallik
cheksiz va abadiy ekanligi g‘oyasi ilgari suriladi.
O‘n sakkiz yil dema, yuz sakson yil o‘lsa, uldurur,
Husn shohi, ul balolarkim, ko‘zu qoshinadur.
Ma’shuqaning go‘zalligi, ayniqsa, ko‘z va qoshda mujassam. Bu go‘zallik
hatto yuz sakson yil ham davom etsa, insonni halokatga olib borishi mumkin.
Ya’ni bu go‘zallik ham joziba, ham halokat manbai.
Hayrat etmon husni naqshidaki, har hayratki, bor,
Barchasi ezid taolo sun‘i naqqoshinadur.
Navoiy bu yerda barcha go‘zallik, jamol, naqshlarning asl manbai
Yaratganning o‘zi ekanligini ta’kidlaydi. G‘azal metafizik qatlamga ko‘tariladi.
Husn ilohiy san’atkor alloh tomonidan yaratilgan.
Tan anga siymu ichina tosh muzmar ko‘nglidin,
Aqlga yuz hayrat, ul oyning ichu toshinadur.
Baytda go‘zalning tashqi ko‘rinishi oyning tashqi yuzi tanasi, ichki go‘zalligi
esa oyning ichki yuzi, ya’ni qalbi sifatida talqin qilinadi. Bu yerda ham majoziy va
tasavvufiy tafakkur uyg‘un.
May ketur, ey mug‘ki, yuz hayrat aro qolmish Masih,
Bul ajablarkim, bu eski dayr xuffoshindadur.
Yuz hayrat insonni hushdan ketkazuvchi darajadagi go‘zallik. Hatto Masih
(Iso) ham bu hayratda lol.
Dayr eski dunyo, xuffosh esa qorong‘ilik timsoli.
Bu qorong‘ilikda ham go‘zallik porlaydi.
To Navoiy to‘kti ul oy furqatidin bahri ashk,
Har qachon boqsang, quyosh aksi aning yoshindadur.
Shoirning o‘zi lirik qahramon sifatida sahnaga chiqadi. Oy (go‘zal)ning
hijronidan bahri ashk (ko‘z yoshi dengizi) paydo bo‘ladi. Shu yoshi ichida quyosh
aks etadi, ya’ni yorug‘lik, nurlar, ilohiy go‘zallik.
Estetik yondashuv
. Navoiy uchun go‘zallik bu tabiatdagi eng yuksak
ne’mat emas, balki ilohiy haqiqatga olib boruvchi vosita. Uning g‘azallarida
go‘zallik jismoniy emas, balki ruhiy, g‘oyaviy va ilohiy mohiyat kasb etadi. Shu
bois u o‘n sakkiz yoshdagi go‘zallikni oddiy biologik holat sifatida emas, balki
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
50
yuksak timsol jamolning eng yuksak darajasi sifatida tasvirlaydi. Go‘zallik va
husn orqali shoir nafaqat insonni, balki butun borliqni idrok etishga harakat
qiladi. Har bir satrda estetik mushohada, poetik mulohaza va go‘zallikni talqin
etishning o‘ziga xos uslubi mavjud.
Tasavvufiy kontekst
. Tasavvufda "hayrat" bu ilohiy haqiqat oldida aql
ojizligi holati. Bu g‘azalda Navoiy ko‘p marta hayrat motivini tilga oladi:
Aqlg‘a yuz hayrat, ul oyning ichu toshinadur.
Hayrat orqali shoir o‘zining tushunish imkoniyatidan chiqib ketgan
go‘zallikni tasvirlaydi. Bu holat shoirni ilohiy ma’rifat sari yetaklaydi.
Tasavvufda aynan hayrat ruhiy kamolotga olib boruvchi kuch hisoblanadi.
Go‘zalning ilohiy manbasi esa quyidagi baytda ochiladi:
Hayrat etmon husni naqshidaki, har hayratki, bor,
Barchasi ezid taolo sun‘i naqqoshinadur.
Demak, barcha naqshlar, go‘zalliklar, jamollar Yaratganning "naqqoshligi"
natijasidir. Bu esa Navoiy g‘azalini oddiy lirika emas, balki falsafiy-ruhiy risola
darajasiga ko‘taradi.
Badiiy san’atlar:
G‘azalda ko‘plab badiiy san’atlar, xususan tashbeh,
isti’ora, tajnis kabi vositalar keng qo‘llangan. Masalan:
"Sarvinoz" — go‘zal qomatni bildiruvchi tashbeh;
"Bahri ashk" — ko‘z yoshlari ummoni, isti’ora;
"Ul oy" — ma’shuqaning yuzi, isti’ora orqali ilohiy nur bilan tenglashtiriladi;
"O‘n sakkiz ming olam" — Qur’oni karimdagi ma’naviy-majoziy ibora.
Ushbu san’atlar orqali g‘azalga emotsional kuch, semantik chuqurlik va
ma’naviy teranlik berilgan.
Xulosa
“O‘n sakkiz yoshga kirmagan kim bor” g‘azali Alisher Navoiy g‘azaliyotining
eng yuksak namunalaridan biridir. Unda go‘zallik, ishq, hayrat, ilohiylik,
ma’shuqalikka sig‘ingan ilohiy timsollar ustuvor. G‘azalda nafaqat lirika va
estetik ifoda, balki tasavvufiy tafakkur, falsafiy yondashuv ham mavjud. Barcha
badiiy vositalar shu maqsad go‘zallik orqali ilohiy haqiqatni anglashga xizmat
qiladi. G‘azal bugungi kun o‘quvchisi uchun ham ma’naviy poklanish, estetik
tarbiya va ruhiy yuksalishga undovchi bitikdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alisher Navoiy. Xazoyinul maoniy. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti, 1985.
2.
G‘aniyeva Sh. Navoiy g‘azaliyoti poetikasi. – Toshkent: Fan, 1989.
3.
Niyozmetov M. Tasavvuf va she’riyat. – Toshkent: Universitet, 2002.
4.
Bertels E. E. Navoi – jizn i tvorchestvo. – Moskva: Nauka, 1965.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
51
5.
Schimmel A. Mystical Dimensions of Islam. – Chapel Hill: University of
North Carolina Press, 1975.
6.
Nicholson R. A. The Mystics of Islam. – London, 1914.
7.
Erkinov A. Navoiyda tasvir va timsol. – Toshkent, 2010.
8.
Abdulxay Qayumiy. Sharq g‘azaliyoti nazariyasi. – Buxoro, 2017.
9.
Orinboyev T. Navoiy lirikasida sufiylik izlari. – Qarshi: Nasaf, 2020.
10.
Qur’oni karim tafsiri. – Toshkent: Hilol-nashr, 2018.
