DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
43
MUHANDISLIK CHIZMALARIDA QIRQIM BAJARISH QOIDALARI
B.Urazbaev
Assistеnt-o’qituvchi
Berdoq nomidagi Qoraqalpoq Davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15552049
Annotatsiya:
Shtrix chiziqlarni ishlatilishi oddiy tuzilishidagi detallarni
tasvirlash uchun qо’llaniladigan xususiy hol ekanligi tushunarli bо’lishi kerak.
Tuzilishi murakkab detallarda shtrix chiziqlar chizmani ―berkitib, uni о’qish va
aniq tasavvur qilishni qiyinlashtiradi. Qirqimlarni qо’llanilishi chizmani
kо’rinmas kontur chiziqlardan holi qilib uning yaqqolligini oshirib, sermazmun
qiladi.
Kalit so’zlar:
Qirqimlar, detal ichki shakli – bо’shliq, teshik, о’yiq, bikrlik
qobirg’asi, spitsalar, tutash vallar, boltlar va b.
Oliy va o’rta maxsus ta‘lim о’quvchilari о’z bilim va kо’nikmalarini ijodiy
yaratuvchanlik faoliyatlarida foydalanishni о’rgatishni shakllantirish muhim
hisoblanadi. Ish chizmalarini taxt qilish qoidalari va shartliliklarini
о’zlashtirishda ularning grafik savodxonliklari yetarli darajada bо’lishi talab
etiladi. Sanoatda, qurilishda, muhandislik geologiyasida, meditsina, biologiya,
geofizika va kо’plab boshqa sohalarda qirqimlar tasvir sifatida qо’llaniladi.
Ma‘lumki, ijodiy fikrni uzatishda chizma qulay vosita hisoblanadi. Obyektni
ichiga nazar solish imkoniyati mavjud bо’lmasa, masalan, vulqonning tuzilishi
yoki konstruksiyaning kо’rinmaydigan qismini aniqlashning imkoni bо’lmasa
tasvirni yetarli informatsiya sifatida uzatib bо’lmaydi. Shuning uchun, amaliy
masalalarni yechishda, inson о’z bilimi va qirqim haqidagi tasavvuriga tayangan
holda chizmalarda turli qirqimlarni bajaradi. О’quvchilarda qirqimni qо’llash
bilan chizmalarni taxt qilishda, bilim va kо’nikmalarini shakllantirish jarayoni
chizmachilik kursining muhim masalalaridan biri hisoblanadi.
Muhandislik chizmalar – har qanday texnik loyihani amalga oshirishda
muhim hujjatlardan biri hisoblanadi. Ular yordamida konstruktsiya elementlari
aniq o‘lchamlarda va shakllarda ifodalanadi. Chizmalar orqali mahsulotning
shakli, o‘lchamlari, materiallari va ishlov berish usullari belgilab beriladi. Shu
bois, chizmalarda qirqim bajarish qoidalarini bilish va ular asosida aniq va to‘g‘ri
chizmalarni tayyorlash muhandislik jarayonining sifatli bo‘lishini ta’minlaydi.
Ushbu maqolada muhandislik chizmalarda qirqim tushunchasi, uni bajarish
qoidalari va amaliy jihatlari haqida batafsil so‘z yuritiladi.
1. Qirqim tushunchasi va uning muhandislik chizmalardagi ahamiyati
Qirqim – bu chizma yuzasida ichki qismni ko‘rsatish uchun bajariladigan
kesim yoki bo‘linishdir. Qirqim yordamida murakkab shakllarning ichki tuzilishi,
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
44
bo‘g‘inlar, teshiklar, yoriqlar va boshqa elementlar ko‘rsatiladi. Bu esa ishlab
chiqaruvchilarga mahsulotni to‘g‘ri tushunish va uni sifatli tayyorlash imkonini
beradi.
Muhandislik chizmalarda qirqim bajarish quyidagi maqsadlarni amalga
oshiradi:
- Ichki tuzilishni aniq ko‘rsatish;
- Murakkab qismlarning shaklini tushunarli qilish;
- Ishlab chiqarish jarayonida xatoliklarni kamaytirish;
- Loyihalashtirish va sifat nazoratini osonlashtirish.
2. Qirqim turlari
Muhandislik chizmalarda qirqimlar turlicha bo‘lishi mumkin. Asosiy qirqim
turlari quyidagilar:
- To‘liq qirqim – ob’ektning to‘liq kesilishi, ichki qismning butunlay
ko‘rsatilishi;
- Qisman qirqim – faqat ob’ektning bir qismi kesiladi, qolgan qismi
ko‘rinishda qoladi;
- Ko‘chirilgan qirqim – murakkab shaklni aniq ko‘rsatish uchun qirqim
chiziqlari egilgan yoki ko‘chirilgan;
- Markaziy qirqim – simmetrik ob’ektlar uchun o‘rtadan kesish;
- Paralel qirqim – bir nechta parallel qirqimlar yordamida ichki tuzilishni
ko‘rsatish.
Har bir qirqim turi o‘zining maqsadiga ko‘ra tanlanadi va chizmalarda
to‘g‘ri aks ettiriladi.
3. Qirqim bajarish qoidalari
Qirqimlarni bajarishda bir qancha qoidalar mavjud bo‘lib, ular xalqaro va
milliy standartlarda (masalan, GOST, ISO) belgilangan. Asosiy qoidalar
quyidagilar:
- Qirqim chiziqlari – qirqim joyini belgilovchi chiziqlar qalin chizilgan va
to‘lqinli, shuningdek, ko‘rsatkichlar bilan aniqlanadi;
- Qirqim yuzasi – qirqilgan yuzalar maxsus qirqim chizig‘i bilan to‘ldiriladi
(odatda diagonal chiziqlar yoki gorizontal chiziqlar);
- Qirqim chizmalari – qirqim yuzalaridagi chiziqlar bir-biriga parallel va
teng masofada joylashishi kerak;
- Qirqim yo‘nalishi – qirqim chiziqlari odatda 45° burchak ostida chiziladi,
lekin ba’zi hollarda boshqa burchaklarda ham bo‘lishi mumkin;
- Qirqim chegaralari – qirqim faqat kerakli qismlarga chiziladi, ortiqcha
chiziqlar chizmada chalkashlik tug‘diradi;
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
45
- Qirqim belgilari – qirqim chizmalari yonida qirqim nomi yoki raqami
ko‘rsatiladi;
- Qirqimni ko‘rsatish – qirqimning qayerda bajarilgani chizmada o‘ziga xos
belgi (odatda o‘q yoki harflar) yordamida ko‘rsatiladi.
4. Qirqim bajarishda texnik jihatlar
Qirqim chizmalarini to‘g‘ri bajarish uchun quyidagi texnik jihatlarga e’tibor
qaratish zarur:
- Chizilgan qirqimlar o‘lchamlari aniq va o‘qilishi oson bo‘lishi kerak;
- Qirqim yuzalaridagi chiziqlar qalinligi va orasidagi masofa standartlarga
mos kelishi lozim;
- Murakkab shakllarda qirqimlarni to‘g‘ri joylashtirish uchun proektsion
metodlardan foydalanish;
- Qirqimlar yordamida ichki teshiklar, yoriqlar va boshqa elementlarni aniq
ko‘rsatish;
- Qirqim joylarini ko‘rsatishda chizmada ranglardan foydalanish (agar
rangli chizmalar bo‘lsa);
- Qirqim chizmalarining mos ravishda joylashtirilishi va o‘lchamlari bilan
uyg‘unligi.
5. Amaliy misollar va qirqimlarni qo‘llash sohalari
- Mashinasozlikda – murakkab mexanik qismlarning ichki tuzilishini
ko‘rsatish uchun;
- Arxitekturada – binolarning kesimlarini chizishda;
- Elektronika va elektrotexnikada – komponentlarning joylashuvi va
ulanishlarini ko‘rsatishda;
- Avtomobilsozlikda – dvigatel, transmissiya va boshqa qismlarning ichki
qismlarini tushuntirishda;
- Sanoat dizaynida – mahsulotlar dizaynini ishlab chiqishda.
Muhandislik chizmalarda qirqim bajarish qoidalari texnik loyihalash
jarayonining muhim qismidir. To‘g‘ri va aniq bajarilgan qirqim chizmalar ishlab
chiqarishda xatoliklarni kamaytiradi, mahsulot sifatini oshiradi va ishlab
chiqarishni samarali tashkil etishga yordam beradi. Standartlarga rioya qilish,
qirqim turlarini to‘g‘ri tanlash va texnik jihatlarga e’tibor berish muhandislik
chizmalarni sifatli tayyorlash uchun zarurdir. Kelajakda raqamli texnologiyalar
rivojlanishi bilan qirqimlarni bajarish usullari yanada takomillashadi, ammo
asosiy qoidalar doimiy ravishda amal qiladi.
Qirqimlarni о’rganishning muhim ahamiyati shundaki, о’quvchilarning
fazoviy tasavvuri rivojlanishi bilan birga boshqa mutaxassislik fanlarni
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
46
о’zlashtirishlari oson bо’ladi, ishlab chiqarishda yoki ijodiy yaratuvchanlik
faoliyatlarida katta kо’mak beradi. Ammo chizmachilik kursida qirqimlar
mavzusini о’rgatishda о’qitish uslubiyotini rivojlantirishga kam ahamiyat
berilmoqda. Qirqimlar detal ichki shakli – bо’shliq, teshik, о’yiq va boshqalarni
chizmalarda tushinishni yengillashtiradigan va chizmalarda qо’llaniladigan eng
asosiy shartliklardan iboratdir. О’quvchilarning qirqimlar mavzusini
о’zlashtirishlari birmuncha murakkabligini hamda uni о’quvchilarning grafik
savodxonligida muhim ahamiyatga ega ekanligini e‘tiborga olib, о’qituvchi
mashg’ulotlarda kо’rgazmali vositalardan о’rinli foydalanishga alohida ahamiyat
berishi kerak.
О’quvchilarga shtrix chiziqlarni ishlatilishi oddiy tuzilishidagi detallarni
tasvirlash uchun qо’llaniladigan xususiy hol ekanligi tushunarli bо’lishi kerak.
Tuzilishi murakkab detallarda shtrix chiziqlar chizmani ―berkitib‖, uni о’qish va
aniq tasavvur qilishni qiyinlashtiradi. Qirqimlarni qо’llanilishi chizmani
kо’rinmas kontur chiziqlardan holi qilib uning yaqqolligini oshirib, sermazmun
qiladi.
О’quvchilar kesimlar haqidagi bilimlarni tо’g’ri tushunib, puxta egallagan
bо’lsalar, ularga qirqimlarni tushuntirish oson bо’ladi.
О’qituvchi о’quvchilarga kesma modelni namoyish qilib, kesim bilan
qirqim о’rtasidagi farqni о’rgatib qolmasdan, chizma bajarishda detal shakli
xususiyatiga kо’ra kesim yoki qirqimdan birini qо’llash kerakligini tushuntiradi.
Oliy va o’rta maxsus ta‘lim о’quvchilarning oddiy va mahalliy qirqimlar,
qirqimlarda soddalashtirish hamda shartliliklar haqida umumiy bilim va
malakalarni egallashlari, shuningdek kо’rinishning yarmi bilan qirqimning
yarmini birlashtirib tasvirlashga о’rgatish kо’zda tutilgan.
Kesimlarda ham, qirqimlarda ham shtrix chizish texnikasini alohida
tushuntirish kerak. Shu yerning о’zida kо’tarilgan masalaga tegishli zarur
istisnoga tо’xtalib о’tish zarur: yupqa devor (bikrlik qobirg’asi, spitsalar, tutash
vallar, boltlar va b.)ni kesuvchi tekislik bо’ylamasiga kesib о’tsa, chizmada kesim
sirti shtrixlanmaydi. Buning sababi, bu hollarning hammasida shtrixovka detal
shakli xususiyatlarini ochishga xizmat qilmasdan, aksincha detalning tuzilishi
tо’g’risida notо’g’ri taasurot uyg’otadi. Detal tuzilishida ichki konturlar yо’q
hollarda detalning tо’la qirqimini bajarishga zaruriyat bо’lmaydi, ammo
shaklining katta bо’lmagan elementlaridan birida qirqim berish kerak.
Asosiy adabiyotlar:
1. To’xtayev A. va boshqalar. Mashinasozlik ma‘lumotnoma. Qо’llanma. -T.: ―ILM
ZIYO‖, 2010. -164 b.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
47
2. chizmashiligidan M.R.Radjabov va boshqalar. Muhandislik chizmasi va eskiz.
O’quv qo’llanma. – Qarshi, ―Intelekt‖ nashriyoti, 2021. – 330 b.
3. М.Р.Radjabov. Muhandislik va kompyuter grafikasidan masalalar to‗plami.
O’quv qo’llanma. – Qarshi, ―Intelekt‖ nashriyoti, 2022. – 392 b.
4. Мurodov Sh. va boshqalar. Chizma geometriya. Оliy o’quv yurtlari uchun
darslik. -Т.: ‖O’qituvchi‖, 2008. - 260 б.
5. M.R.Radjabov va boshqalar. Respublika ilmiy-texnik anjuman materiallari, T.
2022y.
6. Арзиев А.С., Мадиярова Р.Р., Сарсенбаев Т.Т. (2023) Талабаларнинг
мустақил таълимини чизма геометрия фанидан ташкил этиш
технологияси. Journal of UniScience Research, 1(5), 1418-1422.
7. Насыров П.Б.,Арзиева Р.А. (2023) Теcnology of organizing independent
education of students in matnematics. Academia Repositoy, 4(11),62-67.
