Authors

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.eijp.47779

Keywords:

Modernity movement development

Abstract

The contribution of the activists of the Jadid movement to the development of the relevant field, the educational process, teaching methods, the preparation of textbooks and training manuals, as well as the activities of the press and theater, modern literature, based on historical sources, are presented in the article. - theoretically analyzed.


background image

EIJP ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

90


JADID MAKTABLARINING SHAKLLANISH JARAYONI HAMDA O‘QITISHNING NAZARIY

ASOSLARI

Akhrorov Ikhtiyor Doniyorovich

Teacher of Bukhara State Pedagogical Institute, Uzbekistan

Orcid

: https://orcid.org/0000-0002-3640-7182

AB O U T ART I CL E

Key words:

Modernity, movement,

development, education, training, textbook, press,

theater, library.

Received:

02.11.2024

Accepted

: 07.11.2024

Published

: 12.11.2024

Abstract:

The contribution of the activists of the

Jadid movement to the development of the
relevant field, the educational process, teaching
methods, the preparation of textbooks and
training manuals, as well as the activities of the
press and theater, modern literature, based on
historical sources, are presented in the article. -
theoretically analyzed.

INTRODUCTION

Critical views regarding the stagnation of the education system, which had completely

fallen behind the global development of our country, began to emerge among far-sighted intellectuals
and thinkers as early as the beginning of the 19th century. The prominent Uzbek poet and stateswoman
Nodirabegim's student, the distinguished historian, writer, and enlightened figure Hakimkhon Tora, son

of Ma’sumkhon Tora, after traveling through the cities of Semipalatinsk (Shamay), Omsk, Orenburg, and

Astrakhan in Russia, began to view the state, education, and teaching systems of the khanates with a
critical eye. He realized how far behind the region had fallen in terms of development. Hakimkhon Tora,
who was well-versed in both Eastern languages and Russian, became closely acquainted with the Russian
state and education system. He learned that in Russian cities, special orphanages and boarding schools
were established for orphaned children, and they were educated at the state's expense. This was a
completely new concept for him. In his book "Muntakhab-ut-Tawarikh" (Selected Histories), based on
his travels, he writes:
"The governor's soldiers would give such diverse exercises in education that even the intellect was
amazed. Upon seeing it, our soldiers' exercises seemed like children's games. The officials in charge of
children's care would be occupied with the upbringing of neglected children, and in each city in Russia,
they would build special buildings for orphaned children. The state would provide them with clothes and
food, and they would assign teachers to educate them. Once they grew older, they would be trained in
royal sciences, and they would be called the king's sons."

VOLUME04 ISSUE11

DOI:

https://doi.org/10.55640/eijp-04-11-20

Pages:90-105


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

91

In 1826, Hakimkhon Tora left the Russian territories and traveled to Turkey and Egypt. In Egypt, he met
with Muhammad Ali Pasha and became closely acquainted with his reform activities. He was particularly
astonished when Muhammad Ali Pasha sent 40 Turkish youths to Europe for seven years to study various
sciences. The notable part was that Hakimkhon Tora was entrusted with the responsibility of leading
these 40 youths to Europe. However, due to his return to his homeland, he could not take on this task.
Hakimkhon, the sovereign Muhammadali Pasha established and deeply studied new schools where
secular sciences were taught. In his work Muntakhab al-Tawarikh, he elaborates in detail on issues such
as selecting students for schools, the subjects to be taught, and especially providing employment
opportunities for graduates based on their talents:
"He arranged for various teachers and secretaries to teach them different sciences. There was a group
for Arabic, another for Persian, another for Turkish, a group for French, and one for writing beautiful
scripts in Nastaliq. After mastering these sciences, they would be tested and given privileges. Those with
special talents in any field would be separated and trained accordingly. Every month, as many as possible
would be brought to Muhammadali Pasha's service. Based on their intellectual ability, they would be
assigned to positions. A group of young boys would be sent to Hakimkhona to study medicine, and
another group to France to learn Western sciences. If they did not benefit from these studies or failed in
their training, they would be separated from the program and sent to military service, to become
soldiers. There was a strict rule in place for this. When I observed this situation, I was astonished." I hope
this helps! Let me know if you need further adjustments or additional context.
Although Hakimkhon Tura could not implement the reformist dreams he outlined in his work within his
homeland, his work had a strong influence on the intellectuals and enlightenment advocates of the
Bukhara Emirate and Kokand Khanate. This influence can be more clearly observed in the activities of
Hakimkhon Tura's contemporary, the reformist Ahmad Donish, especially in his work *Navodir ul-
vaqoye*. In this work, Ahmad Donish describes the severe crisis that intensified during the reigns of Amir
Nasrullo, Amir Muzaffar, and Amir Abdulahad. This crisis is portrayed in a truthful manner in both
*Navodir ul-vaqoye* and in the work of his contemporary, Mirzamuhammad Abdulazim Somiy, *Tarixi

salotini mang‘itiyya dorussaltanayi Buxoroyi sharif* ("The History of the Manghit

Dynasty in the Bukhara

Emirate").
In his work, Ahmad Donish ruthlessly exposes the disorder in Bukhara and states that the state cannot
survive long under such conditions, using the words of a foreign ruler: "The survival of kings, their health,
the prosperity of the country, and the well-being of the people depend on the approval of the soldiers.
According to your statement, the lands are ruined, the people are hungry, the soldiers are needy, and
the officials and record keepers are tyrants. Under such circumstances, no government can survive for
long. Even if the father lives, his children cannot take his place. The discipline of the government is
completely broken. Such a country cannot be called a government or a state; it should be called a
kingdom of traitors and a government of the powerless."
In the 1850s and 1860s, Ahmad Donish strongly advocated for a radical reform of the educational
methods in Bukhara's schools and madrasas. Sadriddin Ayni called him "the bright star of Bukhara" and
described how

in 1898 (1316 in the Hijri calendar), Ahmad Donish’s criticism of the official clerics in

*Navodir ul-vaqoye* caused a stir. He harshly criticized the religious scholars and rulers, exposed the
corruption between the ulama and the nobility, and boldly pointed out the flaws in the teaching methods
and the irrelevance of the curriculum in Bukhara's madrasas. Ayni notes that this led to Ahmad Donish
being labeled as a "heretic" by some, but after reading his book, Ayni's perspective on the mullas and the
educational system changed significantly: "I realized who Ahmad Maxzum really was. My opinion on the
mullas and the education I was receiving also changed."


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

92

In the 20th century, the national awakening in the Turkestan region gained momentum. The readership
of newspapers and journals such as "Tarjimon" and "Mulla Nasriddin" continued to grow, and the articles

dedicated to reformist movements in these publications forced the region’s educators to critically reflect

on their activities. The first method schools, the Jadid schools, were established, and the need for and

attention to teaching the mother tongue and natural sciences increased. Ismail Bey Gasprali’s "Khojaji
Siblyon" alphabet textbook and the "Teacher’s Guide or a Companion for Teachers" methodical manua

l

soon became widely used by Jadid teachers. The leaders and representatives of this movement were
young people who had studied abroad or had lived in progressive countries, who had adopted Eastern
and Western knowledge and culture, and were thirsty for learning. They sought remedies for the wounds
inflicted on the homeland, which was deteriorating under the grip of colonialism and bigotry. The Jadids
fought primarily to reform education, fundamentally changing schools and madrasas, and transforming
the entire educational system.
The Jadid intellectuals drew from the rich intellectual heritage of the Uzbek people, who had a history of
more than a thousand years of development. They relied on universal human values, and at the same
time, they were influenced by the thoughts of Ismail Bey Gasprali, the spiritual leader of the Turkic world,
on education and school reforms. They also worked closely with the enlightened Azerbaijani democrats
like Jalil Mamadgulizadeh and Ali Akbar Tohirzadeh Sobir, and the publications "Mulla Nasriddin" and
"Khob-Khopnoma" became extremely popular among Uzbek intellectuals. This movement began to
worry the political circles of Tsarist Russia, especially when, in a "Top Secret" directive dated December
31, 1900, the Ministry of the Interior sent a letter to the Governor-General of Turkestan warning about
the rise of a spirit that could destabilize the way of life of the 14 million Russian Muslims. The ministry
emphasized the activities of Gasprali, the new type of schools, and the issue of teaching the mother
tongue in these schools.
The ministry urged authorities to closely monitor those spreading the Jadid ideas, their articles, their
connections with "young Turks," and the support they received from centers abroad, especially from
Turkey. The directives also sought to gather information about where new-style schools were being
opened, who was teaching at these schools, and who was in charge.
Local intellectuals in the Turkestan region, who were better acquainted with the cultural, educational,
and political situation than anyone else, were well-known figures such as N. Ostroumov. After arriving in
Tashkent in 1879, he had compiled significant material on local leaders and intellectuals in the Turkestan,
Bukhara Emirate, and Khiva Khanate regions. Therefore, this important task of monitoring Jadid
intellectuals was entrusted to him by the Russian authorities. Based on this directive, Ostroumov sent

regular reports to the Ministry of Internal Affairs on individuals such as Is’hoqxon Ibrat, Mahmudxo’ja

Behbudiy, Siddiqiy Ajziy, Munavvar Qori, Abdulla Avloni, and others, who were writing articles advocating
for the new-style schools, opening such schools, and teaching there. Ostroumov also reported on
General Jo'rabek, a former ruler of Kitob, who had established close relations with Gasprali and had
become one of the regular readers of the "Tarjimon" newspaper. It was reported that General Jo'rabek
had become actively involved in promoting the Jadid method after retiring from the Russian army.
Gasprali later paid tribute to him following his tragic death, noting that Jo'rabek, who had previously
been an independent ruler of Kitob, had served Russia faithfully and was deeply committed to both
military service and education. He had been a devoted reader of the "Tarjimon" from the day it was first
published. This translation captures the key points and details in the original text. Let me know if you'd
like any further clarifications or additional adjustments!
In connection with this directive from the Ministry, a large gathering of Russian and Russian-native
teachers from the region was held in the city of Alma-Ata (Verniy). During the meeting, the participants


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

93

demanded that Tatar teachers be prevented from opening schools and teaching, and that educated Tatar
intellectuals should not be allowed to live in the Turkestan region, let alone purchase property. Regarding

this, Mominjon Muhammadjonov writes the following: “At that time, Tatars from Tatarstan and

Azerbaijan had already opened new schools and higher madrasas with the help of wealthy patrons,

educating thousands of children in European knowledge. In Ufa, there was the ‘Oliya’ school, in Kazan
the ‘Muhammadiya,’ in Orenburg the ‘Husayniya,’ and in the Caucasus, many other schools and madr

asas

whose names we did not even know. To build these new madrasas, huge sums of money, hundreds of

thousands, even millions, had been spent, and numerous requests had been made before the tsar’s

officials. In Alma-Ata (Verniy), there was a large meeting of Russian clergymen, and at this gathering,
they decided that Tatars should not be allowed to educate Kazakh and Sart children! Educated Tatars
should not be allowed to stay in Turkestan! For, they believed, by spreading knowledge among the Sarts
and Kazakhs, these people would awaken to new ideas and eventually there would be no bread left in
Turkestan for the Russian settlers. Furthermore, it was decided that before teachers could open schools
and start teaching, they must submit the new teaching methods, programs, and textbooks to the

‘inspectors’ for review.”

As a result, the Russian and Muslim authorities began to visit Turkestan under the pretext of examining
the new schools and teachers. The Russian government's policy towards the Turkic peoples was not
aimed at uniting them but, on the contrary, at dividing them. This policy had a strong impact on Ismail

Bey Gasprali, who expressed his opinion about it: “What benefit would Russia have if Muslims coming

from Russia were not allowed to buy property in the West? Ismail Bey Gasprali, who called for unity in
the Turkic world, continued his activities in this regard. In Turkestan, his follower Munavvarqori

Abdurashidxonov opened the first ‘new method’ (usuli jadid) schools in 1901, initially in Shayxovand

Tahur and later in other parts of Tashkent. These schools were the first to be opened by the Uzbeks after
the schools established under Gasprali's leadership in Bukhara and Samarkand in 1893, which had
operated for a few months. Mominjon Muhammadjonov, a contemporary and disciple of Munavvarqori,

writes about this: “Munavvarqori opened a school in the house of a wealthy man named Mirdadakhoji in

Shayxovand Tahur, and for a year or two, he had been teaching children with Abdusame'qori. I went to
visit them; they were teaching 15-20 children in a large outdoor space. I observed their classes and saw
that it was well organized with desks, a large blackboard, and maps of continents on the walls. I was

informed that the ‘new method school’ existed in 9

-10 places in the region. The introduction of the new-

style schools in Tashkent was mainly due to Munavvarqori, who also created their programs. He was
responsible for all aspects of these schools, from daily educational activities to organizing annual exams,
training

teachers in the ‘savtiya’ method, and providing schools with modern textbooks and teaching

materials. His efforts were supported by major intellectuals of the time, including Mahmudxo'ja
Behbudiy, the leader of the Jadid movement.
Mahmudxo'ja Behbudiy, in

his words, emphasized the importance of educating teachers: “To produce

teachers in Turkestan, even if they are not graduates of the Darulmuallimin (teachers’ seminary), every

city will at least have one or two teachers familiar with the new method of education. If wealthy
individuals are interested in this cause, they should send aspiring teachers to Tashkent to study at
Munavvarqori's school, where these teachers will be warmly welcomed. This is the most important need
of our nation, and I am confident that such students will be accepted with gratitude.
The text you provided discusses the educational reforms and guidelines introduced by Munavvarqori

Abdurashidxon o‘g‘li (son of Abdurashidxon) for the "usuli jadid" schools, which were part of the

modernist education movement in Turkestan. Here is a summary and translation of the key points from
the passage:


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

94

Guidelines for Teachers in Usuli Jadid Schools (by Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li)

Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li developed a special set of guidel

ines for teachers in the usuli jadid

schools. These guidelines included the following requirements:
1.

Admission Requirements: Children admitted to school should be between 8 and 10 years old.

2.

Annual Admission: New students are admitted once a year at the beginning of the academic year.

3.

Attendance Records: Teachers must maintain special notebooks with the names of students for

each class, recording attendance (marked as present "m" or absent "n").
4.

Daily Records: The notebook should also include the date, the name of the day, lessons assigned

to students, how well they understood the lessons, and marks for any misbehavior.
5.

Class Hours: Classes should begin at 8:30 AM and end at 3:00 PM each day.

6.

Teacher’s Attendance: Teachers must not skip

lessons without permission or a valid reason.

7.

Breaks: After each class, a 10-minute break is required.

8.

Lesson Duration: Classes should last 50 minutes each.

9.

Long Breaks: After three continuous hours of classes, a one-hour lunch break is required. Local

students may go home for lunch, while those further away should eat light meals brought from home.
Senior students should pray in a mosque or designated room after lunch.
10.

Teacher’s Focus on Morality: Teachers must pay special attention to the mor

al and ethical

upbringing of students.
11.

Respect and Conduct: Physical punishment and abusive language are strictly prohibited. Teachers

must treat students with respect, like their own children, and foster love for the teacher and school.
12.

Subjects Taught: Lessons and advice should be focused on piety, ethics, and humanity.

13.

Weekly Examinations: At the end of each week, a special exam should be held to assess the

students’ understanding of the lessons. Students who excel will be awarded with "Ofari

n", "Tahsin", or

"Imtiyoz" certificates.
14.

School Calendar: The start and end of the school year should be clearly defined. Lessons should

be scheduled monthly, weekly, and daily, with the academic year running from September to early June.
15.

Holiday Assignments: During breaks, teachers must give students assignments and a list of books

to review.
Disciplinary Rules for Students ("Nizomnoma")

A “Nizomnoma” (Regulation) was also created, outlining specific behaviors and actions that students

must follow. These included:
1.

Punctuality: Students must arrive at school on time.

2.

No Unauthorized Absence: Students are not allowed to skip classes without a valid reason.

3.

No Loud Behavior: Shouting or speaking loudly is forbidden both during and outside of lessons.

4.

No Leaving Without Permission: Students must not leave the school or engage in other activities

without the teacher’s permission.

5.

Completion of Assignments: Tasks must be prepared according to the class schedule.

6.

No Fighting or Abusing Peers: Physical altercations or use of offensive language among students

is strictly prohibited.
7.

Obedience: Students must follow the teacher’s orders and respect the school’s authority.

8.

Cleanliness: Students must keep their clothing and headwear clean at all times.

9.

Respect for School Property: Students must respect the school premises and all its belongings.

10.

Exemplary Behavior: Students should carry out their duties with excellence, ensuring the honor

of being a student at the school.


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

95

The “Nizomnoma” was displayed in a prominent place at the school and also taught to students during

classes.

Textbooks Used in Usuli Jadid Schools

In the first academic year, the following textbooks were used:
1.

“Ustodi Avval” (First Teacher) by Sandrasul Said

azizov: This textbook was primarily used for

teaching literacy and the mother tongue until Munavvarqori’s own textbooks were published.

2.

“Muallimi Soniiy” (Second Teacher) by Ali Asqar Bayramali Kalinin: This was another key textbook

used until 1907 when Munavvarqori's own works were introduced.

By 1907, after the publication of Munavvarqori’s own textbooks, including “Adibi Avval” (First Writer)
and “Adibi Soniiy” (Second Writer), they became the primary textbooks in the usuli jadid schools. These

new books were considered more methodologically sound and content-wise more advanced than their
predecessors.
1907-

1912: After 1907, Abdulla Avloniyning “Ikkinchi Muallim” (Second Teacher), a more pedagogically

advanced textbook, began to be used. The work of Avloniyning was seen as more suitable for children
because it included more appropriate texts. Munavvarqori himself acknowledged the superior quality of

Avloniyning’s work.

1912: From 1912, the “Nasoyih ul

-

atfol” (Advice for Children) by Mo‘minjon Muhammadjon o‘g‘li

was introduced as a special textbook. This work, designed for the third-grade students of the Islamic
primary school, provided moral advice through simple language.

Further Curriculum Development: Over the course of the next few years, other significant

textbooks were introduced, including works by Mulla Ahmadxo‘ja Elun and Abdulla Avloniy, which

focused on reading literature and national poetry.
Challenges and Adjustments in the Usuli Jadid Schools

Gymnastics: Initially, Munavvarqori included physical education (gymnastics) as a core subject.

However, due to opposition from some conservative parents who feared this would prepare their
children for military service, Munavvarqori had to remove this subject temporarily.This passage illustrates
the meticulous planning, dedication to ethics and pedagogy, and progressive educational reforms that

Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li introduced in the usuli jadid schools, which were aimed at

modernizing education in Turkestan while maintaining respect for moral and religious values.

Another Key Issue

As is known, the government did not financially support local schools and madrasahs, or even their
teachers. As a result, the salaries of teachers and the costs for purchasing necessary equipment and
educational materials were covered by enlightened wealthy individuals, charitable organizations, and

sometimes by the students’ families. In addition, parents of students paid school fees ranging from 50

kopecks to 1 ruble 50 kopecks per month (depending on their financial capabilities). Around a quarter of
the students came from poor or orphaned families, and they did not pay any fees; on the contrary, they
were provided with all the necessary educational tools by the school.
One of the great reformers of Turkistan, Munavvarqori Abdurashidxonov, although he never met Ismail
Bey Gasprali in person, was closely familiar with his textbooks, educational guides, artistic and journalistic
works, and was influenced by his politic

al views. He followed Gasprali’s example by opening “usuli jadid”

schools, teaching, writing textbooks, and training teachers for these schools. Under his direct guidance,
great educators and cultural figures emerged, such as Mannon Uyghur, the famous artist, brothers
Husanxoja and Eshonxoja Khoniys, Shokirjon and Sobirjon Rahimi, Sameqori, Salimxon Tillakhonov,
Qayum Ramazon, Shorasul Zunnun, and Majid Qodiriy. Munavvarqori organized public exams at the
"usuli savtiya" schools he founded in Tashkent, based on the curriculum he created. The primary goal of


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

96

these exams was, firstly, to demonstrate to the public that the claims of conservative traditionalists who
sought to discredit the "usuli jadid" schools were unfounded, and secondly, to stimulate a desire for
knowledge and a modern way of life among the people. Therefore, Munavvarqori invited not only
parents but also religious leaders, scholars, and prominent intellectuals, as well as wealthy
philanthropists who had gained significant influence in the region. Here is an invitation he sent to

Is’hoqxon Ibrat in Namangan in 1907:

“Dear Is’hoqxonhoji, We respectfully invite you to attend the annual student exams at the 'Khoniya'

school in the Tarnovboshi neighborhood of Tashkent, starting from May 1907. The school administration
and students would be greatly honored by your presence. Yours sincerely, Munavvarqori, March 15,

1907.”

Such exams contributed to the spread of "usuli jadid" schools throughout the region. By 1903, under the
leadership of educators like Mahmudxoja Behbudiy, Siddiqiy Ajziy, Abduqodir Shakuriy in Samarkand,

Is’hoqxon Ibrat and So‘fizoda in Namangan, Abdulvahob Ibodiy and Ashurali Zohiriy in Khoqand,

Abdulvohid Munzim and Sadriddin Ayni in Bukhara, and Husayn Kushayev in Khorezm, the network of
"usuli jadid" schools expanded rapidly.
Munavvarqori understood that opening "usuli jadid" schools alone was not sufficient, and that textbooks
and educational materials were essential. Therefore, in the early years, he sourced religious and secular
educational materials, alphabets, and reading books from Istanbul, Kazan, and Crimea. He opened a two-
class rushdiya (higher level) alongside the first "usuli jadid" school in Tashkent. This school became
renowned throughout Turkistan as a "model school." Munavvarqori believed that the only way to free
the region from backwardness and liberate the nation from colonial oppression was through education
and the mastery of modern technology. One of his former students, Afandizoda, wrote the following
about his efforts: "Munavvarqori believed that the only way to fight the colonial oppressors in Turkistan
was through education. He never called for armed rebellion. Our victory depends first and foremost on
knowledge and technology," he emphasized, urging youth to continue their education in Istanbul.
Despite facing intense opposition and attacks from conservative clerics, the "usuli jadid" schools gained
widespread public attention and spread even to the remotest areas. This expansion caused anxiety
among Russian officials and ideologues. In 1909, N. Ostroumov published an article in Turkestanskiye
Vedomosti, titled "What to do with the new method schools?" In it, he expressed concern about the
growing influence of these schools: "The policy of disregarding the old schools in favor of the local ones
may have been justified during the first decade of Russian rule, but in the following three decades, it has
proven itself to be ineffective."
The events of 1905 marked a new phase in the development of the Jadid movement, further expanding
its reach and contributing to the growth of national consciousness and thought. Contacts with
intellectuals from Turkey, Tatarstan, Azerbaijan, and Bashkiria were strengthened. The number of "usuli
jadid" schools grew significantly, thanks to the efforts of local educators and progressive intellectuals. In
1909, O. Yegorov, the inspector of public schools in the Fergana region, expressed concern at a special
meeting dedicated to the state of Russian and local schools in Turkistan, stating: "In the near future, the
rapid spread of the new method schools and the increasing attention of the local population to them will
lead to the complete collapse of Russian and local schools."
The Russian administration was wary of completely banning or shutting down the "usuli jadid" schools,
as it feared that doing so would push them underground, leading to widespread protests and an exodus
of students to study abroad, particularly to Turkey.
The "usuli savtiya" (sound method) schools, or "usuli jadid" schools, fundamentally arose in opposition
to Russian colonial schools. Their main goal was to educate students with strong national and spiritual


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

97

values, preparing them for the future of the nation and the country. The Jadid educators believed it was
crucial to teach students in their native language, educate them about national literature, and impart the

foundations of the Muslim faith, seeing these as key tools for preserving the nation’s identity.

The policies implemented by the Russian colonial administration, including the “Farmoyish” (order),

aimed to tightly control the establishment and operation of local schools. These regulations stipulated
that only Russian citizens could establish and run schools, and teachers had to be from the same ethnicity
as the students. The use of non-Russian textbooks was strictly regulated, further limiting the potential
of these schools. By 1910, many "usuli jadid" schools began to close due to a lack of textbooks and
qualified teachers. Despite these efforts to suppress them, the Jadid schools continued to spread,
marking an important chapter in the educational history of Turkistan.
In conclusion, the work of educators like Munavvarqori and his followers played a crucial role in
introducing modern, secular, and national education to the region, laying the groundwork for the cultural
and educational revival of Turkistan.

O‘lkamizdagi dunyo taraqqiyotidan butunlay uzilib qolgan ta’lim

-

tarbiya tizimidagi turg‘unlikka nisbatan

tanqidiy fikrlar uzoqni ko‘ruvchi ziyolilar, mutafakkirlar orasida ancha ilgari, ya’ni XIX asr boshlarida
vujudga kela boshlagan edi. Ulug‘ o‘zbe

k shoirasi, davlat arbobi Nodirabegim tarbiyasini olgan yetuk

tarixchi olim, yozuvchi, ma’rifatparvar Hakimxon to‘ra Ma’sumxon to‘ra o‘g‘li Rossiyaning Semipalatinsk
(Shamay), Omsk Orenburg, Astraxan shaharlarida bo‘lgach, unda xonliklardagi Davlat, ta’lim

-tarbiya,

o‘qitish tizimiga nisbatan munosabat keskin o‘zgardi, o‘lkaning taraqqiyotdan naqadar orqada qolib

ketganligini tushunib yetdi. Sharq tillari bilan bir qatorda rus tilini mukammal bilgan mutafakkir Rossiya

davlat, ta’lim tarbiya tizimi bilan yaqi

ndan tanishgan, u yerdagi shaharlarda ota-onasiz qolgan yetim-

yesirlar uchun maxsus tarbiyaxonalar pansionlar ochilgani, ular davlat hisobidan o‘qitilishi Hakimxon to‘ra
uchun butunlay yangilik edi. Bu haqda u o‘z sayohatlari asosida yozilgan «Muntaxab ut

-tavorix»

(«Tanlangan tarixlar») asarida quyidagilarni yozadi: “Gubirnato‘r piyoda sallotlarig‘a necha alvon ta’lim
mashq berur ediki, aql anga hayron erdi. Ani ko‘rganda bizning sipohlarimizning mashqlari yosh go‘daklar
o‘yinig‘a o‘xshar. Ul manzil mutasaddisi qarovsiz bolalar tarbiyatiga mashg‘ul bo‘lur va har shaharda
O‘rusiyada qarovsiz yetim bolalar uchun imoratlar qilibdur. Libos, xo‘rokin podshohlikdin berib turarlar
va alarni o‘qitmoq uchun mullalar tayin aylabdur. Katta bo‘lg‘ondin so‘ngra muvofiqi

donish podshohlik

mashg‘ul bo‘lurlar va alarni podshohning o‘g‘li derlar”.[1;14,15

-

b] Hakimxon to‘ra 1826

-yilda Rossiya

hududidan chiqib, mu Turkiya, Misrda ham bo‘ladi. Misrda Muhammadali poshsho bilan uchrashadi, uning

islohotchilik faoliyati bilan yaqindan tanishadi. Muhammadali poshshoning 40 turk yigitini 7 yil davomida

turli bilimlarni egallash uchun Yevropaga o‘qishga yuborishi uni hayratga solidi e’tiborli jihati shundaki,
o‘qishga ketayotgan bu qirq yigitga bosh bo‘lib, Yevropaga olib borishdek mas’uliyatli vazifani Hakimxon
to‘raga topshirish muvofiq ko‘riladi. Ammo vataniga qaytishi munosabati bilan u bu vazifani o‘z

zimmasiga ololmaydi.

Hakimxon to‘ra Muhammadali poshsho tashkil etgan va dunyoviy ilmlar o‘qitiladigan yangi maktablarni
chuqur o‘rganadi. Maktablarga, turli fan sohalariga talabalar tanlash, o‘qitiladigan fanlar, ayniqsa
bitiruvchilarni iqtidoriga yarasha ish bilan ta’minlash kabi masalalarni “Muntaxab ut

-

tavorix” asarida

batafsil yoritadi: “Ularni o‘qitishga har xil ilmdin muallim va

kotib mavjud. Zeroki, bir toifa arabiy o‘qurlar

va bir jamoa forsiy va bir jamoa turkiy va bir favji farangi va bir jamoa kotib xushxatlar nasta’liq va bir toifa

xatti-

suls mashq etarlar edi. Va bu ilmlarg‘a mohir bo‘lg‘ondin so‘ng imtiyoz va imtihon qil

urlar. Har qaysi

qobili tarbiyat bo‘lsa ani judo qilurlar. Har oyda qancha bo‘lsa, Muhammadali poshsho xizmatlariga olib
borur. Muvofiqi iste’dodi ilmi bir xizmatg‘a ma’mur qilur. Bir toifa yosh o‘g‘lonlarni hakimxonag‘a
yuborur, to ilmi tibdin bahra olg‘ay va bir jamoani Farangistonga yuborur, toki g‘arb ilmlarini bilib kelg‘ay


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

98

va oniki ilmdin bahra topmabdur, to tarbiyat asar qilmabdur, ani ham judo qilib, jihodiyag‘a yuborurlar,
askar bo‘lur. Har oyni tamomida qoida shuldur. Faqir bu holni ko‘rub, mutahayyur erdim”.

Hakimxon to‘ra asarida bayon etgan islohotchilik haqidagi orzularini o‘z vatanida amalga oshira olmagan
bo‘lsa

-

da, asar Buxoro amirligi va Qo‘qon xonligida ziyolilarga, ma’rifat

-

parvarlarga kuchli ta’sir ko‘rsatdi.

Bu holni Hakimxon to‘raga yaqin zamondosh, islohotparvar Ahmad Donish faoliyatida, uning “Navodir ul

-

vaqoye” asarida yaqqolroq kuzatish mumkin. Ahmad Donish amir Nasrullo, amir Muzaffar, amir
Abdulahad davrlarida nihoyatda kuchaygan inqirozni “Navodir ul

-

vaqoye”, uning zamondoshi

Mi

rzamuhammad Abdulazim Somiy “Tarixi salotini mang‘itiyya dorussaltanayi Buxoroyi sharif”

(“Buxoroyi sharif saltanatidagi mang‘it hukmdorlari tarixi”) asarlarida haqqoniy bayon qiladilar.

Ahmad Donish o‘z asarida Buxorodagi tartibsizliklarni, davlat bu ahvo

lda uzoq yashay olmasligini farang

hokimi tilidan ayovsiz fosh qiladi: “Podshohlarning saqlanishlari, ularning salomat turishlari,
mamlakatning obodligi, fuqaroning to‘qligi sipohlarning roziligiga bog‘liqdir. Sening gapingga

qaraganda, yerlar xarob, fuqaro och, sipohlar muhtoj, amaldorlar, daftar dorlar zolimdirlar. Bunday holda

ko‘p vaqt uzoq yashay olmaydi. Otasi yashasa ham bolalari uning o‘rniga O‘tira olmaydilar. Hukumat
intizomi butunlay buziladi. Buga O‘xshash mamlakatni hukumat, davlat deyish to‘g‘

ri emas, balki uni

gadolar podshohi, ojizlar hukumati desalar, to‘g‘ri aytgan bo‘ladilar”, XІX asrning 50

-60-yillaridayoq

Ahmad Donish Buxoro maktab va madrasalaridagi o‘qish

-

o‘qitish metodlarini tubdan isloh qilish

masalasini keskin qo‘ygan edi. Sadriddin

Ayniy uni “Buxoroning porloq yulduzi” deb atagan edi: “Agar

esimdan chiqqan bo‘lmasa, 1316

-yil hijriy (1898 milodiy yili) edi... Ahmad maxzumni (Ahmad Donishni -

U.D.) nima uchun kofir der ekanlar? Ahmad maxzum shu kitobida (“Navodir ul

-

vaqoye”

- U.D.) rasmiy

mullalarni berahimona tanqid qilgan, ulamo va umaro orasida bo‘lgan buzuqliklarni ochib bergan, dars
usullarining nuqsonlarini va Buxoro madrasalarida o‘qitilaturg‘on darslarning bir narsaga yaramasligini
hech kimdan qo‘rqmasdan yozib ekan. Mana shuni

ng uchun kofir der ekanlar. Mundan keyin Ahmad

maxzum kim ekanligini tanidim. Mullalar va o‘qib yurgan darsga nazarim boshqacha bo‘ldi. Xulosa, ushbu
kitobning mutolaasi soyasida muhokama qo‘zg‘oldi va fikrimda o‘zgarish paydo bo‘ldi”.

XX asr Turkiston o‘lkasida milliy uyg‘onish shabadasini kuchaytirdi: o‘lkada “Tarjimon”, “Mulla Nasriddin”
gazeta va jurnallarining mushtariylari soni oshib bordi, ulardagi islohotchilik harakatiga bag‘ishlangan
maqolalar o‘lka pedagog

-

larini o‘z faoliyatlariga tanqidiy qara

shga majbur etdi, ilk usuli jadid maktablari

vujudga keldi, ona tili, tabiiy fanlarni o‘qitish masalasiga ehtiyoj va e’tibor kuchaydi. Ismoilbey
Gaspralining “Xo‘jayi sibyon” alifbo darsligi, “Rahbari muallimin yoki muallimlarga yo‘ldosh” metodik
qo‘llanmasi usuli jadid muallimlari qo‘lida tez

-

tez ko‘rina boshladi. Bu harakatning rahbarlari,

namoyandalari chet ellarda ta’lim olgan yoki taraqqiy etgan mamlakatlarda bo‘lgan, Sharq va G‘arb
ma’rifati, ma’naviyatini egallagan, ilmga chanqoq yoshlar edilar. Ular

mustamlaka, mutaassiblik

iskanjasida xarobaga aylanib borayotgan ona-Vatan jarohatlariga malham izladilar. Jadidlar, birinchi

navbatda, maorifni, maktab va madrasalarni tubdan isloh qilish, ta’lim

-

tarbiya tizimini o‘zgartirish uchun

kurash olib bordilar.

Jadid mutafakkirlari o‘zbek xalqining ming yildan ortiq taraqqiyot tarixiga ega

bo‘lgan tafakkur gulshanidan bahra oldilar, umuminsoniy qadriyatlarga asoslandilar, shu bilan birga, turk
dunyosi xalqlarining ma’naviy rahbari Ismoilbey Gaspralining o‘qish

-

o‘

qitish, maktab va madrasa

islohotiga oid fikrlari ta’sirida bo‘ldilar, ozarbayjon xalqining hurfikrli ulug‘ demokratlari Jalil
Mamadqulizoda, Aliakbar Tohirzoda Sobirlar bilan yaqin hamkorlikda bo‘ldilar, ularning “Mulla
Nasriddin” jurnali, ‘Xo‘p

-

xo‘pnoma”

majmuasi o‘zbek ziyolilari o‘rtasida katta shuhrat qozondi. Bu hol

chor Rossiyasi, general gubernatorlik siyosiy doiralarini ancha tashvishga sola boshladi. Bu Rossiya ichki
ishlar vazirligining 1900-yil 31-

dekabrda Turkiston o‘lkasiga yuborgan 13444

-raqa

mli “mutlaqo maxfiy”

farmoyishida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Unda hukumat gubernatorlarni nimalardan ogoh bo‘lishga da’vat
qiladi: keyingi vaqtlarda tatar adabiyoti va matbuotida 14 millionli rus musulmonlarining ko‘p asrli


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

99

turmush tarzini izdan chiqarish x

avfiga sabab bo‘luvchi ruh paydo bo‘lganligi sezilmoqda. Bu ruh tatarlar

hayotida katta burilishga tayyorgarlik jarayoni kechayotgani haqida taxmin qilish imkonini beradi. Bu

o‘rinda vazirlik e’tiborni Gasprinskiy faoliyatiga, yangi metoddagi maktablarga,

uning darsligi asosida ona

tilini o‘qitish masalasiga qaratadi. Tatarlar, deyiladi farmoyishda, islom va turkiylik zaminida taraqqiyot
uchun intilmoqda. Shuning uchun politsiya departamenti bu harakatni har tomonlama o‘rganib, shu
sohada faoliyat ko‘rsatayotgan mualliflar, ularning maqolalari, “yosh turklar” bilan aloqasi, chet el
markazlarida, ayniqsa Turkiyada ularni kimlar rag‘batlantirayotgani, kimlar tomonidan va qayerda yangi

usul maktablari ochilgani, kimlar bunday maktablarda dars berayotgani, kimlar bu maktablarga rahbarlik

qilayotgani kabi masalalar haqida keng ma’lumot so‘ragan. Gubernatorlik ma’murlari Turkiston
o‘lkasidagi mahalliy Gubernatorlik ma’murlari Turkiston o‘lkasidagi mahalliy ziyolilar faoliyatini, o‘lkada
kechayotgan madaniy, ma’rifiy, siyosiy ahvolni N. Ostroumovdan ko‘ra yaxshiroq biladigan odamni

topishlari amrimahol edi. U Toshkentga kelgan vaqtidan (1879-yildan) boshlab mahalliy arboblar, ziyolilar

haqida (Turkiston, Buxoro amirligi va Xiva xonligi bo‘yicha) kattagina material to‘plagan edi. Shuning
uchun ham chor Rossiyasi uchun nihoyatda muhim bo‘lgan bu vazifani Ostroumovga topshirganlar.
Ushbu farmoyishga binoan Turkiston o‘lkasidagi “siyosiy jihatdan ishonchsiz” deb bilgan, usuli jadid
maktablarini targ‘ib

-tashviq qiluvchi maqolalar yozgan, yangi maktablar ochgan va ularda muallimlik

qilgan Is’hoqxon Ibrat, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Siddiqiy Ajziy, Munavvar qori, Abdulla Avloniy va
boshqalar haqida Ichki ishlar vazirligiga ma’lumotlar yuborib turgan. Ushbu farmoyishga asosan N.

Os

troumov general Jo‘rabek (sobiq Kitob hokimi Jo‘rabek Qalandarqori o‘g‘rli (1840

-1906) ustidan ham

maxfiy ma’lumotnoma bergan. Unda aytilishicha, Jo‘rabek dodxoh 1890

-yildan boshlab Ismoilbey

Gasprali bilan yaqindan aloqa o‘rnatgan, “Tarjimon» gazetasining

mushtariylaridan biriga aylangan:

“Tarjimon” gazetasining jonkuyar targ‘ibotchisi general

-

mayor Jo‘rabekdir. U yangi usul bilan

qiziqmoqda. Gasprali Toshkentga kelganda u bilan uchrashdi”, dar haqiqat, general Jurabek rus
armiyasidan iste’foga chiqqach, usuli jadid maktablarini targ‘ib qilish ishlarida faol ishtirok etgan. Uning
bunday maorifparvarlik faoliyati haqida Ismoilbey Gasprali keyinroq uning fojiali o‘ldirilishi munosabati
bilan yozgan ta’ziyanomasida shunday fikrlarni bildirgan edi: “General Jo‘

rabek avvallari Kitob shahrining

mustaqil xoni bo‘lib, Rusiyaning dushmani sifatida asir tushgan va Turkiston ishlarida Rusiyaga sadoqat
bilan xizmat qilgan. Marhum tug‘ma askar bo‘lish bilan barobar ilm va maorifni ham juda sevgan bir kishi
edi. “Tarjimon”ning chiqqan kunidan beri doimiy o‘quvchilaridan edi. Olloh undan o‘z rahmatini darig‘

tutmasin. [1;18,24-b]

Vazirlikning ushbu farmoyishi munosabati bilan Olmaota (Verniy) shahrida o‘lka rus va rus

-tuzem

maktablari muallimlarining katta yig‘ini bo‘lib o‘

tdi. Unda majlis qatnashchilari tatar muallimlarining

maktab ochib o‘qituvchilik qilishlariga, o‘qimishli tatar ziyolilarining Turkiston o‘lkasida yashashlariga,
hatto joy sotib olishlariga ruxsat bermaslikni talab qildilar. Bu haqda Mo‘minjon Muhammadjono

v

quyidagilarni yozadi: “Shul chog‘da Tatariston, Ozarbayjon turklari bizdan burun ko‘z ochib, boylarining
himmati bilan yangi maktablar, yangi o‘rta, yuqori (oliy) madrasalar solib, ming

-ming xalq bolalarini

ko‘zlarin Ovrupo bilimlari bilan ochmoqda edilar. Ufa shahrida “Oliya”, “Usmoniya”, Qozon shahrida
“Muhammadiya”, Orenburgda “Husayniya”, Qafqazda biz otini bilmagan yana qancha maktablar,
madrasalar ko‘p edi. Bul yangi madrasalarni solmoq uchun yuz minglab, millionlab aqchalar ketgan,
Nikolayning to‘ralari, chinovniklari oldida necha dapqir so‘roqlar berilgan edi... Olmaota (Verniy)da o‘rus
mullalarining katta yig‘ini bo‘ldi, shul yig‘inda Tatarlar qozoqlar bilan sart bolalarini o‘qitmasin!
O‘qumushli tatarlarg‘a Turkiston o‘lkasida turish uchun yo‘l qo‘ymaslik kerak! Chunki ular sart,
qozoqlarg‘a bilim tarqatib, ko‘zlarini va fikrlarini ochadurlar, so‘ngra bizga yemak uchun Turkistonda non
qolmaydur. Ikkinchi, yangi tartib bilan o‘qituvchi muallimlar, purog‘ramlari, o‘qitadurg‘on kitoblarini

kimlarning

asari ekanligin “inespektur”larga yozib ko‘rsatmaguncha bola yig‘ib o‘qutolmaydurlar!

- deb


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

100

qaror berdilar. Shuning uchun hukumatning o‘rus va musulmon ma’murlaridan (amaldorlar) ham imtihon
ko‘rish bahonasi bilan kelib

-ketib turmoqda edilar.

Rossiya huku

matining turkiy xalqlarga nisbatan qo‘llayotgan, ularni birlashtirish emas, aksincha, bir

-

biridan ajratish siyosati Ismoilbey Gaspraliga ham kuchli ta’sir ko‘rsatdi, bu siyosatta o‘z munosabatini
bildirdi: “Rusiyadan kelma musulmonlaring Oziyoi Vustoda mul

k olmasindan Rusiya davlatining foydasi

nadur? Ikki fikrda birlikka chaqirgan Ismoilbey Gaspralining faoliyatini Munavvarqori Abdurashidxonov
Turkistonda davom ettirdi. U 1901-yilda dastlab Toshkentning Shayxovand Tahur, keyinchalik shaharning
boshqa turli

dahalarida birinchi “usuli jadid” maktablari ochdi. Bunday maktab 1893

-yilda Buxoro va

Samarqandda Ismoilbey Gasprali boshchiligida ochilgan va bir necha oy faoliyat ko‘rsatgan maktablardan
keyingi o‘zbeklar tomonidan ochilgan “usuli jadid” maktablarining

birinchisi edi. Bu haqda uning

zamondoshi, shogirdi, jadid pedagoglaridan Mo‘minjon Muhammadjonov Toshqin quyidagilarni yozadi:
“Munavvarqori Shayxovand Tahur dahalik Mirdadahoji degan bir boyning mahmonxonasida maktab

ochib, bir-ikki yildan beri Abdusame

’qori degan bir kishi bilan bola o‘qitishib turmoqda bo‘l g‘onlig‘ini

aytdilar. Borib ko‘rdim; kattagina ham keng bir tashqarida 15

-

20 chog‘li bolalarni o‘qutmoqda ekanlar.

Bular bilan ko‘rishib

-

so‘rashib bo‘lib, bolalarning o‘qishlarini sinf sinflarida yurib ko‘rib chiqdim. Hozirda

to‘rt sinf boshlang‘ich (ibtidoiya) maktab bo‘lib, yaxshig‘ina tartiblik: parta, katta qora taqta, yer yuzi
bo‘laklarining (qit’alarining) qisqacha ham butun “xarita’lari bor ekan. Hozirda shul tartibda ochilgon
“yangi tartibli maktab” 9

-10 yerda borligin bildirdilar. Bu yangi tartib maktablarning Toshkent shahrida

joriy bo‘lib ketishiga birinchi sabab Munavvarqori bo‘lib, barchasining purog‘romini shul tuzib bergan
“Munavvarqori bunday maktablarning kundalik o‘quv

-tarbiya ishlaridan tortib, yillik bitirish imtihonlarini

uyushtirishgacha, “usuli savtiya” metodini iqtidorli yosh o‘qituvchilarga o‘rgatishdan tortib, maktablarni
zamonaviy darslik va qo‘llanmalar bilan ta’minlashgacha va yangi darsliklar yaratishgacha bo‘lgan uzluks

iz

jarayonni boshqardi. Uning bu faoliyati Lavrining ulug‘ mutafakkirlari tomonidan qo‘llab

-quvvatlandi,

Mahmudxo‘ja Behbudiydek jadidchilik harakatining karvonboshisi unga madadkor bo‘ldi. Mahmudxo‘ja
Behbudiyning bu boradagi so‘zlariga e’tibor bering: “T

urkistonda muallim chiqormak uchun

dorilmuallimin bo‘lmasa ham har shaharda usuli ta’limdan xabardor bir

-ikki nafar muallim albatta bordur

Ana, muallimlikka tolib kishilarni alarning huzuriga yuborub, 3-

4 oy zarfida usuli ta’limdan xabardor

qildurmoq mumkindur agar boyafarz, ushbu xidmatni muallimlarimiz iltizom qil masalar, ul holda

muallimlikka havaskor yoshlarni bir oz zahmatlik bo‘lsa ham to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri Toshkandda Munavvarqori

janoblarining maktabiga yubormoq kerakdurki, mushorun alayhning munday toliblarni maalmamnuniyat

qabul etmoqlarig‘a amindurmiz. Ishta, muhtaram qarindoshlar, millatimizning tilagi va eng zo‘r ehtiyoji
ushbu shaylar ediki, nazari oliylaringiza arzu taqdim etduk”. [2;38,39

-b

Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li usuli jadid maktablari muallimlari uchun maxsus yo‘riqnoma ishlab

chiqdi.
Unda shunday talablar mavjud edi:
1. Maktabga qabul qilingan bola 8-

10 yoshda bo‘lishi kerak.

2. Ibtidoiy sinfga yilda bir marta o‘quv yili boshidaqabul qilinadi.

3. Muallimlar har bir sinf uchun talabalarning ismi- shariflari yozilgan maxsus daftar yurgizmoqlari kerak.
4. Muallim har bir talaba ismi-

sharifi ro‘parasiga mavjudlik (m) yoki nomavjudlik (n) alomatlarini qo‘yib

borishlari kerak. Ushbu daftarda sana, kunning nomi, shogirdlarga berilgan dars

topshirig‘i, talabalarning

darsni qay darajada o‘zlashtirishi, ba’zan tartibni buzgan bolalar maxsus belgilar orqali ifodalanishi kerak.

5. Har kuni dars ertalab soat 8. 30 da boshlanib, soat 15 da tugatilishi kerak.
6. Muallimning ruxsatisiz yoki uzrli sababsiz dars qol- dirmasin.

7. Har soat darsdan so‘ng o‘n daqiqalik tanaffus zarur.

8. Har soatlik darsni 50 daqiqa qilib belgilash maqsadgamuvofiqdir.


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

101

9. Uch soatlik darsdan keyin bir soatlik tanaffus bermoq kerak. Maktabga yaqin yashovchilar uylariga
bori

b ovqatlanishlari, uylari uzoq bo‘lganlar maktabda kichik taom (uylaridan olib kelgan yeguvliklarini)

yemaklari zarur. Yuqori sinf shogirdlari ustozlari bilan birga yaqinroq masjidda yoki maxsus xonada

namoz o‘qishlari kerak.

10. Muallim bolalar tarbiyasi

va axloqiga alohida e’tibor berishi kerak.

11. Shogirdlarni urish, so‘kish qat’iyan man etiladi, ularga ochiq chehra, o‘z farzandlariga kabi muomalada
bo‘lish, ularda muallimga va maktabga nisbatan muhabbat tuyg‘ularini rivoj lantirish kerak.

12. Maktabda

o‘qitiladigan darslar, qilinadigan nasihatlar diyonat, axloq, insoniyat doirasida bo‘lishi kerak.

13. Bir hafta davomida o‘qitilgan darslar yuzasidan hafta so‘ngida xususiy imtihon (so‘rov) o‘tkazilib,
darslarni chuqur a’lo darajada o‘zlashtirishlariga sharoit yaratiladi. Darsni ziyoda o‘zlashtirgan talabalarga
“ofarin”, “tahsin”, “imtiyoz” varaqalari beriladi Yaxshi harakat qilayotgan shogirdlarga ham shunday

varaqalar berilishini aytib, ular ham ragbatlantiriladi.
14. Yilning qaysi

oyida o‘qish boshlanishi va to‘xtatilishi aniq belgilab qo‘yiladi. Shunga ko‘ra, yil davomida

o‘qiladigan darslar oylarga, haftalarga va kunlarga bo‘lib chiqiladi. (Hozirgi atama bilan aytganda,
o‘qituvchining yillik, choraklik, kunlik o‘quv rejasi) ko‘zda

tutilmoqda darslarni birinchi sentabrdan

boshlab, yozning birinchi iyunida tugatish maqsadga muvofiqdir.

16. Ta’til davomida shogirdlarga o‘qishni vaqti

-vaqtida takrorlab turishlari uchun ustozlar tomonidan

vazifalar va o‘qishlari kerak bo‘lgan kitoblar ro‘yxati beriladi.

Usuli jadil maktabdorlari

ham ma’lum qonun

-qoida doirasida harakat qilishlari uchun talabalar

bo‘ysunishi shart bo‘lgan “Nizomnoma”ham Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li tomonidan ishlab
chiqildi. Ushbu “Nizomnoma”ni buzgan shogirdlarga jazo choralari ko‘rilgan. U quyidagi moddalarni o‘z

ichiga olgan

1. Shogirdlar o‘z vaqtida maktabga kelishlari shart.

2. Bemorligi yoki biror uzrli sabablari bo‘lmagan hollarda dars qoldirish man etiladi.

3. Maktabda, darsda va darsdan tashqari vaqtlarda b

aqirip, ovozini baland ko‘tarib gapirish taqiqlanadi.

4. Muallimning ruxsatisiz biror tarafga ketish yoki biror ish bilan mashgul bo‘lish man etiladi. 5. Berilgan

vazifalarni dars jadvali asosida tayyorlang shart.
6. Shogirdlarning bir-birlari bilan

urishishlari va so‘ki shishlari mumkin emas.

7. Maktabda ustozlar buyrug‘iga bo‘ysunishlari shart. 8. Ust va bosh kiyimlarini hamma vaqt toza

saqlashlari shart.
9. Har bir talaba maktab qonun-

qoidalariga bo‘sunishi shart.

10. Maktabga, uning har bir jihoziga, xonalariga hurmat bilan qarashi kerak.

11. Maktabga kelganda va maktabdan ketganda o‘z vazifalarini a’lo darajada ado etishlari, maktab
o‘quvchisi degan nomga dog‘ tushurmasliklari kerak. Ushbu “Nizomnoma”katta qog‘ozga yozib,

shogirdlar uchun mak tab

ning hammaga ko‘rinib turadigan joyiga osib qo‘yiladi. Shu bilan birga,

“Nizomnoma”moddalari talabalar ongiga darslarda ham singdirib boriladi.

Birinchi o‘quv yilida

“Usuli jadid” maktablarida quyidagi darsliklardan foydalanilgan: ona tili savodxonligi

bo‘yicha hamma “usuli jadid” maktablarida asosan, Munavvarqori darsliklari yaratilgunga qadar, ya’ni

1907-

yilgacha Sandrasul Sand azizovning “Ustodi avval” alifbo darsligi, 11 sinfda Ali Asqar Bayramali

Kalininning “Muallimi soniy” o‘qish kitobi asosiy Darsli

k hisoblangan. 1907-

yildan e’tiboran

Munavvarqorining “Adibi avval”, “Adibi soniy” darsliklari nashr qilingach, asosan, ular qo‘llanma

boshlandi. Munavvarqorining ushbu darsliklari ham metodik, ham mazmunan Sandrasul Saidazizov, Ali
Asqar Kalinin darsliklaridan ancha mukammal edi.

Ikkinchi o‘quv yilida

1907-

yilga qadar “Muallimi soniy”, 1907

-

yildan “Adibi soniy” o‘qish kitobi qullangan.

1912-

yildan esa Abdulla Avloniyning Ikkinchi muallim” o‘qish kitobi qo‘llana boshlandi. Metodik hamda


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

102

pedagogik jihatdan a

ncha mukammal tuzilgan “Ikkinchi muallim” darsligini jadid muallimlari “Adibi soniy”

o‘qish kitobiga nisbatan ancha afzal ko‘rganlar. Buni Abdulla Avloniyning ancha qobiliyatli shoir va

yozuvchi ekanligi, bolalarbop matnlarnini Munavvarqori darsligiga nisb

atan ancha ko‘pligi bilan izohlash

kerak. Avloniy darsligining afzalliklarini Munavvarqori ham e’tirof etan.

Uchinchi o‘quv yilida

ona tili, ya’ni o‘qish kitobi sifatida Mo‘minjon Muhammadjon o‘g‘lining “Nasoyix ul

-

atfol” (“Bolalarga nasihatlar”) kitobining birinchi juz’n o‘qitilgan Ushbu o‘qish kitobi maxsus darslik
sifatida yaratilganini uning titul varag‘idagi so‘zlardan ham bilish mumkin: “Maktabi ibtidoiyayi
islomiyaning uchunchi sinf shogirdlari uchun Turkiston tilinda yosh bolalar faxmig‘a loyiq oson

iboralar ila

tartib berilmish axloq risolasining birinchi juz’idir. Ushbu “Nasoyih ul atfol” darsligida 36 soatlik dars

uchun pand-nasihat mavzusida 36 matn berilgan.

To‘rtinchi o‘quv yilida

o‘qish kitobi sifatida Mulla Ah

-

madxo‘ja Elunning “Nasoyih ul

-

atfol” kitobining 1

juz’i o‘qitilgan. Bu ikkala o‘qish kitobi Munavvarqorining topshirig‘i va “Turkiston kutubxonasi”ning xarji
bilan bosmadan chiqqan. Ushbu sinfda ifodali o‘qish (qiroat) darslari uchun A. Αvloniyning “Adabiyot
yoxud milliy she’rlar” o‘qish kitobining birinchi va ikkinchi juz’lari dars jadvaliga kiritilgan va keng

foydalanilgan.[12;118,123-b]

Beshinchi o‘quv yilida

Munavvarqori Abdurashidxon o‘g‘li tomonidan tuzilgan o‘zbek jadid shoirlarining

ilm-

ma’rifatta targ‘ib qiluvchi she’rlari to‘plami “Sabzazor va Abdulla Avlo niyning “Adabiyot yoxud milliy

she’rlar” to‘plamining uchinchi va turtinchi juz’lari o‘qitilgan. “Sabzazor” majmuasida “Turkiston
viloyatining gazeti”, “Sadoyi Turkiston” gazetalarida faol ishtirok etgan, jaholatni, mutaassib

likni keskin

fosh qiluvchi, zamonaviy ilm-

ma’rifatga da’vat etuvchi Avloniy, Tavallo, Sidqiy, Miskin, Fikriy, Hamza kabi

zamonaviy shoirlarning sara shetalari jamlangan. Shu nuqtayi nazardan, Munavvarqori yuqorida nomlari
tilga olingan jadid shoirlarini bi

rinchi bo‘lib maktab darsliklariga olib kirdi, Munavvarqori Abdurashidxon

o‘g‘li ham ba’zi hollarda mutaassiblar, eski maktab tarafdorlari qadimchilarning taqib va tazyiqlariga yon
berishga majbur bo‘lgan. U maktabiga birmuncha vaqt asosiy o‘quv predmeti s

ifatida gimnastika-badan

tarbiya predmetini kiritgan. Ammo ba’zi bir mutaassiblar qutqusiga berilgan ota

-

onalar “o‘g‘limizni

soldatlikka tayyorlayapti” degan qo‘rquv bilan o‘g‘illarini maktabdan qaytib ola boshlaydilar.

Munavvarqori ushbu predmetni jadvald

an vaqtincha olib tashlashga majbur bo‘ladi.

Yana bir muhim masala

. Ma’lumki, hukumat mahalliy maktab va madrasalarni, hatto ularning

muallimlarini iqtisodiy jihatdan ta’minlagan emas. Shuning uchun muallimlarning maoshi, maktab uchun

turli zarur uskunalar

, o‘quv qurollarini sotib olishga ketadigan chiqimlar ma’rifatli boylar, xayriya

jamiyatlaridan, ba’zan maktabdorlar tomonidan ajratiladigan mablag‘ hisobidan bo‘lgan. Bulardan
tashqari, o‘quvchilarning ota

-

onalari har oyda 50 tiyindan 1 so‘m 50 tinishgach

a (imkoniyatiga qarab)

maktab haqi to‘laganlar. Maktab o‘quvchilarining taxminan to‘rtdan bir qismi kambagal, beva

-

bechoralarning bolalari bo‘lib, ular pul to‘lamagan, aksincha, ular hamma o‘quv qurollari bilan ham
maktab tomonidan ta’minlanganlar. [1; 89,

96-b]

Turkistonda yetishib chiqqan buyuk islohotchilardan biri bo‘lgan Munavvarqori Abdurashidxonov
Ismoilbey Gasprali bilan uchrashmagan bo‘lsa ham, uning hamma darslik va o‘quv qo‘llanmalari bilan,

badiiy va publitsistik asarlari bilan yaqindan tanish, s

iyosiy qarashlari ta’sirida bo‘ldi, unga ergashib “usuli

jadid” maktablari ochdi, o‘qituvchilik qildi, darsliklar yaratdi, usuli jadid maktablari uchun o‘qituvchilar
tayyorladi. Uning bevosita tarbiyasida Mannon Uyg‘urdek buyuk san’at arbobi, aka

-uka Husan

xo‘ja va

Eshonxo‘ja Xoniylar, aka

-

uka Shokirjon va Sobirjon Rahimiylar, Same’qori, Salimxon Tillaxonov, Qayum

Ramazon, Shorasul Zunnun, Majid Qodiriy kabi pedagoglar yetishib chiqdilar. Munavvarqori Toshkentda

ochgan usuli savtiya maktablarida o‘zi tuzgan o‘quv dasturlari asosida jamoat oldida ochiq imtihonlar

tashkil qilgan. Bundan asosiy maqsad, birinchidan, usuli jadid maktablarini badnom qiluvchi mutaassib

qadimchilarning Da’volari asossiz ekanligini xalq oldida namoyish etish bo‘lsa, ikkinchidan, xalq o‘rtasida


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

103

ilm-

ma’rifatta, yangi o‘qitish usuliga, zamonaviy turmush tarziga rag‘bat uyg‘otish edi. Shuning uchun

ham Munavvarqori imtihonlarga o‘quvchilarning ota

-onalaridan tortib, shariat-din peshvolarigacha, hatto

o‘lkada katta e’tibor qozongan olimu shoirlarni, ma’rifatli boylarni ham taklif qilgan. Mana, uning
Namanganga Is’hoqxon to‘ra Ibratga yo‘llagan “Da’vatnoma”si: “Hurmatlu Is’hoqxonhoji janoblarina!

1907-

yil may oyindan e’tiborak Toshkentda Tarnovboshi mahallasinda “Xoniya” maktabinda talabalarn

i

yillik imtihoni boshlanur. Siz hurmatludan rijo qilurmizki, tavobingizda bo‘lg‘on usuli jadidiya maktablari
mudirlari ila imtihon majlislarina tashrif qilsangiz, muallim va shogirdlar sizdan mamnun bo‘lur edilar.

Muhibingiz Munavvar qori, 15-mart 1907-yi

l”.

Bunday imtihonlar “usuli jadid” maktablarining o‘lka bo‘ylab keng tarqalishiga olib keldi. 1903

-yilda

Samarqandda Mahmudxo‘ja Behbudiy, Siddiqiy Ajziy, Abduqodir Shakuriy, Namanganda Is’hoqxon Ibrat,
So‘fizoda, Qo‘qonda Abdulvahob Ibodiy, Ashurali Zohiriy, Hamza, Po‘latjon Qayumov, Buxoroda

Abdulvohid Munzim, Sadriddin Ayniy, Xorazmda Husayn Kushayev, Bobooxun Salimovlar boshchiligida
usuli jadid maktablari tarmoqlari kengayib bordi.
Munavvarqori usuli jadid maktablari ochish bilan ish bitmasligini, dar

slik va o‘quv qo‘llanmalari havodek

zarur ekanligini juda yaxshi bilar edi. Shuning uchun ham u dastlabki yillarda Istanbul, Qozon va Qrimdan

diniy va dunyoviy o‘quv risolalari, alifbo va o‘qish kitoblari oladi. U 5 sinfli ilk usuli jadid maktabi qoshida

i

kki sinfli rushdiya (yuqori sinf) ochadi. Bu maktab butun Turkiston uchun “Namuna maktabi” sifatida

shuhrat qozondi. Munavvarqori o‘lkani qoloqlikdan, millatni mustamlaka zulmidan qutqarishning birdan

-

bir yo‘lini ilm

-

ma’rifatda, zamonaviy texnikani egallashda ko‘rdi. “Namuna maktabi”ni birinchi bo‘lib

bitirgan sobiq shogirdlaridan Afandizoda uning bu faoliyati haqida quyidagilarni yozdi: “Munavvarqori
Turkistonni istilo etganlarga qarshi kurashning yagona yo‘li ta’lim deb bildi. Xalqni isyonga chorlamadi.
Bizning g‘alabamizning birinchi sharti va asosi bilim va texnikadir”,

- degan fikrlari bilan biz yoshlarga

tahsilni Istanbulda davom ettirish kerakligini ta’kidlar edi”. [6;388

-b]

Usuli jadid maktablarining har qanday ta’qib va tazyiqlarga, mutaassib ulamo

larning dashnomlariga,

bo‘htonlariga qaramay, xalq e’tiborini qozonishi, uning so‘ngi qatlamlarigacha kirib borishi, ayniqsa,

musulmon qardoshlarning bu boradagi hamjihatliklari rus siyosatdonlarini, mafkurachilarini ancha
tashvishga sola boshladi. 1909-yi

lda N. Ostroumov “Turkestanskiye vedomosti” gazetasining 1

-sonida

“Chto delat s novometodnimi maktabami?” nomli maqolasini e’lon qildi. Unda muallif kuyunib
quyidagilarni yozadi: “Rus ma’muriyatining yerliklar eski maktablariga nisbatan qo‘llagan mensimasl

ik,

nazar-

pisand qilmaslik siyosati o‘lkadagi hukmronligimizning dastlabki o‘n yilligida o‘zini oqlagan bo‘lishi

mumkin. Ammo keyingi uch o‘n yillikda bu siyosat o‘zini oqlamaganini hech qachon hech narsa bilan
yashirib bo‘lmaydi. Mana, chindan ham kutilma

ganda pu-

shaymon bo‘ladigan voqea sodir bo‘ldi. Biz o‘lka

maorifida biror ish amalga oshirguncha, hatto katta qiyinchiliklar bilan endi bir necha rus-tuzem maktabi

ochganimizda, boshqalar tashqaridan (Qrimdan) katta g‘ayrat bilan o‘lka maorifi uchun boshq

a bayroq

ostila mustakil faoliyat olib borli. [7; 544-b]
1905-

yil voqealari jadidchilik harakatining yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilishiga, ko‘lamining

kengayishiga, milliy ong, milliy tafakkurning rivojiga turtki bo‘ldi. Turk, tatar, ozar

- bayjon, boshqird

mutafakkirlari bilan aloqalar yanada mustahkamlandi. Yangi “usuli jadid” maktablari soni mahalliy mak
tabdorlar, hur fikrli ziyolilar sa’y

-

harakati hisobiga ancha ortdi. Farg‘ona viloyati xalq o‘quv yurtlari

inspektori (nazoratchisi) O. Yegorov 1909-

yilda Turkiston o‘lkasidagi rus

-tuzem maktablarining ahvoliga

bag‘ishlangan maxsus kengashda kuyunib shunday degan edi: “Yaqin kelajakda yangi metoddagi mahalliy
maktablarning keng yoyilishi va ularga nisbatan mahalliy aholi e’tiborining keskin ortib bori

shi bilan rus-

tuzem maktablari batamom xarob bo‘ladi”.

“Usuli jadid” maktablarini butunlay yopib qo‘yish yoki taqiqlashdan gubernatorlik ma’muriyati qo‘rqar

edi, chunki bu ish bunday maktablarni yashirin ravishda tashkil qilishga, ayniqsa, mahalliy xalqning qattiq


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

104

norozilik harakatiga olib kelar, ko‘plab yoshlarning chet elga, birinchi navbatda, Turkiyaga borib o‘qishiga
yo‘l ochilar edi.

Mahalliy pedagoglarning “usuli savtiya” maktablarini ochishi gubernatorlik ma’muriyati tomonidan

qattiq nazorat ostiga olindi. Shu munosabat bilan 1909-

yilda Turkiston o‘quv okrugi qoshida maxsus

komissiya “Farmoyish” ishlab chiqdi.

“Farmoyish” shunday masalalarni o‘z ichiga olgan edi:

1. Mahalliy maktablar Chor ma’muriyatining maxsus ruxsatnomasi bilan ochiladi.

2.

Mahalliy maktablarni ochish va unda o‘qitish siyosiy jihatdan to‘la ishonchli bo‘lgan Rossiya

fuqarolarigagina ruxsat etiladi.

3. Mahalliy maktab qaysi millat bolalari uchun ochiladigan bo‘lsa, uning o‘qituvchilari ham o‘sha millatga
mansub bo‘lishi shart.

4. Mahalliy maktablarda faqat Rossiya senzurasi ruxsati bilan chop etilgan kitoblargina o‘qitiladi.

5. Ma’muriy politsiya idoralarida ishlovchi mas’ul shaxslar zimmasiga barcha mahalliy musulmon
maktablarini aniq ro‘yxatga olib borish va ro‘yxatdan o‘tmagan maktablarning faoliyat ko‘rsatishiga yo‘l
qo‘ymaslik vazifasi yuklatiladi.

6. Maxsus ruxsatsiz maktab ochgan shaxslar maktab ochish va o‘qituvchilik ishidan abadiy mahrum

etiladi.

7. Mahalliy maktablardagi o‘qitish ishlari va ularda joriy etilgan tartib

-qoidalarga rioya etilishi ustidan

nazorat qilib turish maxalliy ma’murlarga hamda maktab nozirlariga yuklatiladi.


Uchinchi moddadagi ta’kidga ko‘ra o‘quvchilar qaysi millatga mansub bo‘lsa, maktab ochuvchi muallim

ham o‘sha millatta mansub bo‘lishi kerak. Bu bilan ichki Rossiyadan kelgan tatarlar tomonidan ochilgan
va ochilayottan “usuli jadid” maktablarining faoliyati to‘xtatildi. Natijada, “usuli jadid” maktablarining
soni keskin kamaya boshladi. Endi dunyo yuzini ko‘rayotgan “usuli jadid”

maktablarida qo‘llash uchun

mahalliy mualliflarning darsliklari hali yo‘q darajada yoki yetarli emas edi. Atoqli maorifchi Saidrasul

Saidlazizovning «Ustodi avval» alifbo darsligi nihoyatda kam miqdorda nashr qilinib, hatto rus-tuzem
maktablari uchun ham

yetishmas edi. “Usuli jadid” maktablarida Majid Qodiriy tomonidan yaratilgan va

1910-

yilda nashr etilgan “Hisob” darsligiga qadar Qozonda, Turkiyada nashr qilingan matematika bo‘yicha

turli darsliklardan foydalanilar edi. [10;16,18-

b] Buning ustiga “Farmoyish”ga binoan tatarlar tomonidan

yaratilgan va “usuli jadid” maktablarida muvaffaqiyat bilan o‘qitilayotgan hamda Turkiyada nashr etilgan
darsliklardan foydalanish man etildi. Bu ham jadid maktablarining keng ko‘lamda faoliyat ko‘rsatishiga
katta to‘siq edi. Shuning uchun ham jadid pedagoglaridan Hoji Muin Shukrullayev ko‘plab “usuli jadid”
maktablarining yopilib qolayotganini mahalliy o‘qituvchilarning, birinchidan, “usuli savtiya” metodidan
xabarsizliklari bo‘lsa, ikkinchidan, bunday maktablar uchun maxsus darsliklarning yo‘q darajada
ekanligidan, deb ko‘rsatadi: “1901

-

yildan e’tiboran Qo‘qon va Toshkentda, 1903

-yildan Samarqandda

yangi maktablar ochila boshladi. Bu maktablar Turkistonning katta shaharlarida son jihatidan (taqlidiy

suratda) bir daraja ko‘paygan bo‘lsa ham, 4

-5 yildan keyin yana kamayib, faqat tuzuklari davom etdi.

Buning birinchi sababi kitobsizlik bo‘lsa, boshqa sababi o‘qituvchilarning usuli ta’limdan xabar

- sizliklari

edi”.

Yuqorida tilga olingan farmoyish asosida Turkiston o‘lkasidagi bir necha maktablar yopib qo‘yildi,
o‘qituvchilari tintuv qilindi. Usuli jadid maktablari mustamlakachilarning mana shunday og‘ir ta’qib va
tazyiqlari ostida faoliyat ko‘rsatishga majbur bo‘ldi. Jadid mutafakkirlariga qarshi olib borilayotgan
bunday ta’qibl

ar haqida Sadri Maqsudiy 1912-yilda uchinchi chaqiriq Rossiya Davlat dumasi minbaridan

quyidagilarni bayon qilgan edi: Har bir millatning o‘ziga xos muqaddas, qadrli odatlari mavjud. Adolatli


background image

EUROPEAN INTERNATIONAL JOURNAL OF PEDAGOGICS

ISSN: 2751-000X

VOLUME04 ISSUE11

105

davlat xalqlarning bunday qadriyatlariga qarshi hech vaqt daxl qilmaydi. Bular millatning tili, badiiyati,
maktabi va boshqalardir. Bizning hukumatimiz esa turkiy millatlarning muqaddas odatlariga qarshi

muntazam ravishda tajovuz qilib turadi: maktablarimiz, adabiyotimiz, badiiyatimiz ta’qib ostiga olinadi.

Faqat bir y

il davomida 150 dan ortiq eng e’tiborli o‘qituvchilar, mullalarning uylari tintuv qilindi. Qo‘qon

shahrida mahalliy inspektor (nazoratchi) farmoyishi bilan 20 ga yaqin maktab yopildi va o‘qituvchilari

haydab yuborildi. Toshkentda Munavvarqoriga madrasa qoshida rus sinfi ochishga ruxsat berilmadi,

Namanganda Husain Makayev o‘qituvchilik ishidan chetlashtirildi. Ammo chor hukumati usuli jadid
maktablarining keng quloch yozishiga qanchalik to‘siqlar qo‘ymasin, tabiiy tarixiy jarayonni to‘xtata

olmadi.[1;115,119-b]

Dunyoda o‘quvchilik ishidan ham og‘irroq, shu bilan birga, sharafliroq, undan ham buyukroq ish bo‘lmasa
kerak. Chunki o‘qituvchi inson farzandini haqiqiy kamolot sari yetaklaydi

o‘qituvchi inson farzandini haqiqiy kamolot sari yetaklaydi. Har qanday j

amiyatning inqiroziyu tanazzuli,

ravnaqiyu istiqboli uning maktabga, ta’lim

-

tarbiyaga va ayniqsa, o‘qituvchiga bo‘lgan munosabat bilan

o‘lchanadi.

“Usuli jadid” nomini olgan “usuli savtiya” (tovush metodi)ga asoslangan maktablar mohiyat e’tibori bilan
“rus

-

tuzem” maktablariga qarshi vujudga keldi. “Usuli jadid” maktablarida milliy ma’naviyati yuksak,

millat, vatan istiqboli uchun jon kuydiruvchi yoshlarni tarbiyalab yetishtirish birinchi o‘rinda turgan. Jadid

pedagoglarining buyuk xizmatlari shundaki, ular

maktablarda o‘z ona tilida ta’lim

-tarbiya berishga, milliy

adabiyot, musulmon dini asoslarini o‘qitishga hal qiluvchi masala sifatida qaradilar. Chunki ular millatning
o‘zligini saqlovchi asosiy vosita ona tili va milliy adabiyot deb bildilar.

REFERENCES
1.

Исмаил Гаспиринский. Туркестан. Сборник статей. Ташкент. Шарк. 2005. –

B.248.

2.

U.Dolimov. Turkistonda jadid maktablari. Universitet. 2005.

B.126.

3.

Inqilоb jurnali. 1922

-yil 3-

sоn.1922. –

B.36.

4.

4.

Farxоdjоnоva N.F.”Jadid harakati namоyоndalarining jamiyat ijtimоiy

-

siyоsiy hayоtiga ta’siri”.

Xоrazm. Ma’mun akademiyasi axbоrоtnоmasi. 11

\3. 2022. B.326.

5.

Mahmudxuja Beubudiy. Tanlangan asarlar. T.: Ma’naviyat, 1997. –

B.163.

6.

Qоsimоv B. Milliy uygоnish. T.: Ma’naviyat, 2002. –

B.20.

7.

Kasimov, A. A., & Axrorov, I. D. (2021). The methodical principles of organizing students independent
work in mathematics. Middle European Scientific Bulletin, 11, 38.

8.

Axrоrоv I. Abdulla Avlоniyning pedagоgik qarashlari //Talqin va tadqiqоtlar. –

2023.

B. 374.

9.

Dоniyоrоvich A.I. Jadidlarning darsliklar yaratish faоliyatiga оid ayrim mulоhazalar //Cоnferencea. –

2023.

B.542.

10.

Axrоrоv I. Jadid ma’rifatparvarlarining maorif va tarbiyaga oid qarashlari// Til va adabiyot ta’limi jurnali

2022.-B16-18

11.

Axrоrоv I. Hoji Muinning

jadid maktablariga oid faoliyati xususida// Ma’mun akademiyasi

axborotnomasida 2023.-B 8-11

12.

Donyorovich, A. I. (2023). JADIDLARNING DARSLIKLAR YARATISH FAOLIYATIGA OID AYRIM
MULOHAZALAR. Conferencea, 118-123.

References

Исмаил Гаспиринский. Туркестан. Сборник статей. Ташкент. Шарк. 2005. – B.248.

U.Dolimov. Turkistonda jadid maktablari. Universitet. 2005. – B.126.

Inqilоb jurnali. 1922-yil 3-sоn.1922. –B.36.

Farxоdjоnоva N.F.”Jadid harakati namоyоndalarining jamiyat ijtimоiy-siyоsiy hayоtiga ta’siri”. Xоrazm. Ma’mun akademiyasi axbоrоtnоmasi. 113. 2022. B.326.

Mahmudxuja Beubudiy. Tanlangan asarlar. T.: Ma’naviyat, 1997. –B.163.

Qоsimоv B. Milliy uygоnish. T.: Ma’naviyat, 2002. –B.20.

Kasimov, A. A., & Axrorov, I. D. (2021). The methodical principles of organizing students independent work in mathematics. Middle European Scientific Bulletin, 11, 38.

Axrоrоv I. Abdulla Avlоniyning pedagоgik qarashlari //Talqin va tadqiqоtlar. – 2023. – B. 374.

Dоniyоrоvich A.I. Jadidlarning darsliklar yaratish faоliyatiga оid ayrim mulоhazalar //Cоnferencea. – 2023. – B.542.

Axrоrоv I. Jadid ma’rifatparvarlarining maorif va tarbiyaga oid qarashlari// Til va adabiyot ta’limi jurnali 2022.-B16-18

Axrоrоv I. Hoji Muinning jadid maktablariga oid faoliyati xususida// Ma’mun akademiyasi axborotnomasida 2023.-B 8-11

Donyorovich, A. I. (2023). JADIDLARNING DARSLIKLAR YARATISH FAOLIYATIGA OID AYRIM MULOHAZALAR. Conferencea, 118-123.