СОВРЕМЕННЫЕ МОНЕТАРНЫЕ ТЕОРИИ И ИХ ЭТАПЫ РАЗВИТИЯ (М. ФРИДМАН)

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, sentabr

www.e-itt.uz

36

ZAMONAVIY PUL NAZARIYALARI VA ULARNING RIVOJLANISh BOSQIChLARI (M.FRIDMAN)

Ismoilova Gulnora Fayzullaevna

Muhammad al-Xorazmiy nomidagi

Toshkent axborot texnologiyalari universiteti

Menejment va marketing kafedrasi mudiri, i.f.n.,dos

Annotatsiya.

Maqolada monetarizm va uning rivojlanishi, nazariy tushunchalar va unga ta’sir

etuvchi omillar

o‘rganilgan bo‘lib, klassik olimlarning tadqiqotlari o‘rganilgan va zamonaviy nazariyalar

bilan taqqoslangan. Ilmiy maktabla

rda olimlarning monetarizmga bergan ta’riflari, ularning

iqtisodiyotni shakllantirish va rivojlantirishga ta’siri taxlil qilingan.

Kalit so‘zlar

:

iqtisodiyot, pul, monetarizm, pul talabi, pul taklifi, ishsizlik.

СОВРЕМЕННЫЕ МОНЕТАРНЫЕ ТЕОРИИ И ИХ ЭТАПЫ РАЗВИТИЯ (М. ФРИДМАН)

Исмоилова Гулнора Файзуллаевна

Заведующий кафедрой менеджмента и маркетинга

Ташкентского университета информационных технологий имени

Мухаммада аль

-

Хоразми, к.э.н., доц.

Аннотация.

В статье рассматривается монетаризм и его развитие, теоретические

концепции и факторы, влияющие на него, изучаются исследования ученых

-

классиков и

сравниваются с современными теориями. Проанализированы определения монетаризма

учеными научных школ, их влияние на становление и развитие экономики.

Ключевые слова

:

экономика, деньги, монетаризм, спрос на деньги, денежная масса,

безработица.

MODERN MONETARY THEORIES AND THEIR STAGES OF DEVELOPMENT (M. FRIEDMAN)

Ismoilova Gulnora Faizullaevna

Head of the Department of Management and

Marketing of Tashkent University of Information

Technologies named after Muhammad al-Khorazmi, Ph.D

Abstract.

The article examines monetarism and its development, theoretical concepts and factors

influencing it, studies of classical scholars are studied and compared with modern theories. Definitions of

monetarism by scientists in scientific schools, their influence on the formation and development of the
economy were analyzed.

Key words:

economy, money, monetarism, money demand, money supply, unemployment.

Kirish.

O‘tgan asrnin

g 60-yillaridan boshlab iqtisodiy nazariya va siyosatda monetarist qarashlar tez

rivojlana boshladi va 70-

yillarda monetaristik qarashlar tarkibida “Yangi klassik qarashlarning

shakllanishi oqibatida” iqtisodiy nazariyalar qatoriga qadam bosd

i. Qolaversa, 1980

–

yillardan boshlab

bir qancha mamlakatlarda (AQSh, Buyuk Britaniya, Isroil, Turkiya) monetarist iqtisodiy siyosatning

amalda joriy qilinishi natijasida monetarizm maktabi borasida iqtisodiy nazariyotchilar o‘rtasida bu

maktab qarashlariga qiziqishlar

o‘yg‘ondi. Xususan, monetarizm nazariyasi borasida turli fikrlar paydo

bo‘ldi va hatto asosida Keyns nazariyasi yotgan bir qancha tushunchalarga monetarist qarashlar deya

ataldi. Monetarizm nazariyasining asoschisi mashhur iqtisodchi, Nobel mukofoti sovrindori

M.Fridmandir.

V SON - SENTABR, 2023

36-42

UO‘K

: 336.741.28

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, sentabr

www.e-itt.uz

37

Adabiyotlar sharhi.

Tadqiqotni amalga oshirishda bir necha mavzuga oid tadqiqotlar va adabiyotlar bilan tanishib

chiqdik va ularning natijalarini talqin qildik.

Tadqiqotda asosan M.Fridman asarlari o‘rganilgan bo‘lib, m

onetar siyosatning davlatlar

rivojlanishiga ta’siri tahlil qilingan. Jumladan Fridmanning (2006) “Kapitalizm va erkinlik” asarida

monetar siyosatning davlat rivojlanishiga ta’siri tahlil qilingan.

Yana bir tadqiqotchi Fozilovning (1995) Turkiyada chop et

ilgan «Yeni g

el

işen ülkelerde merkez

bankasının iktisadi ıstıkrarı sağlamadaki rolü» maqolasida markaziy bankning monetarizm siyosatini

olib borishdagi o‘rni tahlil qilingan bo‘lib, bunda muallif markaziy bankning vazifalari va iqtisodiy

rivojlanishidagi rolini tahlil qilgan.

Xorijlik tadqiqotchilardan biri, turk olimi Parasizning (1995) “Para ve banka: teorik ve politik

uygulamalar” maqolasida banklarning rivojlanish bosqichlari nazariy va siyosiy talqin qilingan va

tadqiqot jarayonida ularning fikrlari o

‘rganilgan.

Skopus bazasida Ismoilova, Nabieva, Rahmatullaev, Umarovalar (2020) tomonidan chop etilgan

“Macroeconomic development and factors affecting on it” maqolasida makroiqtisodiy rivojlanishda
Fridman nazariyasining o‘rni ta

hlil qilingan va

uning ahamiyati o‘rganil

gan.

Bir necha mualliflar tomonidan Skopus bazasida chop etilgan “Modern money theories”

maqolasida ham zamonaviy nazariyalar talqin qilingan va o‘rganilgan

(Ismoilova, Fozilov va boshq.

2019).

Tadqiqot metodologiyasi.

Uzoq muddat bu yangi maktabning qara

shlari e’tiborga olinmadi. 1960

-yildan keyin kutilmagan

bir holat yuzaga chiqdi. Bu holat iqtisodiyotda inflyatsiya bilan ishsizlikning birgalikda ortishi holati edi.

Bu holatga keynschilar izoh berisha olishmadi, ammo moneta

ristlar o‘z tafsilotlarini naza

riy jihatdan

izohlashdi. Shu ondan boshlab monetarist nazariyasiga universitetlarda qiziqish orta boshladi va ta’lim

dasturlariga kiritildi. Bu orada monetarist qarashlarning ta’siri siyosiy sohalarda ham ko‘rina boshlandi.

Maqolada asosan Fridman (2006)

qarashlari tahlil qilindi va u monetar siyosatning rivojlanishi va

boshqa olimlarning fikrlari bilan solishtirishga, fikrlarni bildirishga harakat qilindi.

Tahlil va natijalar muhokamasi.

Ma’luiki, monetarizm

M.Fridman tomonidan ilgari surildi, ammo u yo

‘q joydan paydo bo‘lmadi.

Bugungi kunda ham yagona tushunchalarni himoya qiluvchi yagona monetarizm nazariyasi mavjud deb
ayta olmaymiz. Shuning uchun ham monetarizm nazariyasining rivojlanishini 4 bosqichga ajratgan

holda izohlash mumkin.

1-jadval

Ilmiy maktablar

№

maktablar

ishtirokchilar

qarashlar

1

Chikago ilmiy maktabining

paydo bo‘lishiga qadar

bo‘lgan davr:

So‘zli Chikago maktabi

Xenri Simon, Loyd Mints,

Paul Duglas, Aron Direktor va
Jakob Viner

Bu

olimlar o‘z qarashlarini yozma

–

ilmiy shaklda bayon qilmaganligi

uchun So‘zli Chikago maktabi deya

nom olgan

2

Monetarizm maktabi

Anna Shvars, Flipp Kogan,

Richard Seyldan

M.Fridman boshchilik qilgan va

mashhur iqtisodchilarni o‘z ichiga

olgan

3

Postmonetarizm maktabi Karl Bryuner va Alan Meltzer

kabi

ba’zi fi

krlari bilan M.Fridmandan

ajralib turgan

4

«Ratsional taxminlar

nazariyasi» maktabidir

Tom Mut, Robert Lukas,
Tomas Sarjent, Robert Barro,

Brayn Kantor va Stenli Fisher

1970-yillarda paydo

bo‘lib, 1980

-

yillardan buyon mashhur bo‘lgan

Keynsning nazariy qarashlariga qarshi AQSh Chikago Universitetining yosh professorlaridan

Milton Fridman 1946 yildan boshlab, bir tomondan iqtisodiyotda pulning ahamiyati va ikkinchi

tomondan amaldagi iqtisodiy siyosatlarning samarasizligi borasida o‘z fik

rlarini bayon qila boshladi. Bu

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, sentabr

www.e-itt.uz

38

orada, Alan Meltzer va Karl Bryuner 1968 yilda ilk bora o‘zlarining monetarizm atamasini o‘rtaga

tashladi.

Monetarizm o‘z qarashlarining nazariy, siyosiy va metodologik va ideologik prinsiplarini ishlab

chiqqan nazariyadir. Bu prinsiplarning

hususiyati to‘g‘risida Tomas Mayer alohida bir asar yozgan.

Monetarizmning nazariy prinsiplari quyidagicha;

i.

iqtisodiy muvozanatning buzilishiga asosiy sabab pul taklifidagi beqarorlikdir.

Iqtisodiyotning

real tarmog‘i doimo muvozanatdad

ir

;

ii.

pul talabi funksiyasi barqarordir.

M.Fridman mazkur hulosaga kelishdan avval klassik va Keyns

nazariyalarida pul massasi va uning aylanish tezligini tahlil qilib chiqadi;

iii.

Klassik miqdor nazariyasiga ko‘ra, nominal daromaddagi o‘zgarishlar

baholar darajasidagi

o‘zgarish

larga olib keladi

.

Keyinchalik M.Fridman Keynsning

kunlik harajat uchun pul talabining faqat

aholi daromadiga bog‘liq va foiz darajalarini sezmaydi

degan fikrini, U.J.Baumvol va J.Tobinning 1950

yildagi nazariy fikrlariga tay

angan holda yo‘qqa chiqaradi;

Monetarizmning iqtisodiy siyosat bilan bog‘liq prinsiplari esa quyidagichadir;

i.

kengaytiruvchi pul siyosati doimiy ravishda foiz darajalarining va ishsizlikning kamayishiga olib

kelmaydi. Chunki, ishsizlik-inflyatsiya zanjiri har doim ham amal qilavermaydi.

ii.

uzluksiz ravishda olib boriladigan ochiq byudjet siyosati natijasida davlat harajatlarining ortishi

sababli foiz darajalari ham ortib xususiy tarmoqda investitsion harajatlarni qisqartiradi va shu tariqa
iqtisodiyotga salbiy

ta’sir ko‘rsatadi;

iii.

holatga ko

‘ra, iqtisodiy siyosat iqtisodiy muvozanatni izdan chiqaruvchi va uni

keskinlashtiruvchi eng salbiy omillardan biridir.

iv.

yuqoridagi xavf-hatarning oldini olish uchun yagona taklifga

ko‘ra, iqtisodiy siyosat va bu qo‘rol

monet

aristlarning tavsiyasiga ko‘ra

, monetar rivojlanish dastagidir.

Monetaristlar metodologik nuqtai nazardan quyidagi prinsiplarni o‘rtaga tashlaydi. Ularga ko‘ra:

i.

fondlar bozori sof raqobat bozori hisoblanadi va shuning uchun monetaristlar iqtisodiyotning

tarmoq tahlilidan qochib kon’yuktura tahliliga katta e’tibor beradilar;

ii.

iqtisodiy tahlilda yirik modellardan ko‘ra, kichik modellarga yo‘naladilar. Chunki, kichik

modellar tahlili barcha kompanentlarning jamlangan tahlilini yuzaga keltiradi

. Ya’ni sodda til bilan

aytganda mukammallik -

mayda narsalarga e’tibor berishning mahsulidir;

iii.

asosiy e’tibor umumiy baholar darajasiga beriladi. Sababi, iqtisodiyotda sub’ektlar absalyut

bahoga emas, balki nisbiy baholarga, nominal pul qiymatiga emas balki real pul qiymatiga, nominal ish
haqiga emas b

alki real ish haqiga ko‘ra, harakat qiladi. Shuning uchun ham inflyatsiyaning olidini olish

kompleks tadbirlar majmuasini talab qiladi. Absalyut baho deganda bitta tovarning bahosini
tushunishimiz mumkin, nisbiy baho deganda esa bir tovarning boshqa bir tovarga nisbatan qiymatini

tushunishimiz mumkin. Umumiy baholar darajasida esa bu kompanentlarning barcha solishtirma
qiymatda izohlanishi demakdir. Keyingi nazariy qarashlarda hatto foiz darajalari ham umumiy baholar

darajasiga tarkibiga kiritilmoqda;

iv.

pul siyosatining asosiy maqsadi strukturaviy muammolarni yechish emas balki, pul miqdoridir.

Monetarizmning ideologik prinsiplari esa quyidagicha;

i.

iqtisodchilar ishsizlikdan ko‘ra, inflyatsiyaga qarshi keskin choralar ko‘rishi lozim;

ii.monetaristlar liberalizmni yoqlab, davlatning iqtisodiyotga aralashuvini qoralaydi.

Shu tariqa monetarizm nazariy qarash sifatida o‘z asoslarini yaratdi.

Dastlab, M.Fridman o‘z qarashlarini pul talabi va taklifi borasida to‘pladi deyishimiz mumkin.

M.Fridman pul talabining va pu

l talab funksiyasining barqarorligi tarafdori bo‘lishi bilan birga, ushbu

fikrlarini amaliy hamda nazariy jihatdan isbotlaydi. Shu

uslub bilan u o‘zining Keyns nazariyasiga

e’tirozlarini bayon qiladi va uni tanqid qiladi. M.Fridman Keynsning likvidlik tanl

ovi va Klassik

maktabning pul talabi o‘rnini ankes talabi nazariyasining egallashiga katta xissa qushadi. Shu tariqa pul

ayirbosh vositasi deb hisoblangan davrda pulning moliyaviy aktiv ekanligini isbotlashga xarakat qildi.
M.Fridman biroz ilgarilagan holda, pul talabini Neo

–

Klassiklarning foyda nazariyasiga olib borib

bog‘laydi. U o‘zining 1956 yilda yozgan

Pulni qayta hisoblashning kvant nazariyasi

(

The quant teory of

money a restatement)

nomli maqolasida ilk bor o‘zining pul talabi nazariyasini o‘rta

ga tashlaydi.

M.Fridmanga ko‘ra, pul, bir iqtisodiy sub’ektning sarmoya shaklida tutib turadigan aktividir.

Iste’molchi tanlov nazariyasida ta’kidlaganidek, pul talabi va boshqa aktivlar talabi uchta

omilga bog‘liq.

Bular daromad, baho va zavqlanish omill

aridir. M.Fridman pulga bir iste’mol tovaridan farqli ularoq bir

aktiv, to‘g‘rirog‘i sarmoya shaklida qaramoqda. U holda pul nazarisi sarmoya nazariyasining bir bo‘lagi

hisoblanadi. Shu shaklda M.Fridman pulni faqat ayirbosh vositasi sifatida tushunadigan

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, sentabr

www.e-itt.uz

39

miqdorchilarning va faqat moliyaviy aktivlarning o‘rnini bosuvchi sifatida ko‘radigan keynschilarning

va indivud foydasini maksimumga erishtirishda vositachi sifatida qaraydigan Neo-klassiklarning

qarashlarini inkor qiladi.

M.Fridmanga ko‘ra, pul bozori m

uvozanatini A.Marshallning moddiy tovarning baho-miqdor

muvozanati izohi borasida shakllantirgan modeli doirasida qidirish mumkin. Pul bozoridagi
muvozanatni belgilovchi taraflarning nazariy tahlili, pul talabining pul taklifidan farqli ekanligini

ko‘rsatm

oqda.

M.Fridman boyliklarni pul shaklida tutib to‘rgan iqtisodiy sub’ektlar bundan quyidagi to‘rt xil

daromad

ko‘tishlarini aytib o‘tadi

(Fridman, 2006);

i.

boylik pul shaklida tutib turilganda bu pulni omonat qilib banklarga joylashtirish orqali

qo‘shimcha

foiz daromadi olish mumkin. Bu yerda M.Fridman M

2

pul miqdorini nazarda tutmoqda;

ii.

agar iqtisodiy sub’ektlar kelajakda baholarning ortishi va inflyatsion tahminda bo‘lsalar, pulning

qiymat yo‘qotish havfi boshqa aktivlarga nisbatan kam bo‘lganligi sababli

o‘z boyliklarini pul shaklida

saqlaydilar

24

;

iii.

ishlab chiqaruvchilar uchun pul

–

ishlab chiqarish vositasi hususiyatiga ega. Boshqa moddiy

ishlab chiqarish omillarining marjinal daromadlari kamayib salbiy hususiyatga ega bo‘lsa, ishlab

chiqarish omili sifatida pulning marjinal daromadi kamayuvchi, ammo doimiy ijobiydir. Shuning uchun

ham firmalar ishlab chiqarish omili sifatida pul tutib turadilar.

Moddiy aktiv sifatida tovarlar iste’molida

chegara mavjud, ammo moliyaviy aktiv sifatida pulga bo‘lgan talabda

chegara yo‘q;

iv.

pul kishilarga

“

kuch va ishonch

”

baxsh etadi. Shuning uchun ham kishilar boshqa aktivlarga

nisbatan o‘z boyliklarini ko‘pincha pul shaklida tutib tutadilar.

Ammo,

boylikni pul shaklida tutib turishning ba’zi bir tannarxi ham mavjud. Bularni

M.Fridman

J.Tobinga qo‘shimcha ravishda

quyidagi 4 xil shaklda tannarx

bo‘lishini izohlaydi:

i.

inflyatsiya jarayonida baholarning ortishi natijasida, pul tutib turishning tannarxi ortadi. Chunki,

bunday hollarda pul tutib turishdan daromad kamayishi mumkin.

ii.

o‘z boyliklarini turli aktivlar shaklida tutib to‘rgan kishilarda fursat tannarxi

, boyligini faqat pul

shaklida tutib to‘rgan kishilarning fursat tannarxidan kichik bo‘ladi.

iii.

pulni yo‘qotish, ug‘irlatish, omonati ochilgan banklarning bankrot bulish havfi

ham naqd pul

tutib turishning tannarxini izohlaydi.

iv.

qo‘lda pul bo‘lgan paytda sarflangan 1 so‘m puldan olingan daromad darajasi ham vaqt

oralig‘ida turlicha bo‘ladi. Bugungi sarflangan 1 so‘mni, iste’molni kechiktirgan holda kelajakda sarflansa

bundan ham

yuqori daromad olish imkoniyati paydo bo‘lishi mumkin. Buni M.Fridman kelajakda iste’molni

orttirish uchun bugungi iste’molni kamaytirish iste’molning marjinal diskont darajasini orttiradi shaklida
izohlaydi. Ya’ni

,

ko‘p bo‘lsa ketadi, kam bo‘lsada yetadi

shaklida qo‘lda, naqd pul bo‘lgan paytda keraks

iz

sarf-

harajatlarning ortishi ham qo‘lda pul tutishning tannarxiga kiritiladi;

Shu tariqa M.Fridman boylikni pul shaklida bo‘lmagan moliyaviy qimmatbaho qog‘ozlar va

moliyaviy bo‘lmagan (moddiy va bashariy s

armoyalar) aktivlar shaklida tutib turishning daromadlari

va tannarxini izohlab, bular yordamida o‘zining pul talab funksiyasini yaratadi, ya’ni;

M/r = f(P, r, Rb, Re, 1/p.dp/dt, Yd, W, u)

[3]

Bu yerda;

p

–

umumiy baholar darajasi. Baholar ortishi ko

‘zatilganda aholi va firmalarning pul

talabi

kamayadi va boyliklarini boshqa moliyaviy va nomoliyaviy aktivlar sifatida tutadi va aksincha;

r

–

foiz darajasi. Foiz darajasi ortishi pul talabining qisqarishga va pul miqdorining omonatlarga

yo‘nalishiga sabab bo‘ladi;

Rb, Re

–

qimmatbaho qog‘ozl

ar va aksiyalarning daromadlilik darajasi. Dvidentlar miqdorining

ortishi va mavjudligi doimiy daromadning shakllanishiga imkon berib pul talabini qisqartiradi;

1/r.dp/dt

–

vaqt birligi ichida ortuvchi baholar darajasi yoki inflyatsiya darajasi. Inflyatsiya

darajasi ortganda pul talabi ham ortib boradi;

Yd

–

aholi daromadlari. Aholi daromadlarining ortishi pul talabining ortishiga olib keladi;

W

–

bashariy sarmoya. O‘z farzandi yoki xodimini pullik uqishga yuborgan oila

yoki firmaning pul

talabi orta boshlay

di. Bu ba’zan

kechiktirilgan qarz deb ham yuritiladi;

u

–

zavq

va qiziqishlar. Naqd pulga bo‘lgan qiziqish hamda zavq naqd pul talabini orttiradi;

24

Лекин инфляция даврида энг тез қиймат йўқотувчи актив пулдир, чунки инфляция пулнинг эпидемияси ҳисобланади®.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, sentabr

www.e-itt.uz

40

M.Fridmanning pul talabi funksiyasining muhim jihati shundaki, ushbu pul talabi funksiyasi mikro

va mikroiqtisodiy tahlil talablariga t

o‘

la javob beradi, ya

’ni bu formula mikroiqtisodiy tahlilda boshqa,

makroiqtisodiy tahlilda boshqa ko‘rinish olmaydi. M.Fridman bu formulaga asoslangan holda olib

borgan tadqiqotlari natijasid

a kuyidagi natijalarni qo‘lga kiritadi

.

i.

pul talabi barqaror va muvozanatlidir,

pul talabining barqororligi Keyns ta’kidlagan spekulativ

pul talabini yo‘qqa chiqaradi;

ii.

pul talabiga doimiy daromad

tushunchasi katta ta’sir ko‘rsatadi va Natijada, kunlik hara

jat

uchun tutib turilgan pul miqdori j

oriy daromadning o‘zgarishiga bog‘liq;

iii.

doimiy daromadga bog‘liq holda pul talabi elastikligining yuqoriligi pulni bir tovar shakliga olib

kelmoqda va pul talabining ortish tezligi boylikning ortish tezligidan yuqoridir;

iv.

pul talabiga foiz darajalarining ta

’siri kam bo‘lsada mavjud. Chunki, iqtisodiyotda foiz

darajalarining bir qancha turlari mavjud. Doimiy daromadning mavjudligi foiz darajalarining pul talabi

ustida ta’sirini jo‘da kichik

holga keltiradi. Foiz darajalar

ining ta’siri nazariy nuqtai nazardan

yuqori

bo‘lsa

-da, amaliyotda

mavjud bo‘lmagan holatdir

.

Shunga ko‘ra, «likvidlik to‘zog‘i» amaliyotda yo‘q

hodisadir. Qisqa muddatdagina foiz darajasining pul talabiga ta’siri mavjud;

v.

pul talabi bu lyuks tovarlar talabiga uxshaydi. Demak, kishilarning real daromadlari qanchalik

ortsa pul talabi ham shunchalik orta boshlaydi. Bunga misol tariqasida M.Fridman 1867-1975 yillarda

AQShda real milliy daromaddagi 1% lik ortish, real pul miqdoridagi 1,8%lik ortish oqibatida yuz
berganligini izohlaydi;

vi.

pulning aylanish tezligi ma’lum darajada

barqarordir. Pulning aylanish tezligi qisqa muddatda

barqarordir. Iqtisodiyotning rivojlanish davrida ortib, iqtisodiyotning torayish davrida esa kamayadi

(Inkor nazaryasi aksiomasi).

Keyingi bosqichda, M.Fridman A.S.Pigouning nazariy qarashlari asosida doimiy daromad

nazariyasini yaratadi. Doimiy daromad tushunchasining paydo bo‘lishi klassik real daromad

tushunchasi sababli yuzaga kelgan iste’mol va jamg‘armaning holatiga bog‘liq amaliy va

nazariy

muammolarni bartaraf qildi. Ya’ni:

Amaliy nuqtai nazardan; M.Fridman Saymon Kuznesning tahminlarga asoslangan holda AQShda

XX asrning birinchi yarmida real daromadda muhim ortishlarning yuz berganligiga qaramasdan

jamg‘armaning daromadga ms shaklda

o

rtmaganligini ta’kidlaydi. Ayni shaklda marjinal iste’mol mayli

ham turli davrlarda o‘xshash holatlarni ifodalaganligini ham aytib o‘tadi. Xususan, marjinal iste’mol

mayli yuqoridaromad holatida past daromadga nisbatan past bo‘lganligini ham izohlaydi. N

atijada, uzoq

muddatda daromad ortishiga qaramasdan marjinal iste’mol mayli kamaymoqda. Demak, joriy daromad

uzoq muddatli daromadning asosi hisoblanadi;

Nazariy jihatdan; joriy daromad tushunchasini Artur S.Pigouu tanqid qiladi. Unga ko‘ra, iste’mol

xarajat

lari faqat daromadga bog‘liq emas, bir vaqtning o‘zida sarmoyaga ham bog‘liq. Demak, marjinal

iste’mol mayli sarmoya

-daromad munosabatlarining funksiyasi hisoblanadi.

M.Fridman o‘zining doimiy daromad nazariyasi bilan Keyns nazariyasiga qattiq zarba bera

di.

Jumladan;

i.

Jamg‘arma

-

daromad nisbati daromad darajasidan mustaqil bo‘lganligi sababli, bir mamlakatda

daromadning pastligi, shu mamlakatda jamg‘armalarning ham kamayishiga sabab bo‘ladi deyish xato.
Aksincha, daromadning qisqa muddatda ortishi jamg‘arma

lar miqdorining past darajada qolishiga sabab

bo‘lishi mumkin.

Chunki, daromaddagi ortishning doimiy ravishda davom etishi tahmini oqibatida, joriy

daromaddagiga nisbatan doimiy daromaddagi ortish, iste’mol xarajatlarining ortishiga sabab bo‘ladi.

ii.

Bir mamla

katning iqtisodiy rivojlanishida jamg‘armalarning shakllanish mexanizmi uning

miqdoridan muhimdir. Jamg‘armalarning shakllanish mexanizmida daromad tengsizligining ulushini

doimiy daromad nazariyasi yordamida tushuntirish mumkin.

iii.

Iqtisodiy kon’yukturada

gi

tebranishlar yoki samarasiz investitsiyalar sababli iste’mol va joriy

daromad o‘rtasidagi nisbatni tartibga solish borasida iqtisodiy qarorlar qabul qilish noto‘g‘ri.

Shu tariqa, M.Fridmanning doimiy daromad nazariyasi o‘zining ijtimoiy ahamiyatga ega

ekanligini

isbotlaydi.

M.Fridman har bir iqtisodiy sub’ektning (shaxs, oila, aholi, firma va davlat) har yili pul miqdorida

ortishni kutishini ta’kidlaydi. Shunga ko‘ra, qayta yuzaga keladigan muvozanat omillarini
quyidagilardan iborat deb ko‘rsatadi:

i.

agar

iqtisodiy sub’ektlar real pul miqdorini qisqa muddatda talablariga moslashtirsa, real

ko‘rsatkichlar o‘zgarmaydi. Chunki, barcha sub’ektlar kelajakdagi baholar darajasini o‘zgarmas deb

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, sentabr

www.e-itt.uz

41

tahmin qilganliklari sababli baholar darajasi va nominal daromad miqdori nominal pul miqdori kabi

xarakatda bo‘ladi;

ii.

agar iqtisodiy sub’ektlar real pul miqdorini qisqa vaqtda kutilgan darajada qulga kiritolmasalar,

real pul miqdoridagi o‘zgarishlar boshlang‘ich darajaga yetgunga qadar davom etadi. Agar, baholar

darajasi va n

ominal daromaddagi ortishlar pul miqdoridagi ortishdan past bo‘lsa (ya’ni pul miqdoridagi

1% lik ortish yuz berganda, baholar va nominal daromad 0,5%ga ortsa) daromadga ko‘ra real pul miqdori

tez ortadi. Natijada, iqtisodiy sub’ektlar boshlang‘ich hola

tga qaytish xarakati bilan baholarning ortishiga

sababchi bo‘lib qoladilar.

M.Fridman pul miqdoridagi o‘zgarishlarning daromad miqdoridagi o‘zgarishlarga baholar va

ishlab chiqarish miqdori vositasida ta’sir ko‘rsatishini tahlil qilgandan sungra, nominal d

aromadni

belgilaydigan omillarni alohida tahlil qilishga kirishadi. M.Fridmanning bu mavzudagi tahlillari shiddatli

munozara va tortishmalarga sabab bo‘ldi. Miqdorchi sifatida M.Fridman ilk bosqichda monetar
tebranishlarning baholar darajasiga ta’sirini o‘

rgan

ib chiqadi, ya’ni M.Fridman inflyatsiya hodisasini o‘z

uslubi bo‘yicha tahlil qilib, baholar darajasidagi ortishga qarshi foiz darajasi qanday reaksiya
ko‘rsatishini o‘rganib chiqadi. Ikkinchi bosqichda esa mashhur Fillips egrisidan xarakat qilib, baho

lar

darajasi va ishlab chiqarish miqdori o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni o‘rganib chiqadi.

M.Fridmanga ko‘ra, baholar darajasidagi ortishning asosida katta miqdorda pulning muomilada

mavjudligi yotadi. Shu no‘qtai nazardan inflyatsiya hamma yerda va har

doim

monetar hodisa bo‘lib,

iqtisodiy sub’ektlarning xukumatga to‘lab beradigan yopiq shakldagi soliq turidir.

M.Fridmanga ko‘ra inflyatsiyaga qarshi tadbirlarda ikki masala o‘z yechimini topishi kerak. Biri,

monetar cheklov bo‘lsa, ikkinchisi boshqa nazor

at vositalaridan foydalanish. Shu bilan birga

inflyatsiyaning ikki xususiyati bor. Biri shakli ya’ni ko‘rinishi –

bu yuqori baholar darajasi, ikkinchisi esa

asosi ya’ni manbasi –

pul massasining ortiqchaligidir.

Antiinflyatsion tadbirlarda har yerda va har va

qt yagona chora pul masasining sur’atli ravishda

ortishining oldini olish hisoblangan. Boshqa barcha tadbirlar muvofaqqiyatsizdir. Xususan, nazorat va

idoraviy shakldagi tartiblar faqat inflyatsiyaning shaklini o‘zgartiradi, ya’ni baholarning ortishini

che

klaydi, ammo manbasini, ya’ni ortiqcha pul massasini tartibga solaolmaydi.

M.Fridman o‘z qarashlarini izohlash uchun baholarni nazarat qilish tadbirini inson tanasi xaroratini

o‘lchaydigan termometr misolida tushuntirib beradi. Termometr tana haroratini o‘

lchagani kabi baholar

ham inflyatsiya darajasini aks ettiradi. Tana harorat

ini o‘lchashni bilmaslik yoki termometrni sindirib

tashlash inson tanasi haroratining tushishiga sabab bo‘lmaganidek, baholarni nazorat qilish inflyatsiya
hodisasini yo‘qqa chiqarma

ydi.

Faqat bu ikki holat o‘rtasida muhim bir farq bor. Termometrni sindiri

sh inson tana haroratining

tushishiga sabab bo‘lmaganidek, uning ortib borishini kuzatish imkonini yo‘qqa chiqarsa, baholarni

nazorat qilish bundan ham og‘ir oqibatlarga sabab bo‘ladi. Chunki, baholar o‘tish davrining (yuqorida

izohlandi) asosiy unsuri hisoblanadi.

M.Fridman monetar o‘zgaruvchilarning qisqa muddatda ta’sirini inobatga olgan holda

xukumatlar tomonidan nima uchun inflyatsiyani tashviq qiluvchi siyosatlar amalga oshirilishining

sabablarini ochib berishga harakat qiladi. Ma’lumki, inflyatsionist siyosatlar natijasida qo‘lga

kiritiladigan imkoniyatlar, antiinflyatsion siyosatdan so‘ngra o‘z kuchini yo‘qotishi bilan siyosatchilar

takroran inflyatsionist (inflyatsiyaga tashviq qiluvchi) siyosat yuritishni davom ettirsalar, bu safar

inflyatsiyanin

g oldini olish imkoniyati muammo bo‘ladi. Chunki, inflyatsiya iqtisodiy holatga moslashib,

antiinflyatsion tadbirlarga qarshi immunitet shakllantiradi. Bu asosan iqtisodiy sub’ektla

rning

inflyatsion tahminlari hisobiga yuz beradi.

Xulosa va takliflar.

O‘r

ganilgan nazariyalarni taxlil qilish asosida quyidagi xulosaga kelindi.

1.Hukumatlarning pul miqdorini orttirish shaklida xarakatlarining mantiqli bir asosi, u ham bo‘lsa

xukumatlar

ning inflyatsiyadan o‘z daromadlarini orttirish istagidar. Ma’lumki, bahoda

gi ortishlar

iqtisodiyotdagi moddiy va moliyaviy aktivlarning qiymatini (narxini emas) tushiradi. Bu qiymat tushishi

uning egasiga baholarning ortishi hisobiga to‘lanadigan soliq shaklida ta’sir ko‘rsatadi.

2.Narxlarning ortishi natijasida aktivlarning baholardagi ortishi hisobiga

soliq changali

shakli

soliq yukini ortishi va soliq to‘lovlari ortadi. Inflyatsiyaga qarshi soliq to‘lovlarining indeksatsiya

qilinmasligi esa xukumatning foydasiga. Faqat omonatlarni inflyatsiya qarshi indeksatsiya qilinish esa

q

o‘shimcha daromadlardan qonuniy soliq to‘lovlarining ortishini olib keladi.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, sentabr

www.e-itt.uz

42

3.M.Fridman o‘z nazariy qarashlarida mehnat bozori borasidagi qarashlarga ham o‘z fikrini

bildiradi. M.Fridman tomonidan Fillips egrisi amaliy tadqiqot sifatida ikki

sababga ko‘ra, tanqidga

uchradi;

Birinchisi; past baholar darajasida, ya’ni past inflyatsiya darajasida ishsizlik mavjud ekan, nega

yuqori inflyatsiya darajasida ham, ya’ni stagflyatsiya davrida

ham ishsizlik mavjud? Demak,

inflyatsiyaning ishsizlik bilan

aloqasi yo‘qmi? Ushbu holat Fillips nazariyasida izohlanmagan.

Ikkinchisi; M.Fridmanga ko‘ra, Fillips yana ikkita xatoga yo‘l quygan. Ilk xatosi, nominal ish xaqi

miqdorini real ish xaqi miqdori

dan ahamiyatli deb hisoblagan bo‘lsa, navbatdagisi Tabiiy ishs

izlik

darajasiga e’tibor qaratmagan.

4.M.Fridman o‘z nazariy qarashlarida tarmoqlar nazariyasini tanqid qilgan holda kon’yuktura

nazariyasini ilgari suradi. Unga ko‘ra, pul miqdoridagi o‘zgaris

hlarning iqtisodiy tebranishlarning asosiy

manbasi ekanligini isbotlash uchun quyidagi uchta shart inobatga olinadi;

5.M.Fridmanning iqtisodiy nazariyaga qo‘shgan hissasi bo‘lar bilan tugamaydi. Biz bu yerda

M.Fridman qarashlarining asosiy mezonlarini ko‘

rib chiqdik. M.Fridman, nisbiy baholar tushunchasi

bilan nomin

al baholar tushunchasining mantig‘ini, doimiy daromad nazariyasi bilan nominal va rel

daromad tushunchalarining dinamikasini ochib berdi. Tabiiy ishsizlik nazariyasi bilan Fillips egrisining
mon

etar talqinini ishlab chiqdi. Kon’yukturaviy tahlilning ahamiy

atini ochib berdi. Ayniqsa, M,Fridman

xalqaro munosabatlar va valyuta ko‘rslari muvozanati borasidagi fikrlari tahsinga sazovordir. Bu yerda

u Markaziy bank vakolatini, vakolatdan ortiqcha xarakatlarning javobgarligini aniq chegaralar bilan

belgilab bergan.

Adabiyotlar / Литература / Literature

Fozilov R.P. (1995)

«Yeni gelişen ülkelerde merkez bankasının iktisadi ıstıkrarı sağlamadaki rolü»

Yük.lisans.tezi. Uludağ Üniversitesi. Türkiye

-Bursa. s.

–

43.

Fozilov R.P. (1995)

«Yeni gelişen ülkelerde merkez bankasının iktisadi ıstıkrarı sağlamadaki rolü»

Yük.lisans.tezi. Uludağ Üniversitesi. Türkiye

-Bursa. s.

–

51.

Fridman M. (2006) Kapitalizm va erkinlik / ing.tarjima.

–

M.: yangi nashr. -240 s

Ismoilova, G., Fozilov, R., & Nabieva, F. (2019). Modern money theories. International Journal of

Innovative Technology and Exploring Engineering, 8(6), 1425-1434.

Ismoilova, G., Nabieva, F., Rahmatullaev, M., & Umarova, G. (2020). Macroeconomic development

and factors affecting on it. International Journal of Scientific and Technology Research, 9(3), 3542-3545.

Parasiz I.M. (1995)

“Para ve banka: teorik ve politik uygulamalar” Türkiye –

Bursa: Ezgi,. -s. 326.