Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
80
TIJORAT BANKLARIDA MUAMMOLI AKTIVLARNING YUZAGA KELISH
SABABLARI
VA ULARGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR
PhD
Togayev Salim Sobirovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Samarqand filiali
Ochilova Ibodat G‘ulom qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Samarqand filiali
Amanov Abbos Xo‘jaxon o‘g‘li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Samarqand filiali
Annotatsiya.
Maqolada tijorat banklarida aktivlarni tarkibi va ularni guruhlash, muammoli
aktivlarning yuzaga kelish sabablari hamda ularni
paydo bo‘lishiga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar,
ularning tahlili asosida o‘rganilgan.
Shuningdek, banklarning kreditlash jarayonidagi muaamoli
kreditlarga olib keluvchi belgilari ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
bank aktivlari, muammoli aktivlar, kredit, kredit siyosati, muammoli aktivlar, kredit
portfeli, shubhali kreditlar, umidsiz kreditlar, kredit riski.
ПРИЧИНЫ ПРОБЛЕМНЫХ АКТИВОВ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ И
ФАКТОРЫ, ВЛИЯЮЩИЕ НА НИХ
PhD
Тогаев Салим Собирович
Самаркандский филиал Ташкентского государственного
экономического университета
Очилова Ибодат Гулом кизи
Самаркандский филиал Ташкентского государственного
экономического университета
Аманов Аббос Хужахон угли
Самаркандский филиал Ташкентского государственного
экономического университета
Аннотация
.
В статье на основе их анализа изучена структура активов коммерческих
банков и их группировка, причины возникновения проблемных активов, а также внутренние и
внешние факторы, влияющие на их появление. Также освещены признаки, которые приводят к
приему кредитов в процессе кредитования банков.
Ключевые слова
:
активы банка, проблемные активы, кредит, кредитная политика,
проблемные активы, ссудный портфель, сомнительные кредиты, безнадежные кредиты,
кредитный риск.
CAUSES OF PROBLEM ASSETS OF COMMERCIAL BANKS AND FACTORS INFLUENCING THEM
PhD
Togaev Salim Sobirovich
Samarkand branch of Tashkent State University of Economics
Ochilova Ibodat Gulom qizi
Samarkand branch of Tashkent State University of Economics
Amanov Abbos Xo‘jaxon o‘g‘li
Samarkand branch of Tashkent State University of Economics
Abstract.
In the article, the structure of assets in commercial banks and their grouping, the reasons
for the emergence of problem assets and the internal and external factors affecting their emergence, based
on their analysis, are studied. Also, the signs that lead to acceptable loans in the lending process of banks
are also covered.
Keywords:
bank assets, problem assets, credit, credit policy, problem assets, loan portfolio, doubtful
loans, bad loans, credit risk.
UO‘K
: 336.774.3
VI SON - OKTABR, 2023
80-85
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
81
Kirish
.
Xalqaro amaliyotda aktivlarning mohiyati keng ma’noda avval amalga oshirilgan operatsiyalar,
mol-
mulk xarid etish yoki o’z mol
-mulkini uchinchi shaxslarga vaqtincha foydalanishga berishlik bilan
kelajakda olinadigan iqtisodiy manfaatlar tushuniladi. Kelajakdagi iqtisodiy manfaatlar esa aktivlarning
o’z egalariga ishlab chiqarish jarayonlaridan foydalanishdagi, majburiyatlarni to’lab berishdagi yoki
majburiyatlarni boshqa aktivlarga almashtirib berishdagi xususiyatiga bog’liq.
Tijorat banklarining aktivlari
–
bu tijorat banklarining resurslarini joylashtirish va ulardan
oqilona foydalanishni o’zida ak
s ettirgan buxgalteriya balansidan iborat. Mamlakatimizda tijorat
banklarining buxgalteriya balansi 2 ta tarkibiy qismdan: passiv va aktivlardan iborat. Bank aktivlari
balansning aktiv qismida olib boriladi. Odatda bank aktivlari aktiv operatsiyalar natija
sida hosil bo‘ladi.
Tijorat banklari tomonidan o’z va jalb etilgan pul mablag’laridan ma’lum daromad olish va o’zining
likvidligini ta’minlash maqsadida olib bo
radigan operatsiyalari aktiv operatsiyalar deyiladi.
Tijorat banklari jalb qilingan
mablag‘larda
n
ko‘pincha
kredit berish tarzida foydalanib kelinadi,
bunda nafaqat daromad olish, balki
mablag‘larni
“
kredit oluvchi
”
dan
to‘laligicha
undirib olish
masalasini oldindan aniqlab olishi zarur. Chunki
, “
bank sarmoya egasi sifatida sarmoyani emas, balki
sarmoyadan foydalanishni
ma’lum
bir shart va ustama foizlar bilan sotadi
”
(Drobozina, 2000).
Ayni paytda mamlakatimizda ham ilmiy-nazariy hamda amaliyotchilar doiralarida
“
muammoli
aktiv
”
tushunchasi avvalgiga nisbatan ancha
ko‘proq
qo‘llanilmoqda
va bahs-munozaralarga sabab
bo‘lmoqda
. Bu albatta, bekorga emas, chunki respublikamiz bank tizimining kredit portfelida muammoli
aktivlarning ulushi rivojlangan mamlakatlar bank tizimining kredit portfelida muammoli aktivlarning
ulushiga nisbatan yuqori foizni tashkil etmoqda.
Bugungi kunda
ko‘p
davlatlar bank tizimida umidsiz qarzlarning
ko‘payishi
muammosiga duch
kelayotganligi sababli banklarning muammoli aktivlari bilan ishlash mexanizmini rivojlantirish
masalalari dolzarbligi ortib boraveradi. Shuning uchun kreditorlar, shu bilan birga kreditni undirish
bo‘yicha
qiyinchilikni boshdan kechirayotgan qarzdor-mijoz qay tariqa
yo‘l
tutmog‘i
kerak?- degan
savolning paydo
bo‘lishi
bejiz emas.
Jahon tajribasi dalolat berishicha, shubhali va umidsiz qarzlar bilan tasniflanuvchi aktivlarning
sifati
ko‘p hollarda
bank tizmidagi barqarorlikning asosiy belgilaridan biri hisoblanadi, shuningdek,
sohani tashkil etuvchi asosiy banklari muammolari butun
to‘lov
tizimining amal qilishiga va aholining
bank tizimiga
bo‘lgan
ishonchiga sezilarli darajada salbiy
ta’sir etishi
mumkin.
Adabiyotlar sharhi
.
Ilmiy adabiyotlarda muammoli aktivlarga bir qancha
ta’riflar
berish borasida turli xil xulosalar
keltirilgan. Ayrim adabiyotlarda, tijorat banklari faoliyatida xavfli
bo‘lgan
kredit
qo‘yi
lmalar
–
bu
muammoli aktivlar shakliga kirgan
qo‘yilmalardir
deb
ta’riflans
a, ayrim adabiyotlarda muammoli
aktivlar deganda,
ob’ekti
, subyekti va
ta’minotiga
nisbatan bank tomonidan shubha paydo
bo‘lgan
kredit
deya
ta’rif
berilgan.
Bank menejmenti sohasida samarali ilmiy tadqiqotlar olib borgan amerikalik mutaxassis Piter
Rouzning fikricha, qarz oluvchi bir yoki bir necha
to‘lovlarni
amalga oshirmaganligi yoki kredit
ta’minoti
qiymatining pasayishi kreditni muammoli aktivlar turkumiga
o‘tishini
anglatadi (Rouz, 1997).
Rossiya adabiyotlarida ayrim mualliflarning
ta’kidlashicha
, muammoli aktiv deganda
ob’ekti
,
sub’ekti
va
ta’minotiga
nisbatan bank tomonidan shubha paydo
bo‘lgan
kredit tushuniladi
(Lavurshinа,
2002). Ularning fikricha, muddati
o‘tmagan
joriy kreditlardan tashqari barcha kreditlar, shu jumladan
asosiy
to‘lov
hamda kredit foizlari
bo‘yicha
qisqa muddatli
bo‘lsa
ham qarzdorlikka ega
bo‘lgan
,
shuningdek, kredit shartnomasi shartlarini
o‘zgartirmasdan
hech
bo‘lmasa
bir marotaba qayta
rasmiylashtirilgan kreditlar muammoli deb tushuniladi. Bu
ta’rifning
oxirgi
jumlasi ozgina noaniq bo‘lib
qolgan, sababi kreditni qayta rasmiylashtirilganda shartnoma moddalari
o‘zgaradi
, bu shartlarni
o‘zgartirmaslik
esa kreditni qayta rasmiylashtirishning mos emas.
Holbuki, muddati
o‘tgan
kreditni asl
ma’nosiga
ko‘ra
muammoli aktivlar deb
bo‘lmaydi
, chunki
kredit
bo‘yicha
ilk
to‘lovlarning
qisqa muddatga
cho‘zilishi
uning umuman qaytmaslik xavfini
anglatmaydi. Biroq kreditni
so‘ndirish
bo‘yicha
to‘lovlarning
o‘z
vaqtida
bo‘lishi
uning ishonchli
ekanligini kafolatlamaydi,
ya’ni
ayni paytda
o‘z
vaqtida qaytarilayotgan kredit kelgusida ishonchsiz
kreditlar safiga
o‘tib
qolishi ham mumkin.
Shu bilan birga, kreditlash tamoyillarining buzilishi bank uchun kreditlash jarayonini tashkil etish
vaqtida yechilishi kerak
bo‘lgan
katta muammodir. Bu tamoyillarning barchasi kredit shartnomasi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
82
shartlarida
to‘liq aks
etganligi uchun muammoli aktivlarga
ta’rif
berishda kredit shartnomasi
shartlarining buzilishi jumlasining ishlatilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Mu’lumki
, amaliyotda
“
substandart
”, “
shubhali
”
hamda
“
umidsiz
”
sifatida tasniflangan kreditlar
muammoli aktivlar hisoblanadi (
Yo‘riqnoma
, 2015).
Xalqaro Bazel qo‘mitasining tegishli me’yoriy hujjatlarida banklarning muammoli akt
ivlari
quyidagicha ta’riflangan: “Bank oldidagi majburiyatlarni bajarish muddati sezilarli darajada
yomonlashgan, qarz oluvchining moliyaviy ahvoli yoki sifati sezilarli darajada yomonlashgan yoki garov
ta’minoti yo‘qolgan kredit mahsuloti”
37
.
Dudinets muammoli
bank aktivlarini ularning qaytarilishiga shubha tug‘diruvchi yoki ularni
joylashtirish yoki ishlatishdan iqtisodiy foyda olishi dargumon bank aktivlari sifatida ko‘radi
(Dudynets,
2015).
Yana bir mahalliy olim (Tuxtabayev, 2006) muammoli kreditlarga quyida
gicha ta’rif beradi:
Mahalliy olimlarimiz esa muammoli kreditlarga quyidagicha ta’rif beradi: kredit risklarining amalda
yaqqol namoyon bo‘lishining natijasi bo‘lib, obyektiv hamda subyektiv sabablarga ko‘ra kredit
shartnomasi shartlarining buzilish
i oqibatida “substandart”, “shubhali” hamda “umidsiz” kreditlar
kategoriyasiga o‘tib qolgan kreditlarga muammoli kreditlar deyiladi
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur maqolada tijorat banklarida muammoli aktivlarning yuzaga kelish sabablari hamda
ularga ta’sir etuvchi ichki va tashqi omillar tahlil qilingan. Mavzuni o‘rganish davomida umumiqtisodiy
usullar bilan bir qatorda tizimli tahlil, umumlashtirish, statistik usullar, abstrakt-mantiqiy fikrlash kabi
usullaridan foydalanilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Xalqaro amaliyotda tijorat banklarining balans hisobotiga ko‘ra aktivlar quyidagi moddalarga
ajratiladi:
1.
Kassadagi pul mablag’’lari, unga tenglashtirilgan pul xujjatlari va mamlakat markaziy
bankining hisobraqamidagi pul mablag’’la
ri;
2.
Davlat qarz majburiyatlari (davlat qimmatli qog’ozlari);
3.
Kredit muassasalaridagi pul mablag’’lari;
4.
Qayta sotish uchun mo’ljallangan qimmatli qog’ozlarga qilingan sof qo’yilmalar;
5.
Kredit bo’yicha sof qo’yilmalar;
6.
Kreditlar va boshqa depozitlar
bo’yicha his
oblangan foizlar;
7.
Lizingga berilgan vositalarga yo’naltirilgan mablag’’lar;
8.
Asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar va kambaholi va tez eskiruvchan predmetlar;
9.
Qimmatli qog’ozlarga va ulushlarga qilingan uzoq muddatli
investitsiyalar;
10.
Boshqa operatsiyalar uchun kelgusi davr xarajatlari;
11.
Boshqa aktivlar.
Tijorat banklari aktivlarini quyidagi me’zonlar bo’yicha guruhlarga ajratiladi:
-
yo’nalishiga ko‘ra
;
-
likvidliligiga
ko‘ra
;
-
qaltislik darajasiga
ko‘ra
;
-
joylashtirilish muddatlariga
ko‘ra
;
-
subyektlar tarkibiga k
o‘ra
.
Tijorat banklari kreditlash jarayoni dastlab, bank kredit siyosatini ishlab chiqishdan boshlanadi.
Ma’lumki, kredit siyosati kreditlash jarayonida yuzaga keluvchi risklarni boshqarishda bank rahbariyati
tomonidan qabul qilinadigan choralar va uslublarni belgilovchi hamda bank rahbariyati va hodimlarni
kredit portfelini samarali boshqarishga oid ko‘rsatmalar bilan ta’minlovchi hujjatdir. Ya’ni, kredit
resurslarini joylashtirishdagi qarorlar qabul qilish imkonini beruvchi qoida va cheklashlar majmui
hisoblanadi.
37
The official website of the Basel Committee of the Basel III: international regulatory framework for banks
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
83
1-rasm. Tijorat banklari aktivlarini guruhlash
38
Unda muammoli aktivlar bilan
bog‘liq
bo‘lgan
holatlarni aniqlash va tahlil qilish hamda ularni
bartaraf etish tajribalari
ko‘rsatilishi
Markaziy bankning
me’yoriy
hujjatlarida belgilangan. Biroq, kredit
siyosatida kreditlash jarayonida muammoli aktivlarning yuzaga kelishini oldini olish choralari
ko‘rsatilmagan
. Vaholanki, muammoli aktivlarning elementlari kreditlash jarayonining ilk bosqichlarida
yuzaga kelmoqda. Xalqimizda shunday naql bor
: “
kasalni davolagandan
ko‘ra,
uning oldini olgan
ma’qul”.
Amaliyotda banklar tomonidan
o‘z
mijozlarini kreditlash hamisha samarali natijalar bilan
yakullanavermaydi. Ayrim hollarda korxonaning
o‘z
biznes-rejalarining nomukammal ishlab chiqishlari
va faoliyatini maqsadli amalga oshirilmaganliklari, shuningdek, boshqa har xil sabablar oqibatida
banklar tomonidan taqdim etilgan kreditlarning vaqtida undirilish muammosi yuzaga keladi. Albatta,
muammoli aktivlar
o‘z
-
o‘zidan
paydo
bo‘lmaydi
va ularni vujudga keltirishning
o‘ziga
xos omillari
mavjud
bo‘ladi
.
Muammoli aktivlarni keltirib chiqaradigan omillarning belgilari, kreditning
mo‘ljallangan
maqsadlari
bo‘yicha
ishlatilmasligi, shartnoma, biznes reja, texnik-iqtisodiy asoslash va
boshqa kredit hujjatlarida
ko‘rsat
ilgan ishlarning amalga oshmasligi, qarz oluvchining moliyaviy-
iqtisodiy ahvolining yomonlashish tendensiyasi va boshqalar
bo‘lishi
mumkin.
Kredit monitoringini
doimiy ravishda olib borilmasligi natijasida kreditning asosiy qarzi va uning foizini qaytarish borasida
uzilishlarga olib kelmoqda.
Muammoli aktivlar birdaniga sodir
bo‘lmasdan
uning elementlari kreditlash jarayonida asta-
sekin yuzaga kela boshlaydi. Muammoli aktivlarning doimiy monitoring olib borilmasligi natijasida ham
sodir
bo‘ladi
. Monitoring jarayonida qarzdorning buxgalteriya hisobotlarida moliyaviy kamchiliklar
aniqlangandan
so‘ng
, bank xodimi albatta korxonaga tashrif buyurishi (mijoz ofisiga) kerak. Kreditdan
unumli foydalanish joylarda, korxona va tashkilotlarda, qoida tariqasida, har chorakda tekshirilishi
kerak. Kreditlash jarayonida
yo‘l
qo‘yilgan
xato bank kredit siyosatining
noto‘g‘ri
tuzilganligidan dalolat
beradi.
Muammoli aktiv asosan kredit portfeli tarkibidagi kreditlarning foizlari bilan qaytarishda
imtiyozli davrning
ko‘p
berilishida kuzatilmoqda. Shuningdek kredit monitoringida doimiy nazoratning
olib borilmasligi va uning natijasida kredit va unga
to‘lanadigan
foizlarni vaqtida
to‘lanmasligi
, oxir-
oqibatda mijozning kreditorlik yukini oshib ketishi va uni
to‘lash
bo‘yicha
moliyaviy holatining
yomonlashuviga olib kelmoqda.
Muammoli aktivlarning kelib chiqish sabablari turlicha
bo‘lishi
mumkin. Jahon banki
ma’lumotlariga
ko‘ra
, banklarning muammoli aktivlarini yuzaga kelishida ichki omillari
bo‘yicha
67%
yo‘qotishlarga sabab
b
o‘ladi
. Bu
ko‘rsatkich
tashqi omillar
bo‘yicha
bor-
yo‘g‘i
33%ni tashkil etadi.
38
Ilmiy-
nazariy ma’lumotlar asosida muallif ishlanmasi.
Tijorat
banklari
aktivlari
yo'nalishiga
ko‘ra
likvidliligiga
ko‘ra
qaltislik darajasiga
ko‘ra
moliyalashtirish
muddatlariga
ko‘ra
subyektlar
tarkibiga ko‘ra
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
84
1-jadval
Muammoli aktivlarni kelib chiqishiga
ta’sir
etuvchi omillar
39
№
Ta’sir
etuvchi omillar
darajasi
(%)
Ichki omillar
67 %
1
Ta’minot
yetishmasligi
22 %
2
Ssuda buyurtmasini
o‘rganishda
axborotni
noto‘g‘ri
baholash
21 %
3
Operatsiya nazoratining zaifligi hamda dastlabki ogohlantiruvchi belgilarni
o‘z
vaqtida
aniqlanmaslik va ular yuzasidan tegishli choralar
ko‘rmaslik
18 %
4
Garov
ta’minoti
sifatining pastligi
5 %
5
Shartnomada
ko‘rsatilgan
ta’minotni
olish imkoniyati
yo‘qligi
1 %
Tashqi omillar
33 %
6
Kompaniyaning bankrot
bo‘lishi
12 %
7
Kreditorlarning qarzlarini qaytarishni talab qilishi
11 %
8
Kompaniya’ning
bozorda
o‘z
o‘rnini yo‘qotishi
va ichki ijtimoiy muammolar
6 %
9
O‘g‘irlik
, muttahamlik
4 %
Ularning
ba’zilari
qarzdor-mijozning faoliyati bilan, boshqalari esa bank faoliyati bilan
bog‘liq
bo‘lishi
mumkin.
2-jadval
Muammoli aktivlar kelib chiqishiga qarzdor bilan
bog‘liq
bo‘lgan
va bo
g‘liq
bo‘lmagan
omillar
tasnifi
40
Qarzdor mijozning faoliyati bilan
bog‘liq
bo‘lgan
omillar
Qarzdor mijozning faoliyati bilan
bog‘liq
bo‘lmagan
omillar
korxonani to
‘
g
‘
ri boshqara olmaslik.(yuqori tajribaga ega
emasligi, reja va buxgalteriya faoliyatlarini sifatsiz tashkil
etilishi, xo
‘
jalik yuritish jarayonining barcha jabxalarini
qamrab ololmaydigan xaddan tashqari markazlashgan
boshqaruv)
asosan kutilmagan siyosiy hamda iqtisodiy
voqea va hodisalar, qonunchilikda
bo
‘
layotgan o
‘
zgarishlar, iqtisodiy
holatning keskin yomonlashuvi,
Mijoz faoliyatining samarasizligi mahsuloti sifatining
pasayishi, uni bozordan chiqib ketishi,
ma’lum
darajadagi texnologik
ya’ni
ishlab
chiqarishning
ma’naviy eskirishi
korxona moliyaviy nazoratining kuchsizligi,
tabiiy ofatlar.
debitorlik qarzdorlikning
ko‘payib
ketishi
debitorlik qarzlar, xom-ashyo yetkazib
beruvchilar tomonidan
yo‘l
qo‘yiladigan
kamchiliklarni,
o‘g‘irlik
Kreditlash jarayoning ilk bosqichlarida bank tomonidan
yo‘l qo‘yiladigan
kamchiliklar natijasida
muammoli ssudalar paydo
bo‘ladi.
Bo‘larga
quyidagilarni kiritish mumkin:
❖
loyihalarning texnik-iqtisodiy asoslanishini etarli darajada tahlil qilinmasligi;
❖
mijozning moliyaviy holatiga
to‘g‘ri
baho berilmaganligi, kreditni chuqur iqtisodiy tahlil qilish
asosida emas, balki tanish-bilishchilik asosida berish;
❖
korxonaning
o‘ziga
xos tarmoq xususiyatlarini, uning haqiqiy ehtiyojlari haqida yuzaki
tasavvurga ega
bo‘lish
oqibatida kreditni risklilik darajasini
noto‘g‘ri
hisoblanishi;
❖
qarzdorning kredit
mablag‘larida
n foydalanishi ustidan monitoringning yaxshi olib
borilmasligi,
ya’ni
qarzdorning moliyaviy holati yomonlashishi, pul oqimlarining salbiy dinamikasi
holatlarida kreditni restrukturizatsiyalash hamda kredit statusini
o‘zgartirishni
qamrab oluvchi
choralarni
o‘z
vaqtida
ko‘rmaslik
;
❖
hujjatlarning
to‘liq
talab qilinmaganligi;
❖
kredit
mablag‘ining
biznes rejada
ko‘rsatilgan
maqsadlarga ishlatilmasligi hamda
mablag‘ning
xufiyona
o‘zlashtirilishi
;
39
Jahon banki malumotlari www/woldbank/org
40
Ilmiy-
nazariy ma’lumotlar asosida muallif
ishlanmasi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, oktabr
www.e-itt.uz
85
❖
kredit
ta’minoti
sifatida taklif etiladigan garov predmetining talabga javob bermasligi yoki
garovni yuqori baholash natijasida kredit
ta’minotining
yetarli
bo‘lmasligi
;
❖
bank xodimlari bilan
o‘zaro
til biriktirib, kredit
mablag‘ini
talon-taroj qilish;
❖
kreditni
noto‘g‘ri
rasmiylashtirilishi, masalan, kredit shartnomasida kreditor-bank
manfaatlarini himoya qiladigan shartlarning yetarli emasligi;
❖
kreditdan foydalanish davrida qarzdorning faoliyati ustidan nazoratning sustligi va boshqalar.
Xulosa va takliflar
.
Yuqoridagi va boshqa qator sabablar u yoki bu darajada kreditlash jarayonini buzilishiga olib
keladi hamda qarzdor bilan bir qatorda kreditor bankning ham barqarorligiga ziyon yetkazadi. O‘z
-
o‘zidan ma’lumki, oqibati, natijalari birdaniga ko‘rinmaydi.
Ular sekin-
asta kapital aylanishiga o‘zining
salbiy ta’sirini o‘tkazadi boshlaydi. Ular qarzdor
-mijozning moliyaviy holatini, uinng ishlab chiqarish
faoliyatini hamda kreditlashni tashkil etish jarayonini aks ettiruvchi o‘ziga xos belgilar orqali namoyon
bo‘li
shi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, kredit
bo‘limi
xodimlari yuqorida
ko‘rib
chiqilgan belgilar bilan muammoli
aktivlarni hamda ularni kelib chiqish sabablarini aniqlagandan keyin ularni bartaraf etish choralarini
topishlari
lozim bo’ladi
.
Bizningcha mamlakatimiz tijorat banklarida muammoli kreditlar yuzaga kelishini oldini olish
maqsadida quyidagi tadbirlarni amalga oshirish maqsadga muvofiq deb o‘ylaymiz:
✓
bank mijozning kredit siyosati va kreditlash tamoyillari shartlariga rioya etilishini nazorat
qilishi hamda kreditlash jarayonida vujudga kelishi mumkin bo‘lg
an xatarlarni baholash, ularni tahlil
qilishi;
✓
kredit arizasini ko‘rib chiqilayotgan davrda mijoz tomonidan bankka taqdim etayotgan
hujjatlar to‘plamining to‘liqligini va ularning to‘g‘riligini tekshirish hamda banklarga kredit uchun kelib
tushgan ariza bo
‘yicha mijozning xarakteriga, uning moliyaviy ahvoliga, biznes hamkorlari orasidagi
mavqeiga va ushbu sohadagi tajribasiga asosiy e‘tiborni qaratish;
✓
korxonaning mol-mulkini baholas
hda bankning o‘zi ham mulkni mustqil e
-baholash tizimida
baholashi lozim h
amda kredit ta‘minoti sifatida taqdim etilgan mol
-mulkni doimiy ravishda nazorat
qilib borish;
✓
kredit ajratilgan davrdan boshlab, mijozning biznes-
rejasi bo‘yicha amalga oshirayotgan
ishlarini, mablag‘lar aylanmasini doimiy ravishda nazorat qilib borish;
✓
muammoli kreditlarni boshqarishning yangi usullarini shakllantirish va domoiy ravishda
amaliyot
da qo’llash.
Adabiyotlar / Литература / Literature
:
Salim Togaev, & Aslbek Utkirov. (2023). The impact of human resources on improving the quality of
financial services. Best Journal of Innovation in Science, Research and Development, 2(7), 474
–
479.
Yo‘riqnoma (2015) O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2015 yil 14 iyulda 2696
-sonli
«Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun
zaxiralar shakllantirish ha
mda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risida»gi yo‘riqnomasi. www.lex.uz.
Дробозина Л.А. (2000). Финансы, денежное обрашение, кредит –Москва. ЮНИТИ,
-
329 с.
Дудинец
Л
.A. (2015).
Теоретические подходы к определению сущности проблемных активов
банка.
Экономика и банки, (2), 28
-
https://ojs.polessu.by/EB/article/view/398
Лаврушина О.И. (2002). Управление деятельностью коммерческого банка (банковский
менеджмент)/ –
М.: Юристъ,
-456-c.
Роуз П. (1997). Банковский менеджмент. Пер. С англ. –М.: Дело,
-
192 с.
Тогаев
,
С
. (2019). Bank risklari o`quv qo`llanma.
Тухтабаев У.А. (2006). Муаммоли кредитлар ва уларни бартараф этиш йўллари. Иқтисод
фанлари
номзоди
илмий
даражасини
олиш
учун
автореферати
.
–Т
.:
