Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, fevral
www.e-itt.uz
538
ЎЗБЕКИСТОНДА АЛКОГОЛЬ ВА ТАМАКИ МАҲСУЛОТЛАРИ ИШЛАБ
ЧИҚАРИЛИШИ ҲАМДА РЕАЛИЗАЦИЯ ҚИЛИНИШИ ТАҲЛИЛИ
Раджабов Хушвакт Жамшедович
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
ORCID: 0009-0001-0130-8766
Аннотация.
Мақолада акциз тўланадиган солиқлар акциз тўланадиган
маҳсулотлар нархига киритилади ва шу тариқа якуний истеъмолчиларга ўтказилади.
Шу билан бирга, Ўзбекистонда алкоголь ва тамаки маҳсулотларини ишлаб чиқариш ва
сотиш бўйича олиб борилган таҳлиллар ҳақида
умумий маълумот берилган. Тадқиқот
бозор динамикаси, меъёрий
-
ҳуқуқий базалар, саноат иштирокчилари ва ушбу икки
секторга таъсир қилувчи ижтимоий
-
иқтисодий омилларни ҳар томонлама
текширишни ўз ичига олади.
Aкциз солиғи давлат даромадларини шакллантиришда ва муайян товар ва
хизматлар истеъмолини тартибга солишда муҳим рол ўйнайди. Ушбу мақолада акциз
солиғи маъмуриятчилиги назорат механизмларини такомиллаштиришнинг асосий
йўналишлари белгилаб берилган, асосий
эътибор солиқ органларида сиёсат ислоҳотлари
интеграция ва салоҳиятни оширишга қаратилган.
Калит сўзлар:
эгри солиқлар, акциз солиғи, акцизости маҳсулотлар,
қийинчиликлар, самарасизлик, мувофиқлик, даромадларни оптималлаштириш,
тартибга солиш натижалари,солиқлар ва солиққа тортиш, акцизости товарларни
солиққа тортиш амалиёти.
АНАЛИЗ ПРОИЗВОДСТВА И РЕАЛИЗАЦИИ АЛКОГОЛЬНОЙ И ТАБАЧНОЙ
ПРОДУКЦИИ В УЗБЕКИСТАНЕ
Раджабов Хушвакт Джамшедович
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В статье указано, что акцизы включаются в цену подакцизных
товаров и таким образом перекладываются на конечных потребителей. При этом
приведены общие сведения о проведенных анализах по производству и реализации
алкогольной и табачной продукции в Узбекистане. Исследование включает в себя
комплексное изучение динамики рынка, нормативной базы, игроков отрасли и социально
-
экономических факторов, влияющих на эти два сектора.
Акцизный налог играет важную роль в формировании доходов государства и
регулировании потребления отдельных товаров и услуг. В данной статье обозначены
основные направления совершенствования механизмов контроля администрирования
акцизного налога с упором на
интеграцию политики реформ и наращивание потенциала
налоговых органов.
Ключевые слова:
косвенные налоги, акцизный налог, подакцизные товары,
трудности, неэффективность, соблюдение требований, оптимизация доходов,
результаты регулирования, налоги и налогообложение, практика налогообложения
подакцизных товаров.
UO‘K:
336.6
II SON - FEVRAL, 2024
538-546
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, fevral
www.e-itt.uz
539
ANALYSIS OF PRODUCTION AND SALE OF ALCOHOL AND TOBACCO
PRODUCTS IN UZBEKISTAN
Radjabov Khushvakt Jamshedovich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
The article states that excise taxes are included in the price of excise goods and
thus passed on to final consumers. At the same time, general information about the analyzes
conducted on the production and sale of alcohol and tobacco products in Uzbekistan is given. The
study includes a comprehensive examination of market dynamics, regulatory frameworks,
industry players and socio-economic factors affecting these two sectors.
Excise tax plays an important role in the formation of state revenues and regulation of
consumption of certain goods and services. This article outlines the main directions for improving
the control mechanisms of the excise tax administration, focusing on policy reforms integration
and capacity building in tax authorities.
Key words
:
indirect taxes, excise tax, excise goods, difficulties, inefficiency, compliance,
revenue optimization, regulatory results, taxes and taxation, practice of taxation of excise goods.
Кириш.
Мамлакатимизда акциз солиғи давлат даромадларини шакллантиришда ҳамда
айрим тармоқларни тартибга солишда ҳал қилувчи ролга эга ҳисобланади. Лекин, акциз
солиғи бўйича самарали маъмуриятчиликни таъминлаш турли қийинчиликлар
туфайли мураккаб ҳисобланади. Aкциз солиғи маъмурияти тартибга солинадиган
тармоқларга таъсирини ҳисобга олган ҳолда риоя этилишини назорат қилиш, адолатли
йиғишни таъминлаш ва даромадларни оптималлаштиришни ўз ичига олади. Акциз
солиғини такомиллаштиришнинг хусусиятлари ва усулларини ўрганиш тобора муҳим
аҳамият касб этмоқда ва давлат иқтисодий сиёсати фаолиятининг муҳим таркибий
қисми бўлиб, у миллий иқтисодиёт молиявий ресурсларнинг муҳим қисми оқимини
таъминлайди. Умуман олганда, акциз солиғи тизими мураккаб бўлиб, уни давлат
бюджетида ҳисоблаш вазифалари билан тарихий алоқаларни шакллантиради.
Шунингдек, акциз солиғи бюджет тизими бюджетини тўлдиришга сезиларли таъсир эга
ва муҳим солиқ турларидан бири бўлиб ҳисобланади.
Адабиётлар шарҳи.
Акциз солиғи турли иқтисодий ривожланиш босқичларида бўлган қатор
давлатларда билвосита солиққа тортишнинг самарали шакли сифатида эътироф
этилади.
Каширинанинг
(2017)
фикрича, акциз солиғи тизими мураккаб ҳисобланади.
Акциз солиғи ва алкоголли маҳсулотларнинг муомаласини назорат қилиш муаммоси
мавжуд, чунки уларни сотиш ҳажми ноқонуний ишлаб чиқаришни ривожлантириш
кўламига тўғри келади ва катта миқдордаги маблағлар давлат бюджетидан ташқарида
муомалада бўлади. Муаммонинг ечими алкоголли маҳсулотлар ишлаб чиқаришда
назоратни кучайтириш ва акциз тизимида етарли солиқ солинадиган базани яратиш
учун шарт
-
шароит яратиш бўлиши мумкин.
Делипалла (2009)
томонидан “акциз солиғи билвосита солиқларнинг таркибий
қисмларидан биридир. 1976 йилдаги Aкцизлар тўғрисидаги қонуннинг 6
-
бўлимида
кўрсатилганидек, Малайзияга ва маҳаллий ишлаб чиқарилган товарларга импорт
қилинадиган акциз солиғи. Бу бож давлат истеъмоли
ёки ижтимоий муҳандислик
тенденциясини ўзгартириш механизми сифатида ишлатилади. Aкциз солиғи
тўғрисидаги актда мажбурий бўлган товарларга спиртли ичимликлар, тамаки,
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, fevral
www.e-itt.uz
540
сигареталар, сигареталар, тўрт ғилдиракли ҳайдовчилар, кўп мақсадли транспорт
воситалари ва ўйин карталари киради”.
Гилес, Теддс (2002) томонидан контрабанда фаолиятини солиқ органидан солиқ
тўлашдан бўйин товлаш мақсадида амалга ошириладиган қонуний ёки ноқонуний,
бозор ёки бозордан ташқари барча операциялар деб таърифлаган. Билвосита
солиқларни тўлашдан бўйин товлаш кўпинча контрабанда, айниқса божхона тарифлари
бўйича жиноятлар билан боғлиқ. Контрабанда жиноятлари ембарго, маҳсулот сифати ва
квоталар каби пул ва пул бўлмаган даромадларга таъсир қилади.
Ҳаи
ва Сее (2011) томонидан солиқ тўловларига қасддан ёки қасддан жалб
қилинган компаниялар, жисмоний шахслар иштирокидаги ўлчовлар бўйича дуч келган
қийинчиликлар туфайли мос келмаслик бўйича тадқиқот олиб боришди. Шу сабабли,
ушбу тадқиқотда асосий эътибор солиқ тўловчи сифатида импорт қилувчилар ўртасида
акциз солиғини бажармаслик ҳодисаси ва омилларига қаратилган.
Бундан ташқари, француз иқтисодчиси Ф.Дэмэзон таъкидлаб ўтган эди:
“Акцизнинг биргина ўзи бошқа барча солиқ тушумлари ва ундан ҳам кўпроқни беришга
қодирдир” (Джамалов, Уразметов, 2021).
Боровко (2012) фикрича, “ҳозирги замон солиқ сиёсатининг истиқболли йўналиши
ва концептуал акциз солиғига тортиш амалиётининг ижтимоий йўналтирилган
моделини шакллантириш ва унинг самарали ривожланишини таъминлашдир”.
Тегетаева (2016) фикрича, “акциз солиғи эгри солиқ таркибига кирсада, ҳозирда
унинг асосий аҳамияти аҳоли ижтимоий истеъмолининг ҳолати ва истиқболини
баҳолаш мезони эканлигидадир”.
Троянская ва Низамиевалар (2013) таъкидлашича, “билвосита солиққа
тортишнинг самарали шакли сифатида акциз солиғидан истеъмолни тартибга солувчи
ва ишлаб чиқаришни рағбатлантирувчи восита сифатида фойдаланиш имкониятларини
яратиш, уларнинг барқарорлигини таъминлаш муҳим аҳамият касб этаётир”.
Юқорида билдирилган фикрларнинг таҳлили алоҳида таъкидлаш жоизки,
мамлакатимизда олиб борилаётган илмий тадқиқот ишларида акцизости товарларни
солиққа тортиш амалиёти ҳамда акциз солиғи маъмуриятчилиги мавзуси жуда кам
ўрганилган.
Тадқиқот методологияси
.
Ушбу мақолада акциз солиғини қиёсий таҳлил ҳамда индукция ва дедукция
баҳолаш усулларидан фойдаланилди. Қиёсий усулдан фойдаланилиб, акцизости
товарларни солиққа тортиш амалиётини самарали бошқаришда креатив
ёндашувларнинг амалий аҳамиятини ёритиш бўйича илмий хулосалар берилди.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Бугунги кунда Ўзбекистонда алкоголь ва тамаки маҳсулотлари ишлаб чиқарилиши
ҳамда реализация қилиниши таҳлил қиладиган бўлсак қуйдагилар кўришимиз мумкин
бўлади.
Ҳусусан
алкоголь маҳсулотлари:
Алкоголь маҳсулотларини ишлаб чиқариш ва реализация қилиш фаолияти билан
шуғулланаётган субъектлар фаолияти устидан назоратни таъминлаш ва давлат
бюджетига тегишли солиқларни ундириш бўйича муайян ишлар амалга оширилмоқда.
Алкоголь маҳсулотлари бўйича акциз солиғи тушуми ва таъсир этувчи омиллар
таҳлили.
2022 йил алкоголь маҳсулотлари бўйича акциз солиғидан 1
813
млрд.сўмлик
прогноз кўрсаткичлари тасдиқланиб (2021 йилга нисбатан 1,2 бараварга кўп),
1
сентябрь ҳолатига 816,8
млрд.сўми ёки 45
фоизи таъминланди.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, fevral
www.e-itt.uz
541
Ўтган йилнинг мос даврида 794,5
млрд.сўм ёки йиллик прогноз кўрсаткичнинг
51,4
фоизи таъминланган. Куз
-
қиш ойларида алкоголь маҳсулотларига талабнинг
ўсиши ҳисобига 2021
йил сентябрь
-
декабрь ойларида 621,6
млрд.сўм (йиллик
прогнознинг 40,2
фоизи) тушум таъминланган. Алкоголь маҳсулотлари учун акциз
солиғи тўловчилари сони 54
тани ташкил этиб (шундан, 4
та этил спирти ишлаб
чиқарувчи), алкоголь маҳсулотини ишлаб чиқарувчи 50
та корхонанинг 36
тасида
(72%) акциз солиғи тўлови ўтган йилнинг мос даврига нисбатан 115,8
млрд. сўмга ёки
21
фоизга камайган.
Жумладан, “Sirdaryo vino” АЖ 3,5
млрд. сўмга (
-100
%), “Komsar” МЧЖ 7,1
млрд.
сўмга (
-79
%), “Xovrenko nomidagi Samarqand vino kombinati” АЖ 6,1
млрд. сўмга (
-69 %)
ва “Karvon”
МЧЖ 5,3
млрд.сўмга (
-47
%). Қуйидаги омиллар (7
та) таъсири йил бошидан
324,5
млрд.сўмдан ортиқ акциз солиғи ва 68,0
млрд.сўм ҚҚС ҳисобланмаслигига олиб
келган:
Этил спирти ва алкоголь маҳсулотларини ишлаб чиқарувчи корхоналар томонидан
2022
йилда ўтган йил мос даврига нисбатан 10
фоиз кам маҳсулот реализация
қилинганлиги (2022 й.
- 9,4
млн. дал, 2021 й. –
10.4
млн.дал) натижасида 119,2
млрд.сўм
акциз солиғи ҳисобланмаслигига олиб келган. Хусусан, ўтган йилнинг мос даврида
44,8
минг
дал спиртли ичимлик реализация қилган ва жами 9,4
млрд.сўм акциз солиғи тўлаган
12
та корхона жорий йилда фаолият кўрсатмаган.
Шундан, 1 та корхонани (“Savb” МЧЖ)
лицензияси бекор бўлган, 3 та корхона (“Orzu K” МЧЖ, “Yangiqo‘rgon sharobi” МЧЖ, “Gallaorol
nur” ХК) лицензияси 6 ойга (1
октябргача) тўхтатилган ва 1 та корхонанинг (“Dacha” МЧЖ)
ароқ ва ликёр маҳсулотини ишлаб чиқариш учун лицензиясини бекор қилинган.
Шунингдек, 2021
йилда 638,8
млрд.сўм акциз солиғи тўлаган, 29
та корхонанинг
реализация ҳажми ўтган йилга нисбатан 27
фоизга камайганлиги (
-1,6
млн.дал)
ҳисобига
жорий йилда улар томонидан 95,1
млрд.сўм (
-15
%) кам акциз солиғи тўланган. Шундан, 1 та
корхонани (“Komsar” МЧЖ) лицензияси барча маҳсулотларга бекор бўлган, 1 та корхона
(“Lazzat” МЧЖ) лицензияси 6 ойга (1
октябргача) тўхтатилган ва 1 та корхонанинг (“Sirdaryo
vino” АЖ) ароқ маҳсулотини ишлаб чиқариш учун лицензияси бекор қилинган.
Мисол учун: “Toshkentvino kombinati”
АЖ 439,8
минг
далга (
-11,9
млрд.сўм акциз),
“Farovon”
МЧЖ 169,2
минг
далга (
-5,1
млрд.сўм), “Afsar Company LTD” МЧЖ 165,4
минг
далга (
-
14
млрд.сўм) ва “Far
-
Vab”
МЧЖ ҚК 154,3
минг далга (
- 20,3
млрд.сўм) камайган.
2022 йилда 9
та корхонада 1,7
млн.дал алкоголь маҳсулотлари реализацияси қилиниб,
айнан уларда реализация ҳажми ўтган йилга нисбатан 2
бараварга ўсган ва бюджетга
222,3
млрд.сўм акциз солиғи тўланган (2,3
бараварга кўп).
Этил спиртини ишлаб чиқарувчилар томонидан 2022 йилда 111,2
млн.тонна
буғдой хом ашёси харид қилиниб, ўтган йилнинг мос даврига (128,2 млн.тонна)
нисбатан 16,9
млн.тоннага (
-
13,2 фоиз) камайган.
Худди шундай, алкоголь маҳсулотини ишлаб чиқарувчилар томонидан жорий
йилда 2,6
млн.дал этил спирти хом ашё сифатида харид қилинган бўлса, ўтган йилнинг
мос даврида бу кўрсаткич 3,1
млн.дални (
-511,9
минг
дал ёки
-16,4
%) ташкил этган.
Ўтган йилга нисбатан кам харид қилинган хом ашёдан (буғдой ва этил спирти)
ишлаб чиқарилиши мумкин бўлган 546,7
минг
дал этил спирти ҳамда 411,6
минг
дал
алкоголь маҳсулотлари бўйича 64,9
млрд.сўм акциз солиғи йўқотилди. Этил спиртини
ишлаб чиқарувчи корхоналар томонидан 2022
йилда 3,5
млн.дал маҳсулот реализация
қилиниб, шундан 2,6
млн.дал (ўтган йилга нисбатан 511,9
минг
дал кам) алкоголь
ишлаб чиқарувчиларга, қолган 934,8
минг
дал (ўтган йили 587,5
минг
дал) 593
та бошқа
ишлаб чиқарувчиларга реализация қилинган.
“Andijon biokimyo zavodi” АЖ томонидан ўтган йилнинг мос даврига нисбатан алкоголь
ишлаб чиқарувчиларга 271,9
минг
дал кам (51 фоиз), бошқа ишлаб чиқарувчиларга
293,9
минг
дал кўп (2,8 бараварга ошган) маҳсулот реализация қилинган. 2022 йилда
594,8
минг
дал этил спирти (бошқа корхоналарга реализация қилинган спиртнинг
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, fevral
www.e-itt.uz
542
64
фоизи) 36
та антисептик ва тиббий спирт маҳсулотларини ишлаб чиқарувчи
корхоналар томонидан харид қилиниб, ушбу корхоналар томонидан таркибида ўртача
242,9
минг
дал спирт мавжуд бўлган 70,4
млрд.сўмлик антисептик ва тиббий спирт
маҳсулотлари реализация қилинганлиги аниқланди. 2022 йил давомида 19 та
антисептик ва тиббий спирт ишлаб чиқарувчи корхоналар томонидан 2021 йилга
нисбатан 4 бараварга кўп яъни, 485,1
минг
дал спирт сотиб олган. Ушбу корхоналар
томонидан сотиб олинган спирт ҳажми ҳатто пандемия давридаги харидидан
(2020
йил) ҳам 5
бараварга юқорилиги ва таҳлил натижасида аниқланган бошқа
фактларга асосан, ушбу спирт маҳсулотлари ноқонуний алкоголь маҳсулотларини
ишлаб чиқаришга йўналтираётганлигига шубҳа қилинмоқда. Ушбу корхоналарга
мазкур схема
50
млрд.сўмдан ортиқ акциз солиғи тўламаслик имкониятини берган.
Мисол учун:
“Afrosiyobfarm” МЧЖ томонидан жорий йилда 137,6
минг
дал этил спирти
(йил давомида харид қилинган ТМБларнинг 95,4
фоизи) харид қилинган. Жамият
томонидан 8 ой давомида 20,8
млрд.сўмлик (жами реализациянинг 75,9
фоизи)
антисептик ва тиббий спирт маҳсулотлари реализация қилинган. Жамият томонидан
Онлайн
-
НКТ орқали 24,7 млрд. сўмлик маҳсулотлар нақд пулга реализация
қилинганлиги (272 та чек), антисептик маҳсулотлар ишлаб чиқариш учун
зарурий хом
ашёлар (глицерин, водород пероксиди, ранг берувчилар) харид қилинмаганлиги, тайёр
маҳсулотни қадоқлаш учун харид қилинган флаконлар (50 мл) ҳамда реализация
қилинган маҳсулот қадоқлари (200 мл) ҳажмидаги фарқ мавжудлиги сабабли, жамият
томонидан харид қилинган 137,6 минг дал этил спирти кейинчалик алкоголь
маҳсулотлари ишлаб чиқарувчиларга нақд пул эвазига сотилаётгани шубҳа қилинмоқда
(солиқдан қочиш схемаси илова қилинади).
Ўтказилган ўрганишлар, ҳисоб
-
фактура ва онлайн НКМ чекларида акс
эттирилаётган алкоголь маҳсулотлари нархи, ҳақиқатдаги бозор нархидан кескин фарқ
қилаётганлигини кўрсатди. “Toshkentvino Kombinati” АЖ томонидан ишлаб чиқилган,
бозор нархи ўртача 50
минг сўм бўлган 0,5
литр ҳажмли “Royal Elite Gold 40%” ароғи
ишлаб чиқарувчидан якуний истеъмолчигача реализация қилиниш занжири ўрганиб
чиқилди. “Toshkentvino Kombinati” АЖдан 30 та улгуржи савдо корхоналарига
470,6
минг
дона маҳсулот 16,9
млрд.сўмга (ўртача 35
,9
минг
сўм), улгуржи корхоналари
томонидан 443,6
минг
дона маҳсулот 16,0
млрд.сўмга реализация
қилинган (ўртача
36,1
минг
сўм). Чакана савдо корхоналари томонидан эса, якуний истеъмолчиларга
онлайн
-
НКТ орқали 16,7
млрд.сўмга (ўртача 38,6
минг сўм) сотилган.
Шунингдек, таҳлил натижасида ишлаб чиқарувчи томонидан реализация
қилинган нархдан ҳам арзонроқ нархда 227,0
минг
дона маҳсулот 5,4
млрд.сўмга
(ўртача 23,6
минг
сўмдан) онлайн
-
НКТ орқали истеъмолчиларга реализация
қилинганлиги аниқланди. Масалан:
“Toshkentvino Kombinati” АЖ томонидан улгуржи савдо
корхонасига 35,4
минг
сўмдан ва ушбу улгуржи корхонаси устама қўймаган ҳолда шу нархда
“Hilola” МЧЖга (чакана савдо корхонаси), ва “Hilola” МЧЖнинг якуний истеъмолчига
38
минг
сўмдан реализация қилинган.
Бундан ташқари, 9
та алкоголь ишлаб чиқарувчи
корхоналар томонидан 346,6
мингта 2,4
млрд.сўмлик алкоголь маҳсулотлари белгиланган
реализация қилишнинг минимал қийматидан ҳам 840,7
млн.сўмга паст нархда реализация
қилинган.
Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 21
февралдаги ВМҚ
80-
сон қарорига асосан мазкур
субъектларга нисбатан, минимал нархларидан паст нархларда сотилган қийматнинг 20
фоизи
миқдорида, бироқ БҲМнинг 100
бараваридан кам бўлмаган миқдорда молиявий санкциялар
қўлланилиши белгилаб қўйилган. Шу сабабдан, белгиланган қийматдан паст нархда
реализация қилинган 9 та корхонага нисбатан жами 453,1
млн.сўм молиявий санкция қўллаш
лозим. Алкоголь маҳсулотларини ишлаб чиқарувчи корхоналар томонидан
расмийлаштирилган электрон ҳисобварақ
-
фактураларда акциз солиғи акс этмаслик ёки
камайтириб кўрсатиш натижасида 90,4
млрд.сўм акциз ва 68,0
млрд.сўм қўшилган
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, fevral
www.e-itt.uz
543
қиймат
солиғи ҳисобланмасдан қолганлиги аниқланди.
2022 йил 1 январдан бошлаб
рақамли маркировкаланган маҳсулотлар чакана савдосини амалга оширувчи
тадбиркорлик субъектлари учун онлайн НКМ ва виртуал кассага уланган, штрих
-
кодлар
ва рақамли маркировка кодларини тўғри ўқишни ва аниқлашни таъминловчи махсус
қурилмалардан
мажбурий фойдаланиш талаби ўрнатилган (04.10.2021 йилдаги ПҚ
-
5252-
сон).
Бугунги кунда алкоголь маҳсулотлари савдоси билан шуғулланувчи
корхоналарнинг 6
991
та савдо шахобчалари махсус қурилмалар (2D
-
сканер) билан
тўлиқ жиҳозланган бўлсада, маркировкаланган маҳсулотлар реализациясида махсус
қурилмаларда ўтказилмаслик ҳолатлари мавжуд. Мисол учун, 2022йилда улгуржи
корхоналар томонидан махсус қурилмада акс эттирган ҳолда чакана савдо корхоналарига
56,0
млн.дона алкоголь маҳсулотлари етказилган
бўлса, чакана савдо корхоналаридан
ушбу маҳсулотларнинг атиги 5
фоизи ёки 2,9
млн.донаси махсус қурилмаларда
ўтказилганлиги маълум бўлди. Алкоголь маҳсулотларни чакана савдоси билан
шуғулланувчи корхоналар таҳлил қилинганда, жорий йилнинг январь
-
август ойларида
6 526
та (рухсатномаси мавжуд) корхоналар томонидан 2
826,3
млрд.сўмлик алкоголь
маҳсулотлари реализация қилиниб, ўтган йилнинг мос даврига нисбатан савдо
2,2
бараварга (1
286,8
млрд.сўм) ошган. Шунингдек, рухсатномаси мавжуд бўлмаган
1 079
та корхоналар 41,4
млрд.сўмлик алкоголь маҳсулотларини ноқонуний савдоси
билан шуғулланган. Бунинг натижасида бир ойда ўртача 915
млн.сўмлик йиғим бюджетга
ундирилмасдан қолинмоқда.
Алкоголь маҳсулотларини ноқонуний ишлаб чиқариш ва сотилиши ҳолатлари
таҳлил қилинганда Давлат солиқ хизмати органида алкоголь маҳсулотларини ишлаб
чиқариш ҳамда унинг реализациясида савдо қоидаларига риоя этиш юзасидан назорат
тадбирларини ўтказиш, савдо қоидалари бузилганлик ҳолати бўйича жарима қўллаш,
ноқонуний (қалбаки) алкогол маҳсулотларини олиб қўйиш, мавжуд лицензияни бекор
қилиш юзасидан тегишли агентликка мурожаат қилиш ваколати мавжуд. 2022 йилда
ўтказилган назорат тадбирларида сотувдаги 377,2
млн.сўмлик 8
559
литр қалбаки акциз
марка билан маркаланган спиртли ичимликлар, 3,6
млн.сўмлик 115
литр эски
намунадаги акциз марка билан маркаланган спиртли ичимликлар, 7,7
млн.сўмлик
223
литр маркировкаланмаган спиртли ичимликлар ва 284,9
млн.сўмлик 37
100
литр
ноқонуний ишлаб чиқарилган спирт маҳсулоти олиб қўйилган.
Хусусан, Фарғона вилоятида 4
753
литр (227,2
млрд.сўм), Сурхондарё вилоятида
1 510
литр (67,8
млрд.сўм), Тошкент вилоятида 1
693
литр (48,7
млрд.сўм), Хоразм
вилоятида 718
литр (35,8
млрд.сўм) ва Тошкент шаҳрида 223
литр (9,1
млрд.сўм)
маркировкаланмаган ҳамда қалбаки ёки эски намунадаги акциз маркали алкогол
маҳсулотлар олиб қўйилган. Қолган ҳудудларда ўтказилган текширувларда бундай
ҳолатлар аниқланмаган. Мисол учун, “Shirin
suv
savdo” МЧЖнинг Тошкент вилоятида
жойлашган омборида 9
308
дона қалбаки акциз маркали ва 55
дона маркировкаланмаган,
шунингдек Тошкент шаҳридаги омборида 98
дона эски акциз маркали ва
маркировкаланмаган алкоголь маҳсулотлари борлиги аниқланган.
Қалбаки
акциз маркали алкоголь маҳсулотларидаги рақамли маркировка кодлари
текширилганда “
Xovrenko nomidagi Samarqand vino kombinati
” АЖда ишлаб чиқарилганлиги
маълум бўлган (аниқланган ҳолатлар юзасидан Агентликка тегишли чора кўриш
юзасидан мурожаат хати юборилган). Шунингдек, алкоголь маҳсулотларининг улгуржи
ва чакана савдоси фаолияти билан шуғулланаётган 12
та субъектларда ўтказилган
сайёр солиқ текширувларида 23,5
млрд.сўмлик алкоголь маҳсулотлари қолдиғи
камомади, 1,1
млрд.сўмлик алкоголь маҳсулотлар
кирим ҳужжатларисиз сақланаётгани
аниқланган.
Бундан ташқари алкоголь маҳсулотларининг чакана савдоси билан
шуғулланувчи 7
069
та савдо шахобчаларининг 2
743
тасида (39
%) чек бермаслик
ҳолати юзасидан текширувлар ўтказилиб, 22,9
млрд.сўм жарима қўлланилган.
Ҳудудлар
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, fevral
www.e-itt.uz
544
кесимида энг юқори кўрсаткич Тошкент шаҳрида
–
655
та, Тошкент вилоятида 344
та
ҳамда Самарқанд вилоятида 265
та шахобчада чек бермаслик ҳолатлари аниқланган.
Жаҳон Соғлиқни сақлаш ташкилоти ҳисоботига кўра Ўзбекистонда:
-
тамаки маҳсулоти нархида акциз солиғи улуши
-
56,3 фоиз (Россия –
56,1%,
Қозоғистон –
55,7%, Беларусь –
55,6%, Қирғизистон –
52,9%, Арманистон –
44,2%).
-
катта ёшдаги аҳоли ичида чекувчилар улуши –
9 фоиз (Туркманистон –
4%,
Қозоғистон –
16%, Қирғизистон –
22%, Беларусь –
23%, Арманистон –
25%, Россия
-
27%).
Таркибида никотин бўлган носигарет маҳсулотлар (электрон сигарет, кальян,
тамаки, снюс
-
никпэк каби маҳсулотлар) оммавийлашуви анъанавий тамаки
маҳсулотлари чекувчилари сонига таъсир кўрсатмоқда. Маълумот учун: Сўнгги 5 йилда
носигарет никотинли маҳсулот импортининг умумий қиймати 34,3
баравар (2017 й.
-
218,6 минг долл.дан, 2021 й.
- 7 491,7
минг долл.), ҳажми 9 баравар (2017 й.
-
32,6 минг
кг дан, 2021 й.
-
291,4 минг кг) ошди.
Ўзбекистоннинг фискал тизимида ҳал қилувчи ўрин тутади ва давлат
даромадларига сезиларли ҳисса қўшади. Бироқ, акциз солиғини маъмуриятчилигининг
самарадорлиги риоя этилишини таъминлаш, солиқ тўлашдан бўйин товлашни
минималлаштириш ва даромадларни максимал даражада йиғиш учун жуда муҳимдир.
Ўзбекистондаги амалдаги акциз солиғи тизими мураккаблик, ижро бўйича бўшлиқлар
ва ривожланаётган иқтисодий манзара каби омиллардан келиб чиқадиган муаммоларга
дуч келмоқда. Акциз солиғи қоидаларини соддалаштириш, илғор мониторинг
технологиялари орқали мажбурлов чораларини кучайтириш ва трансчегаравий солиқ
тўлашдан бўйин товлаш ҳолатларини бартараф этишда халқаро ҳамкорликни
ривожлантиришни ўз ичига олади. Бундан ташқари, ҳужжат бизнес ва жисмоний
шахслар ўртасида хабардорликни ошириш ва солиққа риоя қилиш маданиятини
ошириш учун шаффоф ҳисобот механизмлари ва ташаббусларини амалга оширишни
талаб этади.
Жахон соғлиқни сақлаш ташкилоти (ЖССТ) ва АҚШ Марказий разведка
бошқармасининг 189
мамлакатни қамраб олган ҳисоб
-
китобларига кўра, 2023 йилда
дунё бўйича аҳоли жон бошига ўртача алкоголь истеъмоли йилига 6,4 литр тоза спиртни
ташкил қилади. Спиртли ичимликларни энг кўп истеъмол қилиш бўйича пешқадам
давлатлар қаторига Беларусь
-
17,5 литр, Молдова
-
16,8, Литва
-
15,4 ва Россия
-
15,1
литр киритилган.
Собиқ Иттифоқ ҳудудида: Грузия
-
7,45, Қирғизистон
-
4,02, Aрманистон
- 3,77,
Қозоғистон
-
3,73, Туркманистон
-
2,88, Ўзбекистон
-
2,45, Озарбайжонда
-
0,8 литр соф
этил спирти истеъмол қилинади.
IWSR таҳлилчиларининг прогнозига кўра, 2023 йилда жаҳон алкоголь бозори
ўсишни кўрсатиб, жаҳон иқтисодиётига 21,6 млрд.доллардан ортиқ даромад келтиради.
Келгуси йилларда ўсишнинг асосий омиллари Ҳиндистон, Мексика, Бразилия, AҚШ ва
Хитой давлатларида прогноз қилинган. 2022 йилдан 2027 йилгача бўлган даврда ўсиш
суръати паст
-
йилига ўртача 1
фоизга яқин бўлиши кутилмоқда.
Нолегал алкоголли маҳсулотлар бозорининг ҳажми
Мавжуд эксперт ҳисоб
-
китобларга кўра, жаҳон алкогол бозорининг 26
% нолегал
алкоголдан иборат бўлиб, бу 40
млн.
гекталитрдан ортиқ, шу жумладан Европа
Иттифоқида бу кўрсаткич 13
%, Қозоғистонда 30
% ва Россияда 27
%ни ташкил этади.
Бу эса, алкоголли маҳсулотларни ишлаб чиқарувчи корхоналарга етказиб
берилаётган этил спирти тўлиқ ҳажмда кирим қилинмаётганлиги, акциз солиғи етарли
даражда ўндирилмаганлиги, шунингдек ички бозорга “контрафакт” маҳсулотларнинг
чиқарилганлиги ва аҳоли саломатлигига жиддий зарар етказилмиши хулоса
қилинмоқда. Ушбу масала ечими ўрганилган жараёнида, ривожланган давлатларда
https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-rynka-alkogolnoy-produktsii
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, fevral
www.e-itt.uz
545
ишлаб чиқариш корхоналарига юқори ликвидли хом
-
ашёни етказиб беришда
масофавий назорат тизимлари жорий этилганлиги маълум бўлди.
Мисол учун, Россия Федерациясида Росалкогольинспекция томонидан этил
спиртини ташиш қоидалари тасдиқланган бўлиб, унга мувофиқ 2012 йилдан бошлаб
этил спиртини ташувчи транспорт воситалари GPS
-
навигация тизими ва маҳсулот
ҳажмини кўрсатиб турувчи махсус қўрилма билан жиҳозланган бўлиши лозим. Бундан
ташқари электрон ҳисоб варак фактуралар ва юк транспорт хатлари тизими интеграция
қилинган. Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 23 июлдаги
6033-
сонли фармонига асосан, ушбу йўналишларда ишлар олиб борилиши белгиланган
бўлиб, бугунги кунгача биронта тадбир амалга оширилмагани кўзатилмоқда.
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, Ўзбекистонда акциз солиғи тизими мамлакат
фискал тузилмасининг муҳим таркибий қисми бўлиб, муҳим давлат хизматлари учун
даромад олишда ҳал қилувчи роль ўйнайди. Бироқ, жорий актсиз солиғи
маъмуриятидаги муаммолар назорат чораларини такомиллаштириш ва умумий
самарадорликни ошириш учун стратегик ва комплекс ёндашувни талаб қилади.
Ўзбекистонда акциз солиғи маъмуриятчилигининг таҳлили такомиллаштирилиши
керак бўлган бир қанча муҳим йўналишларни очиб беради. Биринчидан, амалдаги солиқ
қоидаларининг мураккаблиги риоя қилиш учун жиддий тўсиқ бўлади. Ушбу қоидаларни
соддалаштириш жараёнларни соддалаштириши мумкин, бу эса корхоналар ва
жисмоний шахсларнинг солиқ мажбуриятларини тушуниш ва уларга риоя
қилишларини осонлаштиради. Мажбурий
камчиликлар яна бир қийинчиликни
англатади. Маълумотлар таҳлили ва рақамли воситалар каби илғор мониторинг
технологияларини жорий этиш солиқ органларининг солиқ тўлашдан бўйин товлашни
аниқлаш ва олдини олиш имкониятларини сезиларли даражада кучайтириши мумкин.
Бундан ташқари, халқаро ҳамкорликни ривожлантириш трансчегаравий солиқ
тўлашдан бўйин товлаш ҳолатларини бартараф этиш ва янада мустаҳкам меъёрий
-
ҳуқуқий базани яратиш учун муҳим аҳамиятга эга. Шаффоф ҳисобот механизмлари ва
хабардорлик кампаниялари
солиқ тўловчиларда солиққа риоя қилиш маданиятини
оширишга ёрдам беради. Шаффофликни рағбатлантириш ва аҳолини солиқ
тўловларининг афзалликлари тўғрисида хабардор қилиш орқали ҳукумат солиқ
тўловчилар ва солиқ органлари ўртасида ишонч ва ҳамкорликни мустаҳкамлайди
.
Хулоса ва таклифлар
.
Юқоридагиларни инобатга олиб, ушбу йўналишда хуфиёна иқтисодиётни
қисқартириш, солиқ базани кенгайтириш ва бюджетга қўшимча солиқ тушумларини
ошириш мақсадида:
Ўзбекистон шароитида ишлаб чиқарувчи корхоналарга маҳсус етказиб берувчи, шу
жумладан истеъмол ва техник этил спирти ҳамда нефть маҳсулотларини ташувчи
автотранспорт воситаларини автоматлаштирилган кузатиш тизими ва ҳажмини
ҳисобга олиш мосламалари билан жиҳозлаш юзасидан тартибларни кенг жорий
қилинишини ҳамда масофавий назорат тизимини ўрнатиш;
хом
-
ашёни етказиб беришда электрон ҳисобварақ
-
фактуралар асосида
юк транспорт хатларини мажбурий равишда расмийлаштириш тизимини жорий
қилиш юзасидан чора тадбирлар йўлга куйилди.
Масофавий онлайн кузатиш (GPS) тизимидан фойдаланмаган, ЭҲФсиз, товар
транспорт юк хатисиз ташиш ҳолатлари лицензия талабларини бузиш деб баҳоланиб,
Комиссия томонидан лицензия амал қилишини 10 кунга тўхтатиб туриш. Этил
спиртини реализация қилишда масофавий онлайн кузатиш (GPS) тизимидан
фойдаланмаган, товар транспорт юк хатисиз ҳамда белгиланган талабларга жавоб
бермайдиган транспортларига юклаш ҳолатлари мавжуд бўлганда йўл ҳаракати
хавфсизлиги хизмати томонидан жарима майдончасига жойлаштириш ҳамда
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, fevral
www.e-itt.uz
546
лицензияловчи орган, Солиқ қўмитаси ва ҳуқуқни мухофаза қилувчи органларни билан
хабардор қилиш. Ушбу таклифларни ҳаётга татбиқ этиш орқали Ўзбекистонда акциз
солиғи маъмуриятчилигини такомиллаштириш, даромадларни самаралироқ йиғиш,
солиқ тўлашдан бўйин товлаш ҳолатларини камайтириш ва солиқ тўловчилар ўртасида
қонунчиликни кучайтиришга олиб келади.
Адабиётлар/Литература/Reference:
Delipalla, S. (2009). Commodity tax structure and informal activity. Bulletin of Economic
Research, 61(3), 283-294.
Giles, D.E., Tedds, L.M., & Werkneh, G. (2002). The Canadian underground and measured
economies: Granger causality results. Applied Economics, 34(18), 2347-2352.
Hai, O.T., & See, L.M. (2011). Behavioral intention of tax non-compliance among sole-
proprietors in Malaysia. International Journal of Business and Social Science, 2(6), 142-152.
Боровко Л.В.
(2012)
Формирование социально
-
ориентированной модели акцизного
налогообложения и эффективность её развития. // Проблемы экономики и юридической
практики, № 6, с. 71
-75.
Джамалов Х.Н., Уразметов Ж.М.
(2021)
Задачи анализа финансово
-
хозяйственно
-
цифровой деятельности в новой системе финансового менеджмента. // Иқтисодиёт ва
таълим, № 3, с. 96
-103.
Каширина, М.В.
(2017)
Проблемы уплаты акцизов на алкогольную продукцию в
России / М. В. Каширина, Б. Б. Ташполатова // Московский экономический журнал.
-
№ 5.
-
С. 32.
Кодекс (2020) Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодекси
-
Тошкент: Ғафур Ғулом
нашриёт уйи.
-
640 б.
Нормурзаев, У. (2023). Солиқ имтиёзлари бериш тартибини такомиллаштириш
масалалари.
Iqtisodiyot
Va
taʼlim,
24(1),
334–
339.
https://doi.org/10.55439/ECED/vol24_iss1/a51
Нормурзаев, У. (2023). Янги Ўзбекистон тараққиёт стратегияси доирасида молия
бозорининг долзарб муаммолари тадбиркорликни тенг рақобат шароитларини яратиш
ҳамда яширин иқтисодиёт улушини қисқартириш йўлари. Приоритетные направления,
современные тенденции и
перспективы развития финансового рынка, 88–89. извлечено
от https://inlibrary.uz/index.php/financial
-market-growth/article/view/19032
Нормурзаев, У. (2023). Яширин иқтисодиётни камайтиришда солиқ органларининг
аҳамияти. Iqtisodiy Taraqqiyot Va Tahlil, 1(2), 215–
221. Retrieved from https://e-
itt.uz/index.php/eitt/article/view/66
Тегетаева О.Р.
(2016)
К проблемам реформы акцизного налогообложения. //
Налоговый менеджмент. № 6. С. 23
-27.
Троянская М.А., Низамиева Ю.О.
(2013)
Совершенствование акцизного
налогообложения как инструмента налогового регулирования. // Бизнес в законе, № 8, с.
121.
