Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
747
ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ ТИЗИМИДА ИЖТИМОИЙ СУҒУРТА ТИЗИМИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Шержонов Шержон Алижан ўғли
Ўзбекистон Республикаси Банк-молия академияси
ORCID: 0009-0002-3892-4316
Аннотация.
Мақолада аҳолини ижтимоий ҳимоя қилишда ижтимоий суғурта
тизининг ўрни ёритилган. Ижтимоий суғурта тизими йўналишлари келтирилган.
Ўзбекистонда ижтимоий суғурта тизимини ташкил қилиш билан боғлиқ масалалар
таҳлил қилинган ва тизимда учраётган муаммо ва камчиликлар ҳамда уларни ҳал этиш
бўйича таклиф ва тавсиялар баён этилган.
Калит сўзлар:
ижтимоий ҳимоя, ижтимоий суғурта, нафақа, пенсия суғуртаси,
ижтимоий риск, камбағаллик, ижтимоий ёрдам.
СИСТЕМА СОЦИАЛЬНОЙ ЗАЩИТЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СИСТЕМЫ
СОЦИАЛЬНОГО СТРАХОВАНИЯ
Шержонов Шержон Алижан угли
Банковско-финансовая академия Республики Узбекистан
Аннотация.
В статье освещена роль системы социального страхования в социальной
защите населения. Приведены направления системы социального страхования.
Проанализированы вопросы, связанные с организацией системы социального страхования в
Узбекистане, описаны проблемы и недостатки, встречающиеся в системе, а также
предложения и рекомендации по их решению.
Ключевые слова:
социальная защита, социальное страхование, пенсия, пенсионное
страхование, социальный риск, бедность, социальная помощь.
SOCIAL PROTECTION SYSTEM IMPROVING THE SOCIAL INSURANCE SYSTEM
Sherjonov Sherjon Alijan ugli
Banking and Finance Academy of the Republic of Uzbekistan
Abstract.
The article highlights the role of the social insurance system in the social protection
of the population. The directions of the social insurance system are given. Issues related to the
organization of the social insurance system in Uzbekistan are analyzed, problems and shortcomings
encountered in the system are described, as well as proposals and recommendations for solving them.
Key words:
social protection, social insurance, pension, pension insurance, social risk, poverty,
social assistance.
UO‘K: 369.041
V SON - MAY, 2024
747-752
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
748
Кириш.
Жаҳон тажрибасига кўра, ижтимоий суғурта аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш
институти, молия тизими ва аҳолини ижтимиоий ҳимоялашнинг муҳим воситаси
ҳисобланиб, иқтисодиёти ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларда ижтимоий
ҳимояга муҳтож аҳолининг энг муҳим ижтимоий кафолати сифатида намоён бўлади.
Ижтимоий суғурта тизими аҳолини муҳтожликда, кексаликда, меҳнат қилиш лаёқатини
йўқотганида ижтимоий ҳимоялашнинг муҳим молиявий механизмидир. Бирлашган
Миллатлар Ташкилоти (БМТ) ва унинг таркибидаги Болалар фонди (UNICEF), Жаҳон банки
(WB), Халқаро меҳнат ташкилоти (ILO) ҳамда Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (WHO)
маълумотларига кўра, «дунё аҳолисининг бор-йўғи 45 фоизи ижтимоий ҳимоя тизими
доирасидаги пулли тўловларнинг камида битта тури билан таъминланган, деярли 4
миллиард инсонлар ижтимоий ҳимоя тизими билан қамраб олинмаган»
265
. Таҳлил
натижаларидан кўринадики, дунё аҳолисининг салмоқли қисми етарли даражада
ижтимоий ҳимояланмаган, хусусан, «жами ишсизларнинг фақат 22 фоизи ишсизлик
нафақасини, ногиронлиги бўлганларнинг атиги 28 фоизи ногиронлик нафақасини олади»
(Доклад, 2019). Мазкур ҳолатлар аҳолини ижтимоий ҳимоялашда ижтимоий суғурта
тизимини такомиллаштириш ва қамров даражасини кенгайтириб бориш долзарб
аҳамиятга эга эканлигини кўрсатади.
Сўнгги йилларда мамлакатимизда ижтимоий суғурта тизимида бир қатор ижобий
ўзгаришлар амалга оширилмоқда. Жаҳонда бошланган пандемия шароити эса ижтимоий
суғурта тизимини янада такомиллаштириш кераклигини кўрсатиб берди. Ўзбекистонни
ижтимоий ҳимоя қилиш тизими халқаро ижтимоий таъминот стандартлари билан боғлиқ
кўплаб асосий хусусиятларни ўз ичига олади: жумладан; ижтимоий ёрдам ва ижтимоий
суғурта элементлари. Аҳолига ижтимоий ёрдам кўрсатишнинг энг мақбул усулларидан
бири бу ижтимоий суғурта тизимидир. Юртимизда аҳолини ижтимоий суғурта тизими
орқали қамраб олиш даражаси 44 фоизни ташкил этиб, аҳолига турли ижтимоий ёрдамлар
(ижтимоий нафақалар орқали) кўрсатиб келинмоқда.
Адабиётлар шарҳи.
Ижтимоий ҳимоя тизимида ижтимоий суғурта тизимини такомиллашитириш ва бу
орқали аҳолини камбағалликдан чиқариш ва фаровон турмуш тарзини амалга ошириш
доимо далзарб масалалардан бири ҳисобланади. Бу эса мазкур соҳада кўплаб тадқиқотлар
олиб бориш кераклигини тақозо этади.
Ижтимоий суғурта ижтимоий рискларни олдини олиш учун амалга оширилади.
Ижтимоий аҳамиятга эга бўлган сабабларга кўра ишдан ёки доимий даромад манбаидан
маҳрум бўлиши натижасида молиявий аҳволининг ёмонлашиши, шунингдек ёрдамга
муҳтож бўлган оила аъзоларининг тиббий-ижтимоий хизматларга бўлган эҳтиёжини
қондиришда қўшимча харажатларга боғлиқлиги ижтимоий хавф ёки ижтимоий риск деб
аталади (Борисенко, 2007).
Инсонларни ижтимоий ҳавф-хатарлардан ҳимоя қилишга қаратилган чора-
тадбирлар мажмуини ижтимоий ҳимоя тизими дейиш мумкин. Аҳолини ижтимоий ҳимоя
қилиш тизими ўзининг ривожланиш тарихига эга. Илк бор аҳолини ижтимоий ҳимоя
қилиш диний ташкилотлар томонидан амалга оширилган. Бозор иқтисодиётининг
ривожланиши билан ижтимоий ҳимоя тизимида давлатнинг роли ошиб борди (Турсунов,
Жумабаева, 2023).
Дармаван, Сатиби, Кристина (2017) “Ижтимоий соғлиқ суғуртаси учун тўловга
тайёрлик ва аҳоли орасида туғилган омиллар” номли мақоласида ўз фикр мулоҳазаларини
келтириб ўтган. Тобиас Лаун, Жоҳанна Валлениус “Ижтимоий суғурта ва пенсия:
давлатлараро истиқбол” номли мақоласида ижтимоий суғурта турлари ва
265
Доклад о Целях в области устойчивого развития. Организация Объединенных Наций. – Нью Йорк, 2019. – С. 21-23.
(https://unstats.un.org/sdgs/report/2019/TheSustainable-Development-Goals-Report-2019_Russian.pdf)
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
749
молиялаштириш асослари тўғрисида келтирилган. Минас Влассис, Стефанос Мамакис,
Мариа Варватаки (2020) “Солиқлар, ижтимоий суғурта бадаллари ва декларацияланмаган
меҳнат бирлашган олигополия” илмий ишланмаларда ушбу тадқиқот иши ўрганиб
чиқилган.
Тадқиқот методологияси.
Диссертация ишида илмий абстракциялаш, мантиқий фикрлаш, қиёсий таҳлил,
монографик тадқиқот, маълумотларни гуруҳлаш, таққослаш каби усулларидан
фойдаланилган.
Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.
Ижтимоий суғуртанинг мазмун-моҳияти ҳамон иқтисодий адабиётларда турлича
талқин қилинаётганлигини таъкидлаб ўтиш лозим. Аммо, аксарият келтирилган
таърифларда ижтимоий суғурта аҳолини ижтимоий ҳимоя қилишнинг муҳим шакли
эканлиги эътироф этилади10. Олиб борилган илмийназарий изланишлар натижасига
кўра, ижтимоий суғуртага хос бўлган энг муҳим характерли белгилардан биринчиси,
аввало, унинг аҳолини ижтимоий жиҳатдан ҳимоя қилишга қаратилганидир. Ижтимоий
суғурта орқали аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламини моддий
қўллабқувватлашда махсус жамғармага таянилиши унинг иккинчи муҳим характерли
белгиси ҳисобланади. Ўзбeкистoн мустaқилликкa эришгaнидaн сўнг иқтисoдий-ижтимoий
ва барча сoҳaлaрдa янгилaниш ва тараққиётнинг замонавий, ўзбек миллатининг
маънавиятига мос бўлган ўзига ҳос йўлини босиб ўтмоқда. Шу билан бирга ушбу вақт
оралиғида ҳам ижтимоий ҳам иқтисодий жиҳатдан йирик марраларга эришилди.
Жамиятда сoғлoм, ижобий ижтимoий муҳит, фуқаролар ўртасида аҳиллик, сиёсий
бaрқaрoрликда, фуқaрoлaргa ўз қoбилият вa истeъдoдлaрини нaмoён қилишлари учун
шарт-шароитлар, тадбиркорлик ва кичик бизнесни ривожлантириш учун барча
микониятлар яратиб берилди.
Aҳoлини ижтимoий ҳимoя қилиш - дaвлaт ҳoкимияти вa бoшқaруви oргaнлaри,
нoдaвлaт нoтижoрaт тaшкилoтлaр, ихтисoслaштирилгaн муaссaсaлaр, иш бeрувчилaр вa
жисмoний шaхслaр тoмoнидaн aмaлгa oширилaдигaн, aҳoлининг ижтимoий зaифлигининг
oлдини oлиш вa бaртaрaф этишгa қaрaтилгaн ўзaрo бoғлиқ бўлгaн ҳуқуқий, иқтисoдий
чoрaтaдбирлaр вa кaфoлaтлaр тизимидир. Aҳoлини ижтимoий муҳoфaзa қилишни тизим
кўринишидa тaсaввур этиш ўргaнилaётгaн oбъeктнинг кўп қисмли, бир-бири билaн ўзaрo
aлoқaдoрликдa экaнлигини намаён этади.
Ижтимоий суғурта тизимида молиявий муносабатлар базис сифатида қатнашиб,
бошқа қисмлар усқуртма ҳисобланади. Ижтимоий суғурта институтлари эса тизимнинг
бошқа қисми сифатида қатнашади, яъни улар пул оқимларини бошқаради. Ижтимоий
суғурта тизими қуйидаги тўртта қисмни мужассамлаштира олгандагина яхлит ва
объектив бўлади.
Кейинги беш йиллик маълумотларидан кўринадики, Ўзбeкистoндa ўқиш, билим
oлиш, кaсб тaнлaш тайёрланаётган мутахассисларни тaйёрлaшнинг ўзбек миллий дaстури
бўйича такомиллаштирилмоқда. Ижтимoий сoҳaгa aжрaтилaётгaн мaблaғлaр дaвлaт
бюджeтининг 60 фоиз мaблaғи сaрфлaнмoқдa. Ушбу кўрсаткич маҳаллий бюджетлар
асосида энг юқoри кўрсaткичлaрдaн ҳисoблaнaди. Хусусан тиббиёт соҳасида амалга
оширилаётган ўзгаришлар нaтижaсидa aҳoлигa сoғлиқни сaқлaш сoҳaсидa кўрсaтилaётган
сифатли тиббиёт хизмaтлaр сaмaрaдoрлигини кўтaриш чoрaтадбирлари ишлаб чиқилиб
амалиётга жорий этилмоқда. Ижтимоий ҳимоя тизимини молиялаштиришда энг асосий
кўрсаткичлардан бири бу инфляцияни жиловлашдир. Агарда инфляция етарли даражада
жиловланса ижтимоий соҳага ҳам ютуқдир, нарх-новаларнинг ўзгаришсиз қолиши
фуқароларнинг харид қилиш қобилиятини оширади.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
750
1-расм. Ижтимoий суғуртa тизими йўнaлишлaри (Давронов, 2022)
Миллий ижтимoий суғуртa тизимини шaкллaнтириш мурaккaб жaрaѐн бўлиб, у
тaбиий рaвишдa иш ҳaқи, сoлиқ тизими, ижтимоий сиѐсaт вa мeҳнaт бoзoри ҳoлaти,
амалдаги дeмoгрaфик вaзият вa унинг истиқбoли билaн бoғлиқ бўлaди. Муаллиф фикрига
кўра ижтимoий суғуртa тизимини шaкллaниши қaтoр oмиллaр, яъни пeнсия вa бoшқa
суғуртa тўлoвлaрини тарифи, хoдимлaрни дaвoлaш вa сoғлoмлaштириш бўйичa хизмaтлaр
сифaти вa ҳaжми билaн бoғлaнмaс экaн, мaмлaкaтдa сaмaрaли ижтимoий ҳимoя тизимини
шакллантириш мураккаб кечади.
Ижтимоий суғуртанинг характерли белгиларидан келиб чиқиб, давлат ижтимоий
суғуртаси бўйича моддий таъминотнинг бир қанча турларини алоҳида ажратиб кўрсатиш
мумкин.
1. Пенсия суғуртаси. Аҳоли узоқ умр кўриши давомийлигининг ошиб бориши
пенсионерлар сонининг кўпайишига ва бу Пенсия жамғармасининг молиявий ҳолатига
бевосита таъсир кўрсатади. 2010-2020 йиллар давомида Пенсия жамғармаси харажатлари
6,3 мартага ошган бўлсада унинг даромадлари хажми мос равишда 4,3 мартага ўсган. Ўз
навбатида, пенсия жамғармаси даромадларини мамлакат ЯИМ ҳажмидаги улуши пасайиб
борганлигини қайд этиш мумкин.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
751
2-расм. Aҳoлини ижтимoий муҳoфaзa қилиш тизимлaри (Бекназаров, 2023)
2. Ижтимоий тиббий суғурта. ЖССТ маълумотларига кўра, дунѐ аҳолисининг деярли
ярми энг керакли тиббий хизматлар билан тўлиқ қамраб олинмаган. «800 миллиондан
ортиқ аҳоли ѐҳуд дунѐ аҳолисининг 12 фоизи даромадларининг камида 10 фоизини
соғлиқни сақлаш харажатларига сарфлашади. Тараққий этган мамлакатларда тиббий
суғуртанинг ихтиѐрий ва мажбурий тури бир вақтнинг ўзида амал қилади ва ўзининг
ривожланган тизимига эга. «Соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштиришда мажбурий
тиббий суғуртанинг улуши Россияда 34 фоизни, Хитойда 37 фоизни, Сингапурда 10 фоизни
ташкил қилади». Ўзбекистонда эса тиббиѐт соҳаси тўлиқ тиббий суғурта билан қамраб
олинмаган. Бу эса аҳолининг ушбу хизматлардан фойдаланиш имкониятлари кўриб
чиқилиши зарурлигини тақозо этади.
3. Ишлаб чиқаришдаги бахтсиз ҳодиса ва касб касаллигидан ижтимоий суғурталаш.
Ишлаб чиқаришдаги бахтсиз ҳодисалар ва касб касалликларидан мажбурий ижтимоий
суғурталашнинг мақсади фуқароларнинг улар бўйича мажбурий ижтимоий
суғурталанишига бўлган ҳуқуқларини рўѐбга чиқариш орқали суғурталаш объекти сабаб
ходимнинг ҳаѐти ва соғлиғига зарар етиши муносабати билан суғурта товони тўланиши
асосида ижтимоий ҳимояланишини таъминлаш, шунингдек, меҳнатни муҳофаза қилиш
ҳолатини ва меҳнат шароитларини яхшилаш, ходимларнинг соғлиғини сақлашдан иборат.
Мазкур ижтимоий суғурта турини молиялаштириш, асосан, суғурта қилдирувчиларнинг
суғурта бадаллари ва Пенсия жамғармаси маблағлари ҳисобидан амалга оширилади.
4. Ижтимоий нафақалар. Мамлакатимизда ижтимоий нафақаларнинг қуйидаги
турлари амал қилади: пенсия тайинлаш учун зарур бўлган иш стажига эга бўлмаган
қарияларга, меҳнатга лаѐқатсиз фуқароларга ҳамда болаликдан ногиронлиги бўлган
фарзанди бор оналарга нафақалар; кам таъминланган оилаларга ижтимоий нафақалар ва
бошқа турдаги нафақалар тўланади.
5. Ишсизлик нафақаси. Ишсизлик нафақаси ишсиз деб эътироф этилган шахсга у иш
қидираѐтган шахс сифатида маҳаллий меҳнат органида рўйхатдан ўтган кундан
тайинланади.
Хулоса ва таклифлар
Хулоса сифатида шуни таъкидлаш жоизки, ижтимоий суғурта нафақалари орқали
аҳолини молиявий жиҳатдан ҳимоялаш энг мақбул йўл ҳисобланади. Мамлакат аҳолисини
ижтимоий ҳимоялашда ижтимоий суғурта тизимини янада ривожлантириш бўйича
қуйидаги таклиф ва тавсияларни бериш мақсадга мувофиқ:
ижтимоий суғуртанинг иқтисодий моҳиятини ифодалашга хизмат қилувчи
иқтисодий адабиётларда келтирилган таърифларни қиёсий таҳлил қилиш асосида,
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
752
ижтимоий суғурта тижорат асосида эмас балки ижтимоий рискларни олдини олишга
қаратилганлиги билан изоҳланиши керак;
ижтимоий суғурта тизимини такомиллаштиришнинг институционал асослари,
пенсия ва ишсизлик нафақаси ҳамда давлатнинг ижтимоий суғурта тизимидаги
нафақаларини ўрганиш ижтимоий суғурта тизимини такомиллаштиришнинг муҳим
гарови бўлиб хизмат қилади.
ижтимоий суғурта асосида хўжалик юритувчи субъектларда фаолият кўрсатаётган
аёллар учун ҳомиладорлик ва туғиш нафақасини иш берувилар томонидан тўланишини
қатъий назорат қилиш ва келажакда мазкур нафақа тўловларини Ижтимоий суғурта
жамғармаси маблағлари ҳисобидан амалга оширилишини таъминлаш мақсадга мувофиқ;
Адабиётлар
/ Литература/ Reference:
Sholdarov D., Tursunov J. (2018) Improvement of the system of state pension provision in
Uzbekistan //Scientific journal" Finance", 1st issue. –Т.: 107.
Бекназаров З.Э. (2023) Ўзбекистон Республикасида ижтимоий суғурта тизимини
такомиллаштириш йўналишлари. Иқт. фан. док. (DSc) дисс. Автор. – Т.: Иқтисод-молия, –
91 б.
Борисенко Н.Ю. (2007) Построение национальной системы пенсионного обеспечения:
теория и практика // Финансы и кредит. № 17. С. 54–65.
Давронов Ш.З. (2022) Ўзбекистон Республикасида ижтимоий суғурта тизимини
ташкил этишнинг методологик асосларини такомиллаштириш. Иқт. фан. док. (DSc) дисс.
Автор. – Т.: Иқтисод-молия, - 90 б.
Қарор (2019) Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 13 апрелдаги
“Аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш тизимини идораларо электрон ўзаро ҳамкорликни
қўллаган ҳолда такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” 308-сон қарори.
Қарор (2021) Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 21
октябрдаги “Аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш тизимини янада такомиллаштириш чора-
тадбирлари тўғрисида”ги 654-сон қарори.
Турсунов Ж.П., ЖумабаеваК.Б. (2023) Ўзбекистонда пенция таъминоти тизими:
бугунги ҳолат ва ривожланиш истиқболлари. // Фундаментал тадқиқотлар. No 1 Б. 25-33
Турсунов, Ж. (2023). Ўзбекистонда пенсия таъминоти тизимини истиқболда барқарор
амалга оширилишини таъминлаш йўллари. Iqtisodiyot va taʼlim, 24(1), 327–333.
https://doi.org/10.55439/ECED/vol24_iss1/a50
Фармон (2022) Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 25 июлдаги
“Ўзбекистон Республикаси аҳолисини ижтимоий ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш
тўғрисида”ги ПФ-175-сон Фармони.
Фармон (2023) Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 1 июндаги “Аҳолига
сифатли ижтимоий хизмат ва ёрдам кўрсатиш ҳамда унинг самарали назорат тизимини
йўлга қўйиш бўйича комплекс чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-82-сон Фармони.
