РОЛЬ ИННОВАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ВУЗОВ В РАЗВИТИИ ИННОВАЦИОННОЙ ЭКОНОМИКИ РЕГИОНА

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul

www.e-itt.uz

29

MINTAQADA INNOVATSION

IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA OLIY TA’LIM

MU

ASSASALARINING INNOVATSION FAOLIYATINING O‘RNI

Egamov Sevinchbek Maxsud o‘g‘li

Ma’mun universiteti

ORCID: 0009-0005-7862-8679

egamovsevinchbek2106@gmail.com

Annotatsiya.

Mazkur maqola mintaqada innovatsion iqtisodiyotni rivojlantirishning

asosiy yo’nalishlari, unda oliy ta’lim muassasalarining o’rni haqida ma’lumotlar keltirilgan. Oliy
ta’lim muassasalarining innovatsion faoliyati, ularga turli yondashuvlar, innovatsion faoliyatni

moliyalashtirish ko

’rsatkichlari tahlil etilgan. Shuningdek,

oliy ta’lim muassasalarini innovatsion

rivojlanish tamoyillari va shartlari tadqiq etilgan. Ta’lim, fan va biznes o’rtasidagi o’zaro

munosabatlarni yanada kengaytirish, oliy ta’lim muassasalarining innovatsion ishl

anmalari va

ilmiy tadqiqotlari natijalari

ni tijoratlashtirish bo’yicha ilmiy xulosa va tavsiyalar ishlab

chiqilgan.

Kalit so’zlar:

oliy ta’lim muassasalari, innovatsiya, biznes, innovatsiyalarni ishlanmalarni

tijoratlashtirish, ilmiy tadqiqot, innovatsion rivojlanish, biznes hub, texnopark, akadem mobillik

РОЛЬ ИННОВАЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ВУЗОВ В РАЗВИТИИ

ИННОВАЦИОННОЙ ЭКОНОМИКИ РЕГИОНА

Эгамов Севинчбек Махсуд угли

Университет Мамун

Аннотация.

В данной статье представлена информация об основных направлениях

развития инновационной экономики региона, роли

высших учебных заведений.

Анализируется инновационная деятельность высших учебных заведений, различные

подходы к ней, показатели финансирования инновационной деятельности. Также были

исследованы принципы и условия инновационного развития высших учебных заведений.
Разработаны научные выводы и рекомендации по дальнейшему расширению

взаимоотношений образования, науки и бизнеса, коммерциализации инновационных

разработок и результатов научных исследований

высших учебных заведений.

Ключевые слова:

вузы, инновации, бизнес, коммерциализация инновационных

разработок, научные исследования, инновационное развитие, бизнес

-

хаб, технопарк,

академическая мобильность.

UO

‘

K: 332.12

VII SON - IYUL, 2024

29-38

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul

www.e-itt.uz

30

THE ROLE OF INNOVATIVE ACTIVITY OF HIGHER EDUCATION INSTITUTIONS

IN THE DEVELOPMENT OF INNOVATIVE ECONOMY IN THE REGION

Egamov Sevinchbek

Mamun University

Abstract.

This article provides information about the main directions of development of the

innovative economy of the region, the role of higher educational institutions. The innovative

activity of higher educational institutions, various approaches to it, and indicators of financing

innovative activity are analyzed. The principles and conditions for innovative development of

higher educational institutions were also studied. Scientific conclusions and recommendations
have been developed for further expansion of the relationship between education, science and

business, commercialization of innovative developments and results of scientific research in higher
educational institutions.

Key words:

universities, innovation, business, commercialization of innovative

developments, scientific research, innovative development, business hub, technology park,

academic mobility.

Kirish.

Mintaqada innovatsion iqtisodiyotni tashkil etish, jamiyat bilimlarini shakllantirish,

globallashuv jarayonlarining

kuchayishi, ta’lim xizmatlari bozorida raqobat kuchayib

borayotgan hozirgi sharoitda oliy ta’limni innovatsion asosda rivojlantirish zarurati mutlaq

dolzarbdir. M

amlakatning jahon miqyosida kuchli raqobatbardosh mavqeini ta’minlash

jamiyatning ijtimoiy-iqt

isodiy, innovatsion, gumanitar, ma’naviy

-

axloqiy va ma’naviy

rivojlanishidagi beqiyos rolini anglashni taqozo etadi.

MDH mamlakatlari uchun tipik oliy ta'lim tizi

mining zaif tomonlari, ya’ni yetarli darajada

moliyalashtirilmaganligi, innovatsion infratuzilma va madaniyat rivojlanishining past darajasi,

intellektual migratsiya, innovatsiyalarni boshqarishdagi kamchiliklar uning innovatsion
rivojlanishiga to'sqinlik qiladi. Ushbu tendensiyalarning namoyon bo'lishini minimallashtirish

milliy oliy ta'lim tizimini innovatsion rivojlantirishning tashkiliy-iqtisodiy jihatlarini

takomillashtirish bo'yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar ishlab chiqishni taqozo etadi.

Oliy ta'lim tizimini faqat tizimli, siklik va komplekslik tamoyillari asosida muvaffaqiyatli

innovatsion rivojlantirish mumkin. Innovatsion rivojlanishning umumiy shart-sharoitlari

markazsizlashtirish va boshqaruvning moslashuvchanligi, oliy taʼlimni demokratlashti

rish,

raqamlashtirish va axborotlashtirishdir (Shaposhnykov va bosh., 2022).

Umuman olganda, o

liy ta’lim muassasalarining o‘quv

-uslubiy, ilmiy-tadqiqot, moliyaviy-

iqtisodiy, ta’lim va xalqaro faoliyatini innovatsion rivojlantirishni rag‘batlantirish haqida

gapirish o‘rinlidir. Xususan, o‘quv

-uslubiy faoliyatni talabalarga zarur bilimlarni yetkazish

uchun tashqi muhit o‘zgarishlariga mos ravishda doimiy yangilab borishga yo‘naltirish kerak.

Moliyaviy-

xo‘jalik faoliyatini innovatsion rivojlantirish talabalarni o‘qitish uchun tegishli

moddiy-

texnik bazani ta’minlash uchun oliy ta’lim muassasalarini mol

iyalashtirishning yangi

manbalarini topishga, moliyalashtirish manbalarni diversifikatsiyalashga qaratilgan bo‘lishi

lozim (Adilov va bosh., 2022).

Oliy ta'lim muassasalarining ilmiy faoliyatini rivojlantirishning asosiy yo'nalishlari -

ixtirolar, noyob innovatsiyalarni ishlab chiqish hisoblanadi. Oliy ta'lim tizimida ta'lim

faoliyatini rivojlantirish, birinchi navbatda, bugungi o'zgaruvchan sharoitlarda innovatsion

fikrlash va harakat qilish qobiliyatiga ega bo'lgan to'liq huquqli shaxsni shakllantirishni o'z

ichiga oladi. Bizning fikrimizcha, oliy ta’lim muassasalarini rivojlantirishning xalqaro

faoliyatining innovatsion shakllarini izlash, shuningdek, biznes tuzilmalari bilan hamkorlikni
rivojlantirish zarurati bugungi kunda alohida ahamiyat kasb etmoqda.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul

www.e-itt.uz

31

1-rasm. Oliy ta'limni innovatsion rivojlantirish tamoyillari va shartlari

Manba:

muallif ishlanmasi.

Adabiyotlar sharhi.

Globallashuvni iqtisodiy rivojlanishni hisobga olgan holda kelib chiqishi, ko'lami,

mexanizmlari va oqibatlari bilan bir-biridan farq qiluvchi, jahon iqtisodiy tizimining holatiga
turlicha ta'sir ko'rsatadigan jarayonlar majmui sifatida ifodalash mumkin (Popelo, 2017;

Moreno, 2017; Kuchkarov, 2022). Iqtisodiy rivojlanishning turli shakllari mamlakatning

iqtisodiy o'sish sur'ati va barqarorligi, unumdorligi va turmush darajasi nuqtai nazaridan turli

xil natijalar beradi. Mamlakatning jahon bozoridagi reytingi foydalanilayotgan texnologiyalar
(ishlab chiqarish, boshqarish, axborot) xususiyati bilan ifodalanadi (Sherov, 2023). Avvalo,

mamlakatlar erishgan yoki erisha oladigan texnologik rivojlanish darajasida farqlanadi

(Zatonatska va boshq., 2019; Sandal va boshq., 2020). Texnologiya darajasi qanchalik yuqori
bo'lsa, ular bozorni boshqarish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Oddiy tovarlar ishlab
chiqarishdan innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarishga yo'nalishni o'zgartirish va yangi,

noyob ishlab chiqarish texnologiyalarini yaratish jarayonida mamlakatning iqtisodiy qudrati

oshadi.

Umuman olganda, O’zbekiston ta'lim tizimi va ayniqsa, har bir oliy ta’lim muassasalari

iqtisodiy rivojlanishning eng muhim omili - zarur texnologik bilim va ko'nikmalarga ega bo'lgan
intellektual resurslar, malaka darajasini doimiy ravishda oshirish qobiliyati uchun javobgardir.

Bugungi kunda globallashuv barcha sohalarni faol raqamlashtirish jarayonlari bilan birga

olib borilmoqda. M.Barzman, I.Bajenkov, S.Komsule, A.Djakona, A.Obushna, E.Santos,

A.Tkalenko v

a boshqalar o’z tadqiqotlarida jamiyatni raqamlashtirish jarayonlari kontekstida

oliy ta'lim muassasalarini o'zgartirishning turli jihatlarini o'rganishgan. Asosiy tadqiqotlar oliy

ta’lim muassasalari faoliyatini oʻzgartirishning oʻziga xos xusus

iyatlarini

oʻrganishga, axborot

-

kommunikatsion texnologiyalarga asoslangan innovatsiyalarni joriy etishga qaratilgan

(Abduxaparova, 2022; Ming va boshq., 2023; Ugur, 2020; Toader va boshq., 2021). Oliy taʼlim

muassasalarini rivojlantirish, innovatsion rivojlanishni tashkiliy-

iqtisodiy qoʻllab

-quvvatlashni

takomillashtirish boʻyicha bir qator tadqiqotlar mavjudligiga qaramasdan, chuqur oʻrganish

Tarmoqlar

Tadqiqot

Xalqaro faoliyat

Hamkorlik aloqlari

Globallashuv

Raqamlashtirish

Raqobat

Oliy ta’limni innovatsion rivojlantirish

Tizimlilik tamoyili

Sikllilik tamoyili

Ommaviylik tamoyili

OTM innovatsion rivojlantirish shart-sharoitlari

Davlat

yordami

Moliyaviy

yordam

Byurokratiyaning

yo’qligi

Rivojlangan
innovatsion

madaniyat

Rivojlangan
innovatsion

infratuzilma

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul

www.e-itt.uz

32

oliy ta’lim muassasalarining globallashuv sharoitida innovatsion rivojlanishining ustuvor
yoʻnalishlarini aniqlashni taqozo

etmoqda.

Tadqiqot metodologiyasi.

Tadqiqot davomida bir qator metodlardan foydalanildi. Xususan, milliy oliy ta’lim

tizimining innovatsion rivojlanishining mohiyatini aniqlash uchun kontent-tahlil usulidan

foydalanildi. Analiz va sintez usullaridan foydal

anish oliy ta’lim muassasalarining innovatsion

rivojlanish sur'atlarini kuchaytirish uchun e'tibor qaratishlari kerak bo'lgan uchta asosiy

yo'nalishni aniqladi. Ilmiy abstraksiya va tizimlashtirish usuli fan va ta’lim sohasini

raqamlashtirish hamda globall

ashtirishning zamonaviy sharoitida oliy ta’limning innovatsion

rivojlanishining istiqbolli yo‘nalishlari bo‘yicha yaxlit mualliflik qarashlarini shakllantirish

imkonini berdi.

Tadqiqotning maqsadi globallashuv sharoitida oliy ta’lim muassasalarining innova

tsion

rivojlanishini tashkiliy va iqtisodiy ta’minlash hamda innovatsion rivojlanishining asosiy

yo'nalishlarini aniqlashdan iborat.

Tahlil va natijalar muhokamasi.

Avvalo, oliy taʼlim tizimini innovatsion rivojlantirishni davlat tomonidan qoʻllab

-

quvvatlashni kuchaytirish muhimligini alohida taʼkidlash lozim. Xususan, milliy miqyosda oliy

o‘quv yurtlari va korxonalarni innovatsion loyihalarni amalga oshirish bo‘yicha

birgalikdagi

tadbirlarni tashkil etish uchun samarali rag‘batlantirish tiz

imini ishlab chiqish va joriy etish

zarur. Bunday qo’llab

-quvvatlash vositalari soliq imtiyozlari, grantlar, bepul konsalting

xizmatlari va boshqalar bo'lishi mumkin. Shu bilan birga, mamlakatda davlat-xususiy

sheriklikni rivojlantirish va biznesning ijtimoiy mas'uliyati muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Mamlakatda oliy ta’lim muassasalarining innovatsion faoliyatini rivojlantirishning

ustuvor yo‘nalishlariga mos keladigan yaxlit innovatsion strategiya mavjud bo‘lsa, milliy oliy
ta’lim tizimini samarali innovatsion rivojlantirish mumkin bo‘ladi. Oliy ta’limni innovatsion

asosda

modernizatsiya

qilishning

tashkiliy-boshqaruv

va

iqtisodiy

jihatlarini

takomillashtirishning muhim yo‘nalishi oliy ta’lim muassasalarining innovatsion rivojlanishini

maqsadli moliyalashtir

ish bo‘yicha davlat strategiyasini shakllantirish hisoblanadi.

So’nggi yillarda oliy taʼlim muassasalarining xalqaro faoliyatini innovatsion rivojlantirish

masalalari alohida ilmiy

qiziqish uygʻotmoqda. Bu jamiyat hayotining barcha jabhalariga,

jumladan, o

liy ta’limga ham kirib kelgan globallashuv jarayonlarining kuchayishi bilan bog‘liq.

Dunyoning aksariyat mamlakatlari uchun innovatsion loyihalarni amalga oshirish uchun
grantlar taqdim etadigan bir qator xalqaro hamkorlik ta'lim dasturlari mavjud. Eng

ommaboplari Yevropa Ittifoqining Erasmus+, Amerika Qo'shma Shtatlari grant dasturi,

Fulbrayt dasturi, Yaponiyaning KOICA dasturi va shu kabi xalqaro ta'lim dasturlari. Har bir

alohida xalqaro hamkorlik ta'lim dasturining o'ziga xos xususiyatlariga qaramay, biz ularning

faoliyatining asosiy vektorlarini aniqlashimiz mumkin: individual ta'lim grantlarini (bakalavr,
magistratura va doktorantura dasturlari) taqdim etish, dunyoning tanlangan

oliy ta’lim

muassasalariida o'qitish yoki ilmiy tadqiqotlar olib borish; o

‘quv kurslarini modernizatsiya

qilish loyihalarini moliyalashtirish

–

yuqori malakali mutaxassislar uchun innovatsion o‘quv

kurslarini ishlab chiqish va joriy etish; oliy ta’lim mua

ssasalarining jamiyat, mehnat bozori, ish

beruvchilar, tadbirkorlar bilan aloqalarini chuqurlashtirishga qaratilgan loyihalarni

moliyalashtirish shular jumlasidandir.

Talabalar va ilmiy-

pedagogik xodimlarning akademik mobilligi oliy ta’lim tizimida

xalqaro

aloqalarni rivojlantirishning dolzarb va asosiy istiqbolli yo‘nalishi deb

hisoblaymiz.

Mamlakatimizda oliy ta’lim sohasida so’nggi yillarda aalga oshirilayotgan islohotlar natijasida

mamlakatimizdagi oliy ta’lim muassasalarida dars mashg’ulotlarini olib

borayotgan xorijlik

olimlar va mutaxassislarning hamda xorijda dars beayotgan mahalliy olimlarning soni

bosqichma-bosqich oshib bormoqda. Shuni alohida ta'kidlash lozimki, talabalarning akademik

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul

www.e-itt.uz

33

mobillikining bo’lgani ijobiy holat, biroq xorijiy ta’lim mu

assasalaridan mamlakatimizga kelib

dars mashg’ulotlarini olib boradigan oli

mlar sonining oshishi ancha samaraliroq hisoblanadi.

Chunki, xorijiy olimlarning mamlakatimizdagi ta’lim muassasalarida dars berishi natijasida

ko’proq talabalar jahonda sodir bo’la

yotgan voqea-hodisalar, tendensiyalar, zamonaviy texnika

va texnologiyalar,

zamonaviy bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishadi.

Oliy taʼlim muassasalari oʻrtasidagi xalqaro hamkorlikning oʻta samarali shakli bu oliy

ta’lim muassasalari o’rtasida tuziladigan konsorsiumlar boʻlib, ular umumiy maqsadlarga

erishish uchun ishtirokchilarning inson kapitali va ilmiy salohiyatlarini birlashtiradi (talabalar,

oʻqituvchilar, olimlar almashinuvi; yangi taʼlim texnologiyalarini joriy etish; oʻquv kurslarini
ishlab chiqish; ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish; innovatsion taʼlim va ilmiy

-tadqiqot

loyihalarini ishlab chiqish), xususiy investitsi

yalarni jalb qiladi va h.k. Oliy ta’lim muassasalari

konsorsiumlarini yaratish va faoliyat yuritish istiqbollari birinchi navbatda iqtidorli olimlar,

ixtirochilar, oʻqituvchilarni jalb qilish imkoniyatlarin

i oshirish; patentlar, litsenziyalar,

mualliflik huquqlarini olish; yirik innovatsion loyihalarni amalga oshirish; homiylik

mablag'larini jalb qilish; xalqaro tashkilotlar va fondlardan grantlar olish; moddiy bazani

kengaytirish va yangilash; ta'lim xizmatlari sifatini oshirish; xalqaro maydonda

raqobatbardosh mavqeini oshirish va boshqalardan iborat.

Oliy ta’lim muassasalari konsorsiumlari doirasida talabalarga bir qancha oliy taʼlim

muassasalarida parallel oʻqish va buning natijasida ikki tomonlama diplo

m olish imkoniyati

yaratilmoqda. Xorijiy oliy ta’lim muassasalari diplomini olish juda obro'li va i

stiqbolli. Biroq,

shu nuqtai nazardan, milliy darajada xorijiy oliy ta’lim muassasalarining diplomlarini

nostrifikatsiyalash tartibi samaradorligi va shaffof

ligini ta’minlash zarur. Umuman olganda,

ikki tomonlama diplom (mahalliy va xorijiy ta’lim muassasalari) olish ta’lim muassasalari

bitiruvchilarining ham ichki, ham xalqaro mehnat bozorlarida raqobatbardoshligini oshirish

imkonini beradi. Ikkinchidan, o'z navbatida, konsortsium oliy ta'lim muassasalarining xalqaro

reytinglardagi o'rnini yaxshilashga yordam beradi va shu bilan xorijlik talabalar e'tiborini jalb
qiladi.

Xorijiy talabalarni jalb etish ichki va jahon mehnat bozorlarini, talaba-yoshlarning talab

va manfaatlarini tizimli o‘rganish, milliy oliy o‘quv yurtlarini xorijda targ‘ib qilish, ularning

nufuzini oshirish, jahon reytinglarida nufuzi va mavqeini oshirish

bo‘yicha doimiy axborot

faoliyatini tizimli joriy etishni taqozo etadi. Xorijlik talabalarning milliy oliy ta’lim tizimiga

qiziqishini oshirishda mamlakatimiz oliy ta’lim muassasalari vakillarining xalqaro ko‘rgazma,

yarmarka, konferensiya, simpozium, xori

jdagi ma’ruzalarda muntazam ishtirok etishi,

ommaviy axborot vositalari va internetda reklama materiallarini tarqatish kabi vositalar
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Chet ellik talabalar sonin

i ko‘paytirishga masofaviy ta’lim

dasturlarini amalga oshirish, ikki tomonlama diplom olish amaliyotini rivojlantirish, xorijiy oliy

o‘quv yurtlari diplomlarini nostrifikatsiyalashda byurokratik holatlarni minimallashtirish,

talabalarning xohishiga ko‘ra ingliz, fransuz, nemis, yapon, xitoy, koreys tillarida o‘qitishni

tashkil etish, filiallar tashkil etish orqali erishish mumkin.

Zamonaviy globallashuv sharoitida oliy ta’lim tizimini modernizatsiya qilish jahon

andozalari darajasidagi oliy ta’lim muassasalarini yaratish masalasini ko‘tarmoqda. J. Selmi

ushbu masalani tad

qiq qilib, jahon andozalari darajasidagi oliy ta’lim muassasalarini

shakllantirishning quyidagi uchta asosiy strategik yondashuvi bor, degan xulosaga keladi:

-

mavjud oliy ta’lim muassasala

rini modernizatsiya qilish;

-

mavjud oliy ta’lim muassasalarini bi

rlashtirish;

-

yangi oliy ta’lim muassasalarining tashkil etilishi.

Jahon darajasidagi oliy ta’lim muassasalari kelajakda ta’lim xizmatlari bozorida (mehnat

bozorida raqobatbardosh yuqori malakali va raqobatdosh mutaxassislarni tayyorlashni amalga

oshirish), shu jumladan jahon bozorida (xorijiy talabalarni keng jalb etish) aniq liderlikka

erishadi, ilmiy faoliyat sohasidagi liderlar (iqtidorli olimlar, kuchli moddiy-texnikaviy tadqiqot

bazasi, fundamental va amaliy ishlar majmuasi), innovatsion faoliyat liderlari (davlatdagi

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul

www.e-itt.uz

34

olimlarning salmoqli ulushi, innovatsion ishlanmalarning katta miqdorini patentlash,

innovatsiyalarni keng ko‘lamli tijoratlashtirish) va yuqori reytingga ega biznes va

jamiyat bilan

aloqalarda liderlik qiladi va natijada katta miqdordagi mablag'larni jalb etish imkoniyati

tug’iladi.

Oliy taʼlim muassasalari funksiyalarini milliy iqtisodiyotning innovatsion oʻzgarishlarini

hisobga olgan holda oʻzgartirish tadqiqot instit

utlarining shakllanishiga olib keladi. Bunday

subyektlarning asosiy funksiyalariga fundamental va amaliy tadqiqotlar

oʻtkazish, mahalliy va

xorijiy korxonalar tomonidan buyurtma qilingan innovatsiyalarni ishlab chiqish,

innovatsiyalarni tijoratlashtirish, texnologiyalar transferi, tadqiqot natijalarini nashr etish,
ilmiy-amaliy faoliyat va boshqalar kiradi. Bugungi kun uchun yetakchi mamlakatlar (AQSh,

Yaponiya, Yevropa ittifoqi) oliy ta’lim muassasalaridagi ustuvor tadqiqot yo‘nalishlari

quyidagilardir:

nanotexnologiyalar,

axborot-kommunikatsiya

texnologiyalari,

biotexnologiyalar, atrof-muhitni muhofaza qilish, kosmik texnologiyalar, hayot haqidagi fanlar,

transport, energetika va boshqalar. Oliy ta’lim muassasalari oliy taʼlim muassasalarining

innovatsion faoliyatining ilgʻor jahon tajribasini milliy iqtisodiyot doirasida

muvaffaqiyatli

moslashtirish va sinab koʻrish maqsadida ularni oʻrganish, tizimlashtirish va tahlil

qilish bilan

shugʻullanadi.

Oliy ta’lim tizimini innovatsion asosda rivojlantirishda xalqaro ilmiy tadbirlar:

konferensiyalar, seminarlar, davra suhbatlari

, simpoziumlar, ilmiy tadqiqotlar, ko‘rgazmalar va

hokazolarni muntazam tashkil etish va o‘tkazishni muhim yo‘nalish deb bilamiz. Zamonaviy

axborot-kommunikatsiya texnologiyalari nisbatan foydali (moliyaviy nuqtai nazardan)

Internet-konferentsiyalar, onlayn ma'ruzalar, seminarlar, forumlar o'tkazish imkonini beradi.
Yuqoridagilardan tashqari, biz umumiy tadqiqot natijalarini aks ettiruvchi qo'shma nashrlar

tayyorlash bo'yicha faoliyatni istiqbolli deb hisoblaymiz. Bu yangi bilim va yutuqlar almashish

uchun real sharoit yaratadi, shuningdek, turli mamlakatl

ar olimlari o‘rtasida tadqiqot mavzusi

bo‘yicha fikr va g’oyalar almashish imkonini beradi. Umuman olganda, bu innovatsion loyihalar
negizini tashkil etuvchi, amaliyotga tatbiq etilishi tub o‘zgarishlarga olib keladigan, oliy ta’lim

tizimini sezilarli dara

jada modernizatsiya qiladigan noyob g‘oyalarni shakllantirishni

rag‘batlantiradi.

Xalqaro faoliyatning faollashuvi bilan chambarchas bog‘liq holda biz oliy ta’lim

muassasalari ilmiy faoliyatining innovatsion rivojlanish shakllarini izlashni maqsadga muvofiq

deb bilamiz. Bu holda asosiy faoliyat vektori "Bilim uchburchagi" deb ataladigan chora-

tadbirlarni amalga oshirishdir (2-rasm).

2-

rasm. Oliy ta'limning innovatsion rivojlanishining “Bilim uchburchagi”

(Shaposhnykov, and other, 2022)

Fan

Biznes

Ta'lim

Biznes uchun xodimlar

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul

www.e-itt.uz

35

Bu, birinchi navb

atda, oliy ta’lim tizimi, fan va biznes o‘rtasida eng yaqin va uzoq muddatli

munosabatlarni yaratish masalasidir. Zamonaviy voqelik oliy ta’lim muassasalari faoliyatiga

yangi talablarni qo’ymoqda. Oliy taʼlim tizimini modernizatsiya qilis

hning ustuvor vazifalaridan

biri akademik taʼlim, fan va xoʻjalik yurituvchi subyektlarning tadbirkorlik amaliyoti oʻrtasidagi

tafovutni minimallashtirish zarurati hisoblanadi.

Ilm-fan va amaliyotni oliy o'quv yurtlari olimlari ixtirochilik faoliyatining amaliy

yo'nalishini ta'minlash (aniq mahalliy, mintaqaviy, milliy yoki global muammolarni hal qilishga

e'tibor berish) orqali bog’lash mumkin. “Ilm

-

fan uchun” tamoyili bo‘yicha r

ivojlanishdan ongli

ravishda o‘tish, asosiy e’tiborni xalq xo‘jaligining dolzarb muammolarini hal

etishga qaratish

zarur. Albatta, asosiy ilmiy ishlar moliyalashtirish jihatidan nisbatan qimmat, lekin ular fan va

texnikani yanada rivojlantirish uchun asos

bo‘lganligi uchun zarur hisoblanadi.

Ilmiy faoliyat samaradorligi, xususan, oliy ta’lim muassasa

larining innovatsion

ishlanmalarini tijoratlashtirish darajasi bilan belgilanadi. Globallashuv jarayonlarining keng
tarqalishi bir qancha mamlakatlar olimlarin

ing o‘z natijalarini bir necha mamlakatlar doirasida

amalga oshirish maqsadida birgalikdagi tadqiqotlari uchun real imkoniyatlar yaratadi. Bugungi

kunda oliy ta’lim muassasalarining ilmiy faoliyatini rivojlantirishning istiqbolli yo‘nalishi ilg‘or

bilim va yutuqlar almashinuvini nazarda tutuvchi, shuningdek, ular asosida yangi kashfiyotlar
yaratishga

ko‘maklashuvchi innovatsion texnologiyalar transferidir.

Ilmiy faoliyatni qisqa, o'rta va uzoq muddatli istiqbolda rivojlantirish jamiyatning hozirgi

ehtiyojlari va talablari bilan uyg'unlikda va muvofiqlashtirilgan holda amalga oshirilishi kerak.

G‘oyalar

ni shakllantirish, ular asosida ishlab chiqish va ijtimoiy ahamiyatga ega muammolarni

hal qilishga qaratilgan innovatsion loyihalarni yanada tatbiq etish oliy

ta’lim muassasalari ilmiy

faoliyatini rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlaridan biridir.

Atrof-

muhitning faol dinamikasini hisobga olgan holda, oliy ta’lim muassasalarining o'quv

va uslubiy faoliyatining innovatsion rivojlanishini ta'minlash dolzarbdir.

Oliy ta’lim

muassasalari ilmiy-

pedagogik kadrlarni innovatsion g‘oyalarni ishlab chiqishga undayd

igan

barcha qulay shart-

sharoitlarni yaratishi va ularni o‘quv jarayoniga samarali tatbiq etish

imkoniyatlarini ishlab chiqishi zarur. Bu yerda o’z faoliyati d

avomida katta yutuqlarga erishgan,

faol, innovator pedagog xodimlarni moddiy va nomoddiy rag‘batlantirish, ya’ni ta’lim

jarayoniga to’liq KPI tizimini joriy etish nazarda tutilmoqda.

O‘quv jarayonini modernizatsiya qilishda har bir talabaga individual yond

ashuvni joriy

etish, innovatsion korxonalarda amaliyotni ta’minlash, ilmiy tadqiqot ishlarini tay

yorlash va

yozishda o‘z g‘oyalarini amalga oshirish imkoniyatlarini, keyinchalik korxonalarda ham joriy

etishni muhim deb hisoblaymiz. Bu yuqori sinf talabalariga o'z qobiliyatlarini namoyish etish
va muvaffaqiyatli ish topishda yordam beradi.

Oliy o'quv yurtlarining o'quv-uslubiy faoliyatini takomillashtirish yo'nalishidagi milliy

oliy ta'lim tizimini innovatsion rivojlantirish istiqbollarini inobatga olgan holda shuni ta'kidlash

kerakki, u bozorning innovatsiyalar sohasidagi yuqori malakali mutaxassislarga bo'lgan

ehtiyojlarini qondirishga, shuningdek qayta tayyorlash va malakasini oshirishga yo'naltirilgan
bo'lishi lozim. Bundan tashqari, uzluksiz ta'limning o'quv rejalari, dasturlari, vositalari,

texnologiyalari va usullarini ishlab chiqish va amalga oshirish muhim ahamiyatga ega.

Biz biznes vakillarini uzluksiz ta’lim konsepsiyasining (lifelong Learning). asosiy

qoidalarini ishlab chiqishga jalb etishni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Bu tadbirkorlik

sohasi va oliy ta’lim muassasalari o‘rtasida ishbilarmonlik aloqalarini o‘rnatish, ta’lim tizimi,

akademik fan va ishlab chiqarishning yaqinlashishini ta’minlaydi. Umuman olganda, fan, ta’lim

va biznesning o‘zar

o munosabatlarining yangi shakllarini topish orqali integratsiyalashuvi

zamonaviy iqtisodiy sharo

itda oliy ta’limni innovatsion rivojlantirishning asosiy

yo‘nalishlaridan biridir.

Zamonaviy sharoitda oliy ta’lim muassasalarining o‘quv

-uslubiy faoliyati globallashuv

jarayonlari ta’sirida amalga oshirilmoqda. Bu borada innovatsion o‘quv dasturlari va fa

nlararo

kurslarni ishlab chiqish, masofaviy ta’limni joriy etish istiqbolli hisoblanadi. Bundan tashqari,

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul

www.e-itt.uz

36

bugungi kunda faoliyat ko'rsatayotgan xalqaro ta'lim dasturlari ushbu tadbirlarni amalga
oshirishda, shuningdek, ko'pincha - ixtisoslashtirilgan o'quv laboratoriyalarini tashkil etish,

jihozlash va qo'llab-quvvatlashda grant yordamini ko'rsatadi. Umuman olganda, oliy ta'lim

muassasalarining turlari va shakllarining diversifikatsiyasi ta'lim xizmatlarini ularning ichki va

jahon bozorlarida kuchli raqobatdosh ustunligini ta'minlaydi.

Oliy ta’lim muassasalari va biznes o‘rtasidagi hamkorlik ko‘lamini kengaytirishning

ustuvor yo‘nalishlari qatorida olimlarning am

aliy tadqiqotlar olib borishi uchun korxonalardan

buyurtmalar portfelini shakllantirish alohida o

‘rin tutadi. So'nggi yillarda oliy ta’lim

muassasalarining tadqiqot faoliyati natijalariga tadbirkorlik subyektlarining qiziqish darajasi
oshib bormoqda. Bu, jumladan, korxonalar tomonidan tijorat maqsadlarida foydalanish uchun

litsenziyalar olish, patentlangan ixtirolarni ishlab chiqarishga joriy etish shaklida namoyon

bo'ladi. Bu yo‘nalishda ko‘p bilim talab qiladigan mahsulotlar yaratishga qaratilgan innovats

ion

loyihalarni boshlash va amalga oshirish bo‘yicha korxonalarni moliyalashtirish amaliyotini

ri

vojlantirishni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Oliy ta’lim muassasalari va biznes

o'rtasidagi hamkorlik oliy ta’lim muassasalari olimlari tomonidan taqdim et

ilgan ilmiy

tadqiqotlarni tijoratlashtirish, texnologiyalar transferini ta'minlashga qaratilgan.

Yuqoridagilarning asosiy shartlari oliy ta’lim muassasalarining keng avtonomligi, innovatsion

madaniyat va innovatsion infratuzilmaning rivojlanishi hisoblanad

i. Oliy ta’lim

muassasalarining avtonomligi ularning manevrlik darajasini, moslashuvchanligini va tanlov

bo'yicha qaror qabul qilishda, muddatlarni belgilashda va innovatsiyalarni moliyalashtirishda

erkinligini oshirishga yordam beradi. Innovatsion loyihal

arni oliy ta’lim muassasasi

faoliyatining barcha yo‘nalishlari dasturlari va istiqbollari bilan to‘liq muvofiqlashtirishni
ta’minlash juda muhim.

Samarali innovatsion rivojlanishga faqat innovatsion va ilmiy faoliyatni to'liq amalga

oshirish uchun zarur bo'lgan tegishli infratuzilma mavjud bo'lgandagina erishish mumkin. Shu

nuqtai nazardan, oliy ta’li

m muassasalarida ilmiy-pedagogik va talabalarning innovatsion

salohiyatini jamlovchi texnopark tuzilmalari va biznes hublarni tashkil etish istiqbolli

hisoblanadi. Texnopark tuzilmalarining faoliyati ilmiy va eksperimental tadqiqot bazasini

doimiy ravishda

takomillashtirish, oliy ta’lim muassasalari o‘rtasidagi hamkorlikni

chuqurlashtirish, yangi biznes hamkorlar, salohiyatli investorlar va nodavlat notijorat
tashkilotlarini jalb etishni nazarda tutadi.

Innovatsion rivojlanishning asosi innovatsion jamiyat madaniyatini rivojlantirishdir. Oliy

ta’lim muassasalari olimlarining kasbiy faoliyatida milliy va mikro darajada ijodiy erkinlik

muhiti alohida

ahamiyatga ega. Aynan shunday sharoitda "ta’lim

-fan-innovatsiya-biznes"

zanjiri o’rtasidagi o’zaro munosabatlar

ning rivojlanishi ta'minlanadi.

Oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy faoliyatini rivojlantirish tahlilini amalga oshirar

ekanmiz, uning quyidag

i istiqbolli yo‘nalishlarini ajratib ko‘rsatishimiz mumkin:

−

davlat va nodavlat oliy ta’lim muassasalari o’rtasi

da raqobatni kuchaytirish;

moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish;

−

xususiy va xorijiy manbalardan investitsiyalar oqimini faollashtirish;

−

oliy ta’lim muassasalari faoliyatini davlat tomonidan moliyalashtirish ulushini

oshirishni nazarda tutuv

chi oliy ta’lim tizimini innovatsion rivojlantirishini davlat tomonidan

maqsadli moliyalashtirish strategiyasini ishlab chiqish;

−

oliy o'quv yurtlariga homiylik amaliyotini rivojlantirish (birinchi navbatda

muvaffaqiyatli bitiruvchilar tomonidan);

−

oliy ta’l

im muassasalarining ilmiy va innovatsion ishlanmalarini patentlash va ulardan

foydalanish uchun litsenziyalarni sotish yo‘li bilan mablag‘ jalb e

tish;

−

oliy ta’lim muassasalarining ilmiy mahsulotlarini sotish orqali moliyaviy resurslarni

jalb qilish;

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul

www.e-itt.uz

37

−

xalqar

o tashkilotlar va fondlarning grantlarini jalb qilish maqsadida oliy ta’lim

muassasalarining xalqaro faoliyatini faollashtirish;

−

biznes hub faoli

yatini samarali yo’lga qo’yish va boshqalar.

Bizning fikrimizcha, oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy faoliy

atini rivojlantirish

ularga moliyaviy mustaqillik bergan holda davlat tomonidan samarali tartibga solish va nazorat

qilish bilan uzviy bog‘liqdir

.

Xulosa va takliflar.

Oliy ta’lim tizimining innovatsion rivojlanishini samarali boshqarish erishilgan

natija

larning samarali monitoringini o‘z ichiga oladi. Oliy ta’lim muassasalari tomonidan joriy

etilgan innovatsiyalarning kompleks axborot tizimini yaratish maqsadga muvofiq deb

hisoblaymiz.

Mamlakatda oliy ta'lim tizimini innovatsion rivojlantirishni yanada jadallashtirish uchta

asosiy yo'nalishda amalga oshirilishi maqsadga muvofiq bo’lib, bular: ilmiy tadqiqotlar, biznes
bilan hamkorlik va xalqaro faoliyat. Oliy taʼlim muassasalarining ilmi

y-tadqiqot faoliyatini

rivojlantirishning istiqbolli yoʻnalishlari quyidagilardan iborat: oliy ta’lim muassasalarida

ixtisoslashtirilgan ilmiy-tadqiqot tuzilmalarini yaratish; innovatsiyalar uchun rivojlanish va

motivatsiya; texnopark va biznes hub tuzilmalarini rivojlantirish va h.k.

Oliy ta’lim muassasalarining xalqaro f

aoliyatini rivojlantirishning ustuvor yo'nalishlari

sifatida quyidagilarni keltirishmumkin: talabalar, pedagog-xodimlar, olimlar va ta'lim

muassasalarining rahbar xodimlarining mobilligin

i yanada kengaytirish; oliy ta’lim

muassasalari konsorsiumlarining faoliyat yuritish amaliyotini yaratish va rivojlantirish;

xalqaro fondlar va tashkilotlarning tanlovlari va grant dasturlarida ishtirok etish
samaradorligini oshirish; xalqaro grantlar hiso

bidan yirik ta’lim va ilmiy

-tadqiqot loyihalarini

amalga oshirish va

hokazo. Oliy ta’lim muassasalarining tadbirkorlik sohasi bilan hamkorligini

chuqurlashtirish borasida esa: oliy ta’lim muassasalari ilmiy va innovatsion tadqiqotlari uchun

buyurtmalar portfelini shakllantirish; tadqiqot natijalarini patentlash va undan tijorat
maqsadlarida foydalanish uchun litsenziyalarni keyinchalik sotish; innovatsiyalarni

tijoratlashtirish va boshqalar.

Mamlakatda oliy ta'lim tizimining innovatsion rivojlanishini qo'llab-quvvatlashning

asosiy yo'nalishlari quyidagilardan iborat: ta'lim tizimini rivojlantirishning uzoq muddatli va
aniq strategiyalarini shakllantirish; milliy va global miqyosda raqobatbardosh ustunliklarni

yaratishda oliy ta’lim muassasalarini davlat tomo

nidan qo'llab-quvvatlash; innovatsion

infratuzilmani rivojlantirish; innovatsion jamiyat madaniyatini rivojlantirish; tadqiqot

natijalarini tijoratlashtirish mexanizmlarini shakllantirish; oliy ta’lim muassasalarining

innovatsion faoliyatini moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish bo'yicha

tashabbuslarni rag'batlantirish hamda qo'llab-quvvatlash va boshqalar.

Adabiyotlar/ Литература/ Reference:

Abduxaparova, D.M., Sherov, A.B. (2022). Current issues of financing higher education

institutions in the condition of an innovative economy. Gospodarka i Innowacje., 21, 127-130.

Adilov Botir Baltabayevich, Abdullayeva Madina Kamilovna and Shodiev Toxir Ochilovich

(2022) “The Human Factor in the Development of Innovations in the Context of

Globalization”,

Texas Journal of Multidisciplinary Studies. USA, 8, pp. 16

–

20.

Ming Ji, Yiwen Jiao, Na

Cheng (2023) “

An Innovative decision-making scheme for the high-

quality economy development driven by higher education

”,

Journal of Innovation & Knowledge 8

(2023) 100345.

Moreno, V., Cavazotte, F., & Alves, I. (2017). Explaining univ

ersity students’ effective use of e

-

learning platforms. Br. J. Educ. Technol., 48 (4), 995-1009.

Popelo, O.V. (2017). Methodological approaches to modernization processes of the

productive forces in the conditions of Euro integration. Scientific Bulletin of Polissia, 1(1(9)), 218-

224.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul

www.e-itt.uz

38

Sandal, Ja.U., Detsiuk, T., & Kholiavko, N. (2020). Developing foreign language

communicative competence of engineering students within university extracurricular activities.

Advanced education, 14, 19-28.

Shaposhnykov, K., Filyppova, S., Lagodiienko, V., Krylov, D., & Svinarova, H. (2022).

Desenvolvimento inovador das universidades nas condições da globalização.

Revista Tempos E

Espaços Em Educação,

15(34),

Sherov, A. B. (2023) “State financing of higher education institution

s in the context of the

introduction of innovative economy”,

central asian journal of mathematical theory and computer

sciences, 4(11), pp. 132-136.

Toader, T., Safta, M., Titirisca, C., & Firtescu, B. (2021). Effects of Digitalisation on Higher

Education in a Sustainable Development Framework

–

Online Learning Challenges during the

COVID-19 Pandemic. Sustainability, 13, 6444.

Ugur, N. G. (2020). Digitalization in higher education: A qualitative approach. International

Journal of Technology in Education and Science, 4(1), 18-25.

Zatonatska, T. H., Rozhko, O. D., Lyutyy, I. O., Tkachenko, N. V., & Anisimova, O. Y. (2019).

Global Practices of Higher Education Financing: Approaches and Models. Khazar Journal of

Humanities and Social Sciences, 22(4), 95-112.

Кучкаров Ш., & Шеров А. Б. (2022). Таълим муассасаларини молиялаштиришда

натижага йўналтирилган бюджетлаштириш истиқболлари.

Central Asian Academic

Journal of Scientific Research, 2 (2), 62-67.