Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr
www.e-itt.uz
19
NEFT-
GAZ, YOQILGʻI ENERGETIKA SANOATI SOHASIDA SOLIQ NAZORATINI
SAMARALI TASHKIL ETISHNI TAKOMILLASHTIRISH
Abdullaev Shuxrat Sultanbaevich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0007-5773-5162
Annotatsiya.
Mazkur maqolada qazib olingan tabiiy gaz, neft va gaz kondensatini qayta
ishlashni amalga oshirgan hollarda soliq bazasi ushbu foydali qazilmalardan olingan
mahsulotlarni realizatsiya qilish hamda kengaytirish, neft-
gaz, yoqilgʻi energetika sanoati
sohasid
agi yirik soliq toʻlovchilarda soliq nazoratini samarali tashkil etish masalalari hamda
soliqqa tor
tish muammosini bartaraf etish boʻyicha ilmiy taklif va tavsiyalar ishlab chiq
ilgan.
Kalit soʻzlar:
daromad manbai,
soliq maʼmuriyatchiligi,
soliq
hisoboti, anʼanaviy reja,
xalqaro soliqqa tortish, tabiiy boyliklar, soliqqa tortish, suv resurslari, yer resurslari, ye
r qaʼridan
foydalanganlik uchun soliq, undirish tartibi, nedra, mulkiy soliqlar.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ ЭФФЕКТИВНОЙ ОРГАНИЗАЦИИ НАЛОГОВОГО
КОНТРОЛЯ В СФЕРЕ НЕФТЕГАЗОВОЙ, ТОПЛИВНОЙ ЭНЕРГЕТИКИ
Абдуллаев Шухрат Султанбаевич
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация
.
При переработке добываемого природного газа, нефти и газового
конденсата реализуется и расширяется налоговая база, эффективная организация
налогового контроля крупных налогоплательщиков в сфере нефтегазовой, топливно
-
энергетической отрасли и научные предложения. разработаны рекомендации по
решению проблемы налогообложения.
Ключевые слова:
источник дохода, налоговое администрирование, налоговая
отчетность, традиционный план, международное налогообложение, природные ресурсы,
налогообложение, водные ресурсы, земельные ресурсы, налог на недропользование,
порядок взимания, недра, налоги на имущество.
IMPROVING THE EFFECTIVE ORGANIZATION OF TAX CONTROL IN
THE FIELD OF OIL AND GAS, THE FUEL ENERGY INDUSTRY
Abdullaev Shukhrat Sultanbaevich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
In the case of processing of extracted natural gas, oil, and gas condensate, the tax
base is realized and expanded, effective organization of tax control of large taxpayers in the field
of oil, gas, fuel, and energy industry. Issues, scientific proposals, and recommendations for solving
the problem of taxation have been developed.
Keywords:
source of income, tax administration, tax reporting, traditional plan,
international taxation, natural resources, taxation, water resources, land resources, subsoil use
tax, collection procedure, Nedra, property taxes.
UO
‘
K: 336.225.673
IX SON - SENTYABR, 2024
19-28
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr
www.e-itt.uz
20
Kirish.
“Jahon amaliyotida neft sanoatida royalti oʻrtacha 0
dan 50%
gacha tebranadi”. Royalti
nomi bilan yuritiluvchi togʻ
-kon sanoati soliqlari Kanada, Xitoy, AQSh va Hindistonda keng
tarqalgan boʻlib, AQShning turli shtatlarida qimmatbaho metallar uchun
tabiiy resurslarni
qazib olish uchun soliq va litsenziyalangan qazib olish soligʻi olinadi. Kanadada yer qaʼridan
foydalanuvchining yalpi daromadining 2 foizi yoki sof foydasining 15 foizi miqdorida royalti
toʻlash odatiy hol boʻlib bormoqda. Yer os
ti boy
liklarini oʻzlashtirishni salohiyatli investorlarga
taqdim etish orqali qoʻshilgan qiymat zanjirini yaratish maqsadida soliq
stavkalarini auksion
savdolari vositasida kim oshdi usulida belgilash amaliyotidan ham foydalanilmoqda.
Oʻzbekistonda soʻnggi
yilla
rda foydali qazilma konlarini sanoat usulida oʻzlashtirish, geologiya
-
qidiruv ishlarini ragʻbatlantirish orqali yer qaʼridan
foydalanuvchilarga qulay ishbilarmonlik
muhitini yaratishga alohida eʼtibor qaratilmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
Neft-gaz,
yoqilgʻi energetika sanoati sohasidagi yirik soliq toʻlovchilarda soliq nazoratini
samarali tashkil etish masalalarini takomillashtirish mavzusiga oid qisqacha adabiyotlar
sharhini keltiramiz.
Rossiyalik olima Ilicheva
(2017)
tabiiy boyliklarni soliqqa tortish mexanizmlarini
tadqiqini yirik soliq toʻlovchilar tomonidan neft va gaz kompaniyalari tomonidan toʻlanadigan
foydali qazilmalarni qazib olis
h soligʻi misolida olib borgan holda bu boradagi muhim tadqiqot
natijalarini asoslab beradi. Xususan, Ilicheva
(2017)
“neft va gaz kompaniyalari tomonidan
toʻlanadigan foydali qazilmalarni qazib olish soligʻini undirishni optimallashtirish va ya
nada
malakali boshqarish, xususan, davlat byudjet i va umuman uning iqtisodiyotini shakllantirish
uchun juda muhimdir”.
Bloshenko
(2019)
texnogen kon tushunchasi va uning soliqqa tortish mexanizmiga baho
berib, “texnogen kon –
bu, foydali qazilmalarni qazib olishda y
er qaʼridan foydalanish
toʻgʻrisidagi qonun hujjatlariga muvofiq, mineral xomashy
oni qazib olish va kompleks qayta
ishlash jarayonida yoʻqotishlar sifatida olinadigan, alohida litsenziyalanishi kerak boʻlgan
ikkilamchi foydali qazilmalardir”.
Mustafa
(2020) bu boradagi ilmiy ishlarida “Rossiya konlarida joylashgan neft narxining
oʻzgar
uvchanligi asosida soliq yukini prognozlash metodologiyasini ishlab chiqqan, neft
narxining oʻzgaruvchanligi sharoitida oʻzlashtirish qiyin boʻlgan uglevodorodlar
xom-ashyosini
qazib olish sohasida soliqqa tortishning amaldagi tizimni isloh qilish zarurligini asoslagan,
oʻzlashtirish qiyin boʻlgan konlarda uglevodorodlar xom
-ashyosi ishlab chiqarishga soliq solish
tizimi sohasidagi toifaviy apparatni kengaytirishni taklif qilgan.
Tumanova
(2017) oʻzining “Yer qaʼridan foydalanishning huquqiy asoslari” nomli oʻquv
qoʻllanmasida tabiiy boyliklar atamasini ham geologik, ham huquqiy tushuncha sifatida
tushuntiradi. Olimaning fikricha, “tabiiy boylik bu nafaqat uning tar
kibidagi foydali qazilmalar
boʻlgan geometrik yer osti makonini, balki yer qaʼrining boshqa
barcha foydali xususiyatlarini,
shu jumladan energiya resurslarini, yer osti inshootlarini, yer qaʼri obyektlarining sanitariya
-
rekreatsion taʼsirini va yer qaʼri h
aqidagi geo
logik maʼlumotlarni ham anglatadi”.
Fedorov
(2010) tadqiqotlari doirasida “maʼmur
iy yukni kamaytiradigan va yirik soliq
toʻlovchilarning investitsiya faolligini ragʻbatlantiradigan soliq maʼmuriyatchiligini
takomillashtirish boʻyicha chora
-tadbirlar taklif etgan, amaldagi soliq imtiyozlarini sezilarli
darajada kengaytiradigan va toʻldiradigan hamda oʻz investitsiya manbalarini koʻpaytiradigan
yirik soliq toʻlovchilarning investitsiya faoliyatini soliq orqali ragʻbatlantirish usullari va
uslublarini ishlab
chiqqan, ularning samaradorligini baholagan”.
Kamalnev
(2009) yirik soliq toʻlovc
hilarning faoliyatini soliqqa tortish amaliyotini
bevosita gaz tarmogʻi korxonalari misolida tahlil qilgan boʻlib, yirik soliq toʻlovchilarining soliq
maʼmuriyatchi
ligi natijalariga baho bergan, mintaqalararo soliq xizmati organlarining nazorat
faoliyati
ham miqdoriy ham sifat koʻrsatkichlari asosida tahlil qilgan”.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr
www.e-itt.uz
21
Bobilev va boshqalar
(2015) oʻz tadqiqotlarida neft qazib olish sohasidagi soliq
munosabatlari, jumladan, soliq
yukini qayta taqsimlash masalalari boʻyicha izlanish natijalar
ini
bayon qilishgan. Bularning tadqiqotlarida neft eksportiga soliq yukini pasaytirish orqali yukni
ishlab chiqarishga oʻtkazish maqsadga muvofiqligi keltirilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Neft va gaz xomashyosi strategik turdagi foydali qazilmalar toifasiga kirib, shaxs, jamiyat
va davlat manfaatlari uchun oʻta zaruriy boʻlgan funksiyani bajaradi. Ushbu turdagi
qazilmalarni ayrim shartlar asosida sotishdan byudjet daromadlari shakllantirilsa, bir qismi
milliy iqtisodiyotni drayveri hisoblangan korxonalar ehtiyoji uchun sarflanadi. Shaxs
manfaatlariga xizmat qilish pogʻonasi uchun ajratilgan yoqilgʻi energetika doimo davlat
tomonidan subsidiya ajratish va tannarxdan past narxlarda sotish bilan ushlab turiladi.
Barchamizga sir emaski bugungi kunda neft gaz quduqlarining asosiy qismi davlat
ulushiga ega korxonalar va mahsulot taqsimotiga oid bitim boʻyicha faoliyat yuritayotgan
kompaniyalar ixtiyorida boʻlib, davlat byudjet ining
daromad qismi shakllanishida tarmoq
korxonalari yetakchi oʻrinni egallaydi. Maʼlumot
oʻrnida aytadigan boʻlsak, yer qaʼridan
foydalanganlik uchun soliq boʻyicha bir yilda 12
trln.soʻmdan ortiq mablagʻ tushsa, ushbu
tarmoq korxonalari mazkur tushumning 25-30 foizini t
aʼminlaydi. Shu oʻrinda neft gaz
tarmogʻining tarixiga nazar soladigan boʻlsak, qariyb bir asrlik tajribaga ega boʻlgan
mamlakatimizda ushbu sohada sanoatlashtirish ishlari davom etmoqda.
Oʻrganishlar shuni koʻrsatmoqdaki, neftni sanoatlashgan t
arzda qazib olishning dastlabki
bosqichlari mamlakatimizda 1885 yildan boshlangan bo
ʻlib, Fargʻonada joylashgan Chimyon
qishlogʻi yaqinidagi ikki burgʻ qudugʻidan neft qazib olina boshlangan. Shundan soʻng, 1900
-
yilga kelib, ushbu mintaqada jiddiy geologiya qidiruv ishlari olib borilgan va 1904-yilga kelib
270 metrdan ortiq chuqurlikdan neft favvorasi otilib chiqa boshlagan
1
.
Bir oz muddatdan soʻng yaʼni 1906
-
yilga kelib Fargʻona viloyatida neft haydash zavodi
qurilib, u davriy harakat qiluvchi bitta ikki kubali quril
madan iborat boʻlgan. Neft konidan
qazilma boylik ot-ulov transportida tashilib, neftning sifati esa termometr va areometr
yordamida aniqlagan. Qayta ishlash natijasida olinadigan asosiy mahsulotlar chiroq kerosini va
isitish mazuti sifatida foydalanilib,
keraksiz boʻlgan benzin zavod hududi tashqarisidagi
chuqurlarda yoqib yo
ʻq qilingan. 1940
yilga kelib zavod oʻz laboratoriyasiga ega boʻlgan va
texnologik jarayon sifat jihatidan ijobiy tomoniga oʻzgarib, yillik ishlab chiqarish quvvati
176 ming tonnaga ye
tgan. Shundan soʻng, 1972
-yilga kelib, Qashqadaryo viloyatida jahondagi
eng yirik qurilmalardan biri boʻlgan Muborak gazni qayta ishlash zavodi, 1980
yilda esa
Shoʻrtan zavod ishga tushirilgan.
Mustaqillik yillarida tarmoqqa xorijiy investorlarning qiziqishlari ortib, 2004-yildan
Rossiyaning Lukoyl neft kompaniyasi neft gaz ta
rmogʻi bozoriga kirib kela boshlagan hamda
“Oʻzbekneftgaz” Milliy xolding kompaniyasidan iborat investorlar konsorsiumi imzolangan.
Mazkur shartnoma doirasida Qandim konlari guruhi uchastkasi, Xauzak, Shodi uchastkalari va
Qoʻngʻirot uchastkalari boʻyicha
35-yil muddatga (mega-loyiha) mahsulotni taqsimlash
Kelishuvi (SRP) imzolandi
2
.
Shuningdek, 2002-
yil tomonlar oʻrtasida hamkorlikni faollashtirish va kengaytirish
maqsadida
“Gazprom” OAJ hamda “Oʻzbekneftgaz” MXK gaz sohasida strategik hamkorlik
toʻgʻrisi
da Kelishuv imzolandi. Shaxpaxta konida qoldiq zaxiralarni konservatsiyadan chiqarish
va oʻzlashtirish boʻyicha pilot loyihasini respublikada amalga oshirish Oʻzbekiston nef
t-gaz
sekto
rida “Gazprom”ni keyingi faoliyati rivojlanishiga imkon berdi. 2014
-yil 14-aprelda
“Shaxpaxta konini ishlash” loyihasi boʻyicha “Oʻzbekneftgaz” MXK bilan “Zarubejneftegaz” YoAJ,
“Gazprom” OAJ va “Gas Project Development Central Atsia AG” (Shveys
ariya) tarkibdan iborat
1
https://www.ung.uz/about/history
2
https://www.ung.uz/about/history
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr
www.e-itt.uz
22
konsorsium oʻrtasida mahsulotni taqsimlash Kelishuvi (SRP)
imzolandi
3
.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Orol Dengizining Oʻzbekiston qismini geologik
jihatdan oʻrganish va keyinchalik yangi ochiladigan uglevodorod konlarini
mahsulotni
taqsimlash toʻgʻrisidagi bitim shartlari asosida qazish toʻgʻrisida”gi
2006-yil 30-avgustdagi
PQ-457-son qarori
4
ga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi va CNPC (XXR), KNOC (Koreya), Lukoil
Overseas Holding Ltd (RF), Petronas Carigali Overseas SDN BHD (Malayziy
a), “Oʻzbekneftgaz”
MXK tarkibdan iborat investorlar Konsorsiumi oʻrtasida Orol Dengizining Oʻzbekiston qismi
boʻyicha mahsulotni taqsimlash toʻgʻrisidagi Kelishuv imzolandi va u 2007
-yil 30-yanvardan
kuchga kirdi.
Mazkur shartnomalarning imzolanishi bilan mamlakatimizda konlarni aniqlash, qidirish
va foydali qazilmalarni kavlab olishga investitsiyalar kiritilganda mahsulot taqsimotiga oid
bitimlarni tuzish, ijro etish va bekor qilish jarayoni yangi bosqichga koʻtarildi. Mazkur bitimlar
asosida d
astlab “orqaga qaytish” (“netback”) prinsipiga tayangan holda soliq bazasini ani
qlash
tizimi belgilanib, qayta ishlash natijasida olingan yakuniy mahsulotlar realizatsiyasidan ularni
ishlab chiqarish uchun sarflangan xarajatlar chegirilishi joriy qilindi.
Shundan soʻ
ng mahsulot
taqsimotiga oid bitim doirasida qazib olingan neft va/yoki gaz kondensati keyinchalik qayta
ishlangan mahsulot sotilishi bilan xom ashyo berish asosida qayta ishlansa, soliq solinadigan
bazani aniqlash uchun “orqaga qaytish” (“netback”) prinsip
iga asoslanib aniqlanadigan neft
va/yoki gaz kondensatini yetkazib be
rish punktidagi hisoblangan narx qoʻllaniladigan boʻldi.
Oʻtgan yillar davomida kuzatilgan energiya tanqisligi boʻyicha hukumat tomonidan neft gaz
tarmogʻi korxonalariga uglevo
dorod konla
rini samarali boshqarish boʻyicha bir qator talablar
qoʻyildi.
Xususa
n “Oʻzbekneftgaz” aksiyadorlik jamiyati tasarrufidagi uglevodorod konlarini
samarali va maqsadli ishlatish, ulardan tabiiy gaz va suyuq uglevodorod xomashyosi qazib
chiqarishni oshirish h
amda mavjud quduqlarning bir maromda ishlatilishini taʼminlash
boʻyic
ha ishlar boshlab yuborildi. Ushbu tadbirlar doirasida dunyoning yetakchi neft servis
kompaniyasi “Schlumberger” bilan birgalikda jahon tajribasi asosida 2023
-yil uchun umumiy
qiymati 5,7
trln.soʻmga teng boʻlgan 744
ta geologik-texnik chora-
tadbirni oʻz i
chiga olgan
“Makro invest dastur” ishlab chiqildi
5
. Unga asosan jami 111
ta yangi quduqni burgʻilash, 608
ta
quduqda kapital taʼmir hamda intensifikatsiya ishlari va 25
ta texnologik obyektni (siquv
kompressor stansiyalari, gazni dastlabki tayyorlash qurilmalari, kichik kompressor
qurilmalari, gaz yetkazib berish quvurlari) qurib ishga tushirish rejalashtirilgan. Qazib
chiqarish chora-tadbirlarini amalga oshirishda geologik-texnologik risklarni kamaytirish
maqsadida 2023-yilda yangi ochiladigan barcha konlarning geologik modeli, 28 ta konning
gidrodinamik modeli va 40 ta konning tarmoq modellari, 8 ta konning integral modellarini
tuzish ishlari hamda 2020-2022-yillarda ishlab chiqilgan 19 ta konning geologik modeli, 65 ta
konning gidrodinamik modeli va 40 ta
tarmoq modelini yangi burgʻilangan quduqlar
maʼlumotlari asosida yangilash ishlari amalga oshiriladi
6
.
Mutaxassislarning dastlabki hisob-
kitoblarga koʻra, 2023
-yilda tabiiy gaz qazib olish
hajmini 56,3 mlrd kub metrga yetkazib (2022-yilda 51,7 mlrd. kub m
etr), oʻtgan yilga nisbatan
4,6 mlrd kub metrga oshirish imkoniyati bor
7
. Soʻngi yillarda chet el investorlarini keng jalb
qilish orqali foydali qazilma konlarini sanoat usulida oʻzlashti
rish, zamonaviy texnologiyalar
yordamida geologiya-qidiruv ishlarini
jadallashtirish va ragʻbatlantirish hamda yer qaʼridan
foydalanuvchilarga soliq solish tartibini xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida takomillashtirish
borasida bir qator ishlar amalga oshirilmoqda.
Xususan, 2022-yil 1-yanvardan boshlab likvidligi yuqori
boʻlgan tabiiy gazlar, neftlar va
3
https://www.ung.uz/about/history
4
lex.uz
“Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik
maʼlumotlari milliy bazasi”
5
https://kun.uz/news/2023/01/23/2023-yilda-gaz-qazib-olishni-9-foizga-oshirish-imkoniyati-borligi-aytildi
6
https://kun.uz/news/2023/01/25/ozbekneftgaz-aj-tomonidan-2023-yilda-744-ta-geologik-texnik-chora-tadbirlar-
amalga-oshirish-hamda-buning-evaziga-328-mlrd-kub-metr-tabiiy-gaz
7
https://kun.uz/news/2023/01/23/2023-yilda-gaz-qazib-olishni-9-foizga-oshirish-imkoniyati-borligi-aytildi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr
www.e-itt.uz
23
kondensatlar shuningdek metallar boʻyicha geologik oʻrganish yoki tayyor holdagi yer qaʼri
uchastkalari boʻyicha qazish ishlari huquqini qoʻlga kiritish uchun oʻtkaziladigan tanlov
savdolari boʻyicha maxs
us tartibi belgilana boshlandi. Ushbu tartib doirasida geologiya-qidiruv
va (yoki) izlanish ishlari oʻtkazish uchun ajratilgan yer uchastkalari tanlov gʻolibi aniqlangunga
qadar yuridik shaxslardan olinadi
gan yer soligʻi solish obyekti sifatida qaralmaydig
an
boʻldi.
Shuningdek, ajratilgan
maydon va foydali qazilma turlariga qarab, geologik oʻrganishlar va
(yoki) izlanish ishlari uchun yer qaʼridan foydalanganlik uchun yillik litsenziya toʻlovi joriy
qilind
i. Fikrimizcha islohotlar davomida yer qaʼridan foy
dalanganlik uchun soliqning bazaviy
stavkalarini saqlab qolgan holda likvidliligi yuqori boʻlgan murakkab texnologiyalar asosida
qazib olinadigan foydali qazilmalar boʻyicha soliq stavkalarini qayta koʻrib
chiqish maqsadga
muvofiq sanaladi. Bugungi kunga qadar amaliyotda tarmoq korxonalarining barchasiga tabiiy
gaz boʻyicha soliq stavkasi 30
foiz, neft va gaz kondensati boʻyicha 20
foiz, utilizatsiya qilingan
tabiiy gaz, realizatsiya qilingan hajmi boʻyicha
9
foizdan iborat boʻlgan stavka qoʻllanilmoqda
edi. Shuningdek, foyd
ali qazilmani qazib olish (ajratib olish) hajmi yer qaʼridan foydalanganlik
uchun soliq solish obyekti hisoblanib, soliq bazasi yer qaʼridan foydalanuvchi tomonidan
mustaqil ravishda har bir qazib olingan (ajratib olingan) foydali qazilmaga, shu jumladan asosiy
foydali qazilmani qazib olishda birga chiqadigan foydali komponentlarga nisbatan aniqlanar
edi
8
. Qolaversa soliq bazasi qazib olingan (ajratib olingan) foydali qazilmalar hajmining hisobot
davri uchun oʻrtacha olingan realizatsiya
qilish bahosida hisoblab chiqilgan qiymati sifatida
aniqlangan boʻlib, oʻrtacha olingan realizatsiya qilish bahosi har bir qazib olingan (ajratib
olingan) foydali qazilma boʻyicha pulda ifodalangan realizatsiya qilish hajmlarini (qoʻshilgan
qiymat soligʻi
va
aksiz soligʻini
chegirgan holda) ularning naturada ifodalangan realizatsiya
qilish hajmiga boʻlish orqali alohida aniqlangan
9
.
Soliq bazasini aniqlashda oʻrtacha olingan realizatsiya qilish bahosi qoʻlla
nilishi, kam
rentabelli konlarni
oʻzlashtirish, ularni xoʻjalik faoli
yatiga jalb etish faoliyatini
ragʻbatlantirmagan. Shu bilan birga dunyo amaliyotida qoʻllanib kelinayotgan tartiblar asosida
soliq toʻlovchilar tomonidan amalga oshirilgan dastlabki ishlo
v berish qayta ishlash va tashish
xarajatlari soliq bazasidan chegiri
lmagan. Bu esa oʻz navbatida qazib olish jarayoni murakkab
boʻlgan juda katta mablagʻ talab etgan konlarni ishlab chiqarish faoliyatiga jalb etilmasdan
qolishiga sabab boʻlgan degan fikrd
amiz.
Neft-gaz bozorida faoliyat olib borayotgan xususiy kompaniyalar
bilan maʼlum muddatga
shartlar kelishib olingan boʻlib, ularning faoliyati mahsulot taqsimotiga oid bitimlar boʻyicha
tartibga solinadi. Oʻrganishlardan maʼlum boʻlishicha, 2022
-yil yaku
nlariga koʻra,
Oʻzbekneftgaz AJ i
xtiyorida 1 311 ta faol neft gaz qud
uq (skvajina)lari mavjud boʻlib, ular
asosan ichki bozor, ulgurji isteʼmolchilar, Shoʻrtan gaz kimyo kompleksi, “Uzbekistan GTL” QK
SP “Uz
-
Kor Gas Chemical” MChJ va Issiqlik elektr stansi
yalariga hukumat tomonidan
tasdiqlangan narx asosida sotuv amalga oshiriladi.
Xususan ichki isteʼmolga sotilgan ming kub gaz uchun bugungi kunda oʻrtacha hisobda
343
ming soʻm toʻlab berilsa
-
da shu kabi deklaratsiya qilingan narx boʻyicha tabiiy gaz Shoʻrt
an
gaz kimyo kompleksi, “Uzbekistan GTL” QK, SP
“Uz
-K
or Gas Chemical”
MChJ va Issiqlik elektr
stansiyalariga sotiladi. Bu qiymat tabiiy gazning haqiqiy tannarxidan ham past boʻlib, yillar
davomida Oʻzbekneftgaz AJ, Uztransgaz AJlarning zararlari davlat sub
sidiyasi hisobidan qoplab
berilgan.
Jumladan, 2023-yi
lda byudjet boʻy
icha ichki bozorda tabiiy gazni ulgurji sotib olish va
sotish boʻyicha ixtisoslashtirilgan kompaniya zararlarini qoplash uchun 14,2
trln.soʻm xarajat
yoʻnaltiriladi (Қонун, 2022)
. Yoki birinchi darajali byudjet xarajatlarining 7 foizi ushbu
korxonaga sarflanadi. Ushbu zararni qoplash uchun 2022-yilda 9,2
trln.soʻm mablagʻ birinchi
darajali byudjet xarajatlaridan ajratilgan (Qonun, 2021). Neft va gaz quduqlarini geologik
jihatdan oʻrganish
va aniqlash ularni qazib chiqarish jarayoniga jalb qilish murakkab texnologik
8
Oʻzbeki
ston Respublikasining Soliq kodeksi.
9
Oʻsha manba.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr
www.e-itt.uz
24
jarayon hisoblanib, izlov-
qidiruv quduqlarini burgʻulash va shu bilan bogʻliq jarayonlar
murakkabligicha qolmoqda.
Xususan, Qashqadaryo, Surxondaryo mintaqalarida chuqurligi 4000-6000 metrdan qazib
olinishi lo
zim boʻlgan gaz konlari mavjud boʻli
b, ushbu konlardan qazib olish subsidiya asosida
tabiiy gaz sotayotgan davlat uchun qimmatga tushadi. Shu sababdan bugungi kunda
mamlakatimizdagi mavjud konlar davlatga tegishli yoki bitim asosida xorijiy korxonalarga
be
rilgan boʻlib, yangi
konni aniqlash va qazib olishga investor jalb qilish uchun investitsion
jozibadorlikni oshirish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Tabiiy boyliklarning zaxirasi doimo
qatʼiy hisobda turuvchi hisobot balansla
ri orqali hisobi yuritilganligi bois, bugungi kunda ushbu
tarmoqning hisobot balanslarini shakllantirishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
qoʻllanilmagan.
Mavzu doirasida oʻrganilayotgan soliq turi boʻyicha tushumlarning barqarorligida
uglevodorod xom ashyosini sotishdan olingan tushumlar ham yetakchi
oʻrinni egallay
di. Ushbu
mahsul
otlar turiga neft, gaz va gaz kondensati kiritilgan boʻlib, ular strategik turdagi foydali
qazilmalar toifasiga kiradi.
1-jadval
Uglevodorod xom ashyosi hisobidan yer qa
ʼridan foydalanganlik uchun soliq
tushumlarini shakll
anishi boʻyicha maʼlumot
(
Базаров, 2021)
(
mlrd.soʻm)
Asosiy yer osti
boyliklari
2015-
2016-y.
2017-y. 2018-y. 2019-y. 2020-y. 2021-y. 2022-y
Y
er qaʼridan
foydalangan-
lik uchun soliq boʻyicha
jami tushum
2 314,2 2 504,7 4 283,8 14 692,9 16 429,6 14 940,7 14 586,6
shu jumladan, ulushi (foiz)
1. Neft
Yopiq
1,4
2,1
1,0
1,2
3,0
5,4
2. Tabiiy gaz
Yopiq
22,7
15,8
10,2
11,1
11,6
18,0
3. Gaz kondensati
Yopiq
1,6
1,5
0,7
1,2
2,3
2,3
1-
jadval maʼlumotlari tahliliga koʻra, soʻngi yillarda gaz kondensati boʻyicha soliq
tushumlarining ba
rqarorligi taʼminlanib, 2017
-yilga nisbatan 8,3
baravarga, neft boʻyicha
21 baravarga, tabiiy gaz
boʻyicha 4,6
baravarga oʻsish surʼati qayd etilgan. Shuningdek, soʻngi
yi
llarda tabiiy gaz va suyuq uglevodorodlar boʻyicha so
liq bazasini aniqlashning yangi tartibi
belgilanganligi bois, soliq tushumlarida tabiiy gaz boʻyicha 11,6
foizdan 18 foizga, neft
boʻyicha
3 foizdan 5,4
foizga oʻsish kuzatilgan. Buning asosiy sabablaridan biri sifatida soʻngi yillarda
tabiiy gaz, neft va gaz kondensati b
oʻyicha soliq bazasini aniqlashning yangi tartibi joriy
qilinganligi xususan ushbu mahsulotlarni qayta ishlash natijasida olingan yakuniy tayyor
mahsulotlar boʻyicha soliq bazasi ushbu ma
hsulotlarni realizatsiya qilishdan kelib chiqib
aniqlanishi belgilang
anligini aytib oʻtishimiz joiz.
Shuningdek, neftni qayta ishlash zavodlari orqali avtobenzinning AI-80 markasi va dizel
yoqilgʻisining asosiy qismi gaz kondensatidan olinayotganligi sababli kondensat boʻyicha soliq
bazasida sezilarli oʻzgar
ish kuzatilgan.
Shunday boʻlsa
-da tushumning asosiy qisim tabiiy gaz
hisobiga toʻgʻri kelib, oʻrtacha hisobda yer qaʼridan foy
dalanganlik uchun soliq tushumining
10
foiziga toʻgʻri keladi.
Barchamizga sir emaski bugungi kunda neft gaz quduqlarining asosiy qismi davlat
ulu
shiga ega korxona (Oʻzbekneftgaz AJ) mahsulot taqsimotiga oid bitim boʻyicha faoliyat
yuritayotgan va xorijiy komp
aniyalar ixtiyorida boʻlib, davlat byudjet ining daromad qismi
shakllanis
hida tarmoq korxonalari yetakchi oʻrinni egallaydi. S
oliq tushumlari
boʻyicha bir
yilda yer qaʼridan foydalanganlik uchun soliq boʻyicha tushadigan 14
trln.soʻm mablagʻning
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr
www.e-itt.uz
25
20 foizini
tarmoq korxonalari taʼminlaydi. Oʻrganishlardan maʼlum boʻlishicha, neft
-gaz
bozorida faoliyat olib borayotgan xususiy kompan
iyalar bilan maʼ
lum muddatga shartlar
kelishib olingan boʻlib, ularning faoliyati mahsulot taqsimotiga oid bitim (SRP) boʻyich
a tartibga
solinadi. “Oʻzbekneftgaz” AJ tomonidan joriy yilda umumiy qiymati
5,7 trln
soʻmga teng boʻlgan
744 ta geologik-texnik chora-
tadbirni oʻz ichiga olgan “Makro invest dastur” ishlab chiqilgan
10
.
Unga asosan jami 111 ta yangi quduqni
burgʻilash, 608
ta quduqda kapital taʼmir hamda
intensifikatsiya ishlari va 25 ta texnologik obyektni (siquv kompressor stansiyalari, gazni
dastlabki tayyorlash qurilmalari, kichik kompressor qurilmalari, gaz yetkazib berish quvurlari)
qurib ishga tushirish rejalashtirilgan
11
.
Xususan, Buxoro-
Xiva va Fargʻona neft
-gazli mintaqalarida 83 ta yangi quduqni
burgʻilash, Ustyurt neft
-gazli mintaqasida 28 ta yangi quduqni
burgʻilash rejalashtirilgan boʻlib,
ushbu quduqlar yuqori istiqbolga ega boʻlgan 4000 7000 me
tr chuqurliklarda joylashgan.
Shuningdek, 2022-
yil yakunlariga koʻra, Oʻzbekneftgaz AJ ixtiyor
ida 1 311 ta faol neft-gaz
quduqlari
mavjud
boʻlib,
u
lar
asosan
ichki
bozor,
ulgurji
isteʼmolchilar
Shoʻrtangazkimyokompleksi, Uzbekistan GTL zavodi, SP “Uz
-Kor G
as Chemical” OOO qoʻshma
korxonasiga va Issiqlik elektr stansiyalariga hukumat tomonidan tasdiqlangan narx asosida
sotuv amalga oshiriladi. Xususan
ichki isteʼmolg
a va yuqorida sa
nab oʻtilgan isteʼmolchilarga
sotilgan ming kub gaz uchun oʻrtacha hisobda 34
3
ming soʻmdan toʻlab beriladi.
Bu qiymat gazning haqiqiy tannarxidan ham past boʻlib, yillar
davomida Oʻzbekneftgaz AJ,
Uztransgaz AJlarning zararlari davlat sub
sidiyasi hisobidan qoplab berilgan. Oʻrganishlardan
maʼlum boʻlishicha, 2023
-yilda byudjet b
oʻyicha ichki bozorda tabiiy gazni ulgurji sotib olish
va sotish boʻyicha ixtisoslashtirilgan kompaniya zararlarini qoplash uchun Oʻzbekiston
Respublikasining 2022-yil 30
dekabrdagi OʻRQ–
813-son Qonuniga asosan 14,2
trln.soʻm
xarajat yoʻnaltirilgan (Қонун, 2022)
yoki birinchi darajali byudjet xarajatlarining 7 foizi ushbu
korxona zararlarini qoplashga sarflangan.
Mutaxassislarning fikriga koʻra, nef
t va gaz quduqlarini geologik jihatd
an oʻrganish va
aniqlash ularni qazib chiqarish jarayoniga jalb qilish murakkab texnologik jarayon hisoblanib,
3 D seysmorazvedka, izlov-
qidiruv quduqlarini burgʻulash
va shu bilan bogʻliq jarayonlardan
iborat. Jumladan, Qashqadaryo, Surxondaryo mintaqalarida chuqurligi 4000-6000 metrdan
qazib olinishi lozim boʻlgan gaz konlari
mavjud boʻlib, ushbu konlardan qazib olish subsidiya
asosida gaz sotayotgan davlat uchun qimmatga tushadi. Bugungi kunda mamlakatimizdagi
mavjud konlar davlatga t
egishli yoki bitim asosida xorijiy korxonalarga yoki qoʻshma
korxonalarga berilgan boʻlib, ya
ngi konni aniqlash va qazib olishga investor jalb qilish uchun
jozibadorlikni oshirish vaqti keldi.
Misol uchun «Epsilon» xorijiy korxonasi tomonid
an 2019-2021 yillar davomida
214,7
mln.dollarlik moddiy texnik resurslar (burgʻulash quvurlari, gaz quvurlar,
kimyoviy
reagentlar, agregatlar, burgʻulash va kapital taʼmirlash minoralari) Respublika hudu
diga olib
kirilgan va ushbu aktivlar boʻyicha mol
-mul
k soligʻi hisobl
angan. Shu sabab
dan soʻnggi yillarda
kuzatilgan gaz tanqisligi va rentabelligi past boʻlgan k
onlarning ishlab chiqarish jarayoniga jalb
qilinishi Davlat tomonidan kafolatlangan tizim yaratilmaganligi sababli investorlarning
qiziqishi yoʻqol
gan edi. Tarmoqda soliq yukini keskin kamaytirish soliq bazasini aniqlashning
yangi tartiblarini joriy qilish
soliq toʻlovchilar tomonidan amalga oshirilgan xarajatlarni
chegirish hamda soliq bazasini aniqlash tartibini dunyo amaliyotiga moslashtirish vaqti kelgan.
Bu boradagi ishlarni muvofiqlashtirish soliq bazasini aniqlash tartibini dunyo amaliyotiga
moslasht
irish maqsadida vazirlik idoralardan Moliya vazirligi, Davlat soliq qoʻmitasi, Geologiya
qoʻmitasi, Oʻzbekneftgaz AJ vakillaridan iborat ishchi gur
uh Xalqaro valyu
ta jamgʻarmasi
ekspertlari oʻrtasida trening tashkil qilindi. Oʻtkazilgan trening mashgʻulotl
arida bevosita
Davlat soliq qoʻmitasi xodimi sifatida ishtirok etganman hamda ushbu tarmoqda r
eformani olib
10
https://kun.uz/news/2023/01/25/ozbekneftgaz-aj-tomonidan-2023-yilda-744-ta-geologik-texnik-chora-tadbirlar-
amalga-oshirish-hamda-buning-evaziga-328-mlrd-kub-metr-tabiiy-gaz.
11
Oʻsha manb
a
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr
www.e-itt.uz
26
borish lozim ekanligini his qilganmiz.
Oʻrganishlar yakuniga koʻra, das
tlab soliq stavkasini gaz
boʻyicha 3
baravarga (30 foizdan 10 foizga), neft b
oʻyicha 2
baravarga (20 foizdan
10
foizgacha), oltin va mis boʻyicha 30
foizga, uran boʻyicha
esa 20 foizga pasaytirish va bu
orqali soliq stavkalarini boshqa mamlakatlarda belgilangan stavkalar bilan raqobatlashishi
mumkin ekanligi aniqlandi. Bugungi kunga qadar geologiya-
qidiruv oʻtkazish uchun ajratilgan
yer uchastkalari boʻyicha amaliyotda imzoli bonus undirilgan boʻlib, bonusning eng kam
miqdori foydali qazilmaning turiga qarab BXMning 50 baravardan boshlab 5000 baravarigacha
belgilangan edi.
Misol u
chun amaldagi bazaviy hisoblash miqdori boʻyicha hali oʻrganilmagan quduq
(skvajina) uchun 1,5
mlrd.soʻmgacha imzoli bonus har bir litsenziya uchun
undirilgan. Oʻr
tacha
bir korxona boshlanmagan ish uchun 15-20
mlrd.soʻm atrofida imtiyozli bonus toʻlagan.
S
huningdek, ushbu yer maydoni korxonaga hali toʻliq rasmiylashtirib berilmagan boʻlsa
-da yer
so
ligʻi undirilgan.
Tasavvur qiling hali ish faoliyatini boshlamagan korxonadan milliardlab soliq va bonus
toʻlovlari undirilgan. Bu esa oʻz navbatida geologiya qidiruv ishlari sifatiga salbiy taʼsir
koʻrsatgan. Shu sababdan bugungi kundagi quduqlarimizning aksariyati taʼmir talab boʻlib
qolgan desak adashmaga
n boʻlamiz. Geol
ogiya qidiruv ishlari hali yakunlanmagan jarayon
hisoblanib, quduq (skvajina)lar aktiv holga
kelgandan soʻng daromad keltirishni boshlaydi. Shu
sababli geologiya qidiruv ishlari amalga os
hirilayotgan yerlar soliq toʻlovchilarga vaqtincha
ajratiladi va kon
tasdiqlangandan soʻng toʻlaligicha beriladi. Shu sababdan neft
-gaz
uglevodorod xom ashyosi ma
vjud yerlar yoki foydali qazilma konlari joylashgan yerlar boʻyicha
yer islohotlarini davom ettirish maqsadga muvofiq.
2-jadval
Neft va gaz kondensatini qayta ish
lash natijasida olinishi mumkin boʻlgan
tayyor mahsulotlar roʻyxati
12
Tayyor mahsulot nomi
Neft xomashyosi
(100 foizdan)
Gaz kondensati
(100 foizdan)
Avtobenzin Ai 80
21
51
Avtobenzin Ai 91, Ai 92, Ai 92
1,5
4,4
Avtobenzin Ai 95
1,0
3,6
Dizel yoqilgʻis
i
21
23
Aviakerosin
11
11
Mazut
7
4
Neft mahsulotlari boʻyicha qayta ishlash natijasida olingan tayyor mahsulotlarni
realizatsiya qilish bahosidan kelib chiqib, soliq bazasini aniqlas
h boʻyicha joriy
qilingan
tizimning avvalgi tizimdan farqli jihatlari
ni koʻrib chiqamiz.
Ushbu tarmoq korxonalari 2021-yilda soliq bazasini quyidagi tartibda aniqlagan:
-
neft xomashyosi toʻgʻridan
-
toʻgʻri realizatsiya qilinsa soliq bazasi oʻrtacha sotish
bahosidan kelib chiqib;
- mustaqil ravishda qayta ishlansa va (yoki) qaytarish sharti bilan qayta ishlashga berilsa
soliq bazasi mahsulotlarni qazib olish tannarxini 20 foizga oshirgan holda aniqlagan.
Misol uchun:
1 tonna neft qayta ishlansa 0,21 tonna AI 80, 0,21 tonna D
izel yoqilgʻi,
0,11 tonna kerosin va boshqa mahsulot
olingan va soliq bazasi neftning oʻrtacha
2 000 000
soʻmlik tannarxini 20
foizga oshirib, 2 400 000
soʻmdan 20
foiz stavkada
480 000
soʻm soliq toʻlangan. 2022
yildan joriy qilingan yang
i tartibga koʻra:
-
neft xomashyosi toʻgʻridan
-
toʻgʻ
ri realizatsiya qilinsa soliq baza
si oʻrtacha sotish
bahosidan kelib chiqib aniqlanadi.
- mustaqil ravishda qayta ishlansa va (yoki) qaytarish sharti bilan qayta ishlashga berilsa,
12
O
ʻ
zbekneftgaz
AJning maʼlumotlari asosida muall
if tomonidan ishlab chiqilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr
www.e-itt.uz
27
neftdan olingan tayyor mahsulotlarni (Benzin Ai 80, Ai 92, Ai 95, dizel yoq
ilgʻisi, kerosin
, mazut,
bitum v
a boshqalar) realizatsiya qilish bahosidan kelib chiqib, ularga soliq toʻlovchi tomonidan
sarflangan qayta ishlash va transportda tashish xarajatlari chegirib tashlangan holda
aniqlanadi.
Qimmatbaho, rangli metallar boʻyicha
dunyo bozori ma
ʼlumotlarida birja n
arxi London
qimmatli metallar bozori uyushmasining (London Bullion Market Association) ertalabki
fiksingi asosida, boshqa metallar boʻyicha esa London metallar birjasi
ning (London Metal
Exchange) maʼlumotlari asosida ani
qlanadi. Mazkur tajribadan kelib chiqqan holda neft brendi
boʻyicha dunyodagi yagona birja narxini qoʻllash maqsadiga muvofiqligi oʻrganib chiqilganda
dunyo mamlakatlarida neft brendining turli hil reytinglari yuritilish
i maʼlum boʻldi.
Xususan, AQSh Alyas
ka neft brendi “ANS”, Meksika neft brendi “WTI”, Kanada neft brendi
“Synsrude”, Arab davlatlari neft brendi “Arab Heavy”, Rossiya neft brendi “ESU
-
Urals” nomlari
ostida yuritilib, ularning sifatlari va narxlari bir biridan keskin farq qiladi. Shu sababdan, neft
boʻyicha j
ahonda yagona narx siyosati yuritilmasdan, uning tarkibidagi oltingugurt va neftning
ulushiga qarab tabaqalashtirilgan. Xususan, mamlakatimizda qazib olinadigan neft dunyo
bozorida “ESU
-U
rals” neft brendi
ga yaqin hisoblanadi. Ushbu neft bre
ndi tarkibi boʻy
icha
qisqacha tu
shuncha beradigan boʻlsak, Urals
–
eksport moyi aralashmasining rus markasi
hisoblanadi va transneft quvurlari tizimida Urals va Volga markasini yuqori oltingugurtli neft
ajratib olish uch
un qoʻshimcha komponentlar yordamida
qayta ishlash orqali olinadi.
Soʻngi vaqtlarda kuzatilayotgan energiya tanqisligi, mavjud zaxiralar hajmining
kamayishi va yangi konlarda izlov qidiruv ishlarini amalga oshirish jarayonini
ragʻbatlantir
ilmaganligi sohaning inqiroz yoqasiga kelib qolishiga
sabab boʻlgan.
Shu
munosabat bi
lan yangi neft gaz konlari boʻyicha soliq bazasini aniqlash tartibini
takomillashtirish, soliq stavkalarini pasaytirish hamda yangi konlar toʻliq ish holatiga
kelgandan so
ʻng (dastlabki ik
ki yil davomida) vaqtinchalik soliq imtiyozlarini joriy qilish, soliq
bazasini aniqlashda soliq toʻlovchilar tomonidan amalga oshirilgan qayta ishlash va tashish
xarajatlarini chegirishni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz.
Xulosa va takliflar.
Oʻzbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-sentyabrdagi 720-son
qaroriga asosan Kon-
geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasiga Soliq qoʻmitasi bilan
birgalikda yer qaʼridan foydalanuvchilar tomonidan haqiqatda qazib olingan (
ajratib olingan)
foydali qazilmalar hajmining marksheyderlik xulosasiga muvofiqligi yuzasidan monitoring
oʻtkazish huquqi berilgan. Vazirlar Mahkamasining 2021
-yil 7-yanvardagi 1-son qaroriga
asosan soliq organlari tomonidan yer qaʼridan foydalanuvchilar h
aqiqatda qazib olgan (ajratib
olgan) foydali qazilmalar hajmini tekshirish uchun Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish
hududiy inspeksiyalarining mutaxassislarini jalb qilish yiliga ikki martadan koʻp boʻlmagan
holda amalga oshirilishi mumkin. “Davlat xaridlari toʻgʻrida”gi Qonunning 71
-moddasiga
asosan f
aqat Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari, Vazirlar
Mahkamasining qarorlari asosida toʻgʻridan
-
toʻgʻri shartnomalar boʻyicha tovarning (ishning,
xizmatning) davlat xaridi amalga oshirilishi mumkin. 2023-yilda 836 ta holatda 6 mln. metr kub
noqo
nuniy qazilma hajmi aniqlanib 17,3 mlrd. soʻm miqdorida qoʻshimcha soliq hisoblangan.
2024 yilning 1-yarim yilligida 123 ta holatda 848,7 ming metr kub noqonuniy qazilma hajmi
aniqlanib 2
,8 mlrd. soʻm miqdorida qoʻshimcha soliq hisoblangan.
Bugungi kunda j
ami 743 nafar marksheyderlar mavjud boʻlib, shundan 47 nafari (6 foiz)
davlat idoralarida, 696 nafari (94 foiz) xususiy tashkilotlarda (ularning oʻrtacha
marksheyderlik xizmat haqi 8 mln
soʻm) faoliyat yu
ritadi. Davlat idoralaridagi
marksheyderlarning soni
cheklanganligi hamda yer qaʼridan foydalanuvchilar haqiqatda qazib
olgan (ajratib olgan) foydali qazilmalar hajmini tekshirish uchun Kon-geologiya faoliyatini
nazorat qilish inspeksiyalarining mutaxassis
larini yiliga ikki martadan koʻp boʻ
lmagan holda
jalb qilish belgilangan
ligi sababli yer qaʼridan noqonuniy foydalanish holatlarida soliq nazorati
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, sentyabr
www.e-itt.uz
28
tadbirlarini oʻz vaqtida oʻtkazish imkoniyati mavjud emas. Soliq organlariga marksheyderlik
xizmatlarini koʻrsatuvchi tashkilotlar bilan toʻgʻrid
an-
toʻgʻri shart
noma tuzgan holda
mu
taxassislarni jalb qilish huquqini berish. Bunda marksheyderlik xizmatini koʻrsatuvchi
tashkilotlarga oʻlchov ishlari yakuni boʻyicha qoʻshimcha undirilgan yer qaʼrida
n
foydalanganlik uchun soliq summasining 10 foizi, biroq mehnatga haq
toʻlashning eng kam
miqdorining oʻn baravaridan koʻp boʻlmagan miqdorda haq toʻlash lozim boʻladi.
Adabiyotlar/Literatura/Reference:
Qonun (2021) Oʻzbekiston Respublikasining «2022 yil
uchun
Oʻzbekiston Respublikasining
Davlat byudjeti to
ʻgʻrisida»gi Oʻz
bekiston Respublikasining Qonuni, 30.12.2021
yildagi OʻRQ
-742-
son.
Базаров Х.М. (2021) “Мамлакатимизда инвестицияларни жалб қилиш ва ер
қаъридан фойдаланувчиларга солиқ солиш тартибини такомиллаштириш йўллари”
Иқтисодиёт ва инновatsiон технологиялар илмий электрон журнал. №6-сон. Ноябрь-
декабрь.
Блошенко Татьяна Алексеевна (2019). Методология налогообложения организatsiй
при добыче и комплексной переработке минерального сырья. Автореферат диссертatsiи
на соискание ученой степени доктора экономических наук. –Москва.
Бобылев Ю ва бошқалар (2015). Нефть, бюджет и налоговый маневр* RUSSIAN
ECONOMIC DEVELOPMENT VOLUME 22 № 11 NOVEMBER–DECEMBER.
Ибрахим Мустафа Али Ибрахим (2020). Развитие налогообложения добычи
углеводородного сырья в труднодоступных российских месторождениях в условиях
волатильности цен на нефть. Автореферат диссертatsiи на соискание ученой степени
кандитата юридических наук. –Москва.
Ильичева Мария Александровна (2017). Правовое регулирование налоговых
отношений с участием крупнейших налогоплательщиков (на примере предприятий
нефтегазовой отрасли). Автореферат диссертatsiи на соискание ученой степени
кандитата юридических наук. Москва.
Камалнев Тимур Шамильевич (2009). Налоговое администрирование крупнейших
налогоплательщиков. Автореферат диссертatsiи на соискание ученой степени кандидат
экономических наук. Москва.
Қонун (2022) Ўзбекистон Республикасининг “2023 йил учун Ўзбекистон
Республикасининг Давлат бюджети тўғрисида”ги Қонуни, 30.12.2022 йил ЎРҚ-813-сон.
Туманова Е.Ю. (2017) Правовые основы недропользования. Учебное пособие.
Ставрополь. 6 стр.
Федоров Андрей Николаевич (2010). Налоговое администрирование и
стимулирование инвестиционной активности крупнейших налогоплательщиков.
Автореферат диссертatsiи на соискание ученой степени кандидат экономических наук.
Нижний Новгород.
