Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
111
JAMIYATNING IJTIMOIY-IQTISODIY TARAQQIYOTIGA
BYUDJET SIYOSATINING TA’SIRI
Dustmirzayev Farxod Bekmirzayevich
O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi
Annotatsiya.
Zamonaviy moliya fani fiskal siyosatning ijtimoiy rivojlanishga ta’sirini
oʻrganishga katta e’tibor beradi. Byudjet siyosatini shakllantirish va amalga oshirish boʻyicha
qarorlarni sifatli va oʻz vaqtida qabul qilish davlat moliyasi balansiga, ijtimoiy
-iqtisodiy
jarayonlarni davlat tomonidan tartibga solish samaradorligi darajasiga ta’sir qiladi. Byudjet
siyosati davlat moliya tizimidagi moliyaviy-
iqtisodiy oʻzgarishlarning samaradorligiga ta’sir
qiladi, iqtisodiyotni tarkibiy qayta qurishni moliyalashtirishni ta’minlaydi, uning ustuvor
tarmoqlarini rivojlantirishni ragʻbatlantiradi, ishlab chiqarishni jada
llashtirish va jamiyatning
rivojlanish darajasini tezlashtiradi.
Kalit soʻzlar:
byudjet, soliq siyosati, byudjet strategiyasi, soliq tizimi, soliq yuki, byudjet
daromadlari, byudjet xarajatlari, byudjet taqchilligi, davlat qarzi, fiskal
konsolidatsiya, oʻrta
muddatli byudjetni rejalashtirish, iqtisodiy oʻsish, ijtimoiy rivojlanish.
ВЛИЯНИЕ БЮДЖЕТНОЙ ПОЛИТИКИ НА СОЦИАЛЬНО
-
ЭКОНОМИЧЕСКОЕ
РАЗВИТИЕ ОБЩЕСТВА
Дустмирзаев Фарход Бекмирзаевич
Высшая школа бизнеса и предпринимательства
при Кабинете Министров Республики Узбекистан
Аннотация.
Современная
финансовая
наука
уделяет
значительное
внимание
изучению
влияния
бюджетной
политики
на
социальное
развитие.
Качество
и
своевременность
принятия
решений
по
вопросам
формирования
и
реализации
бюджетной
политики
влияют
на
сбалансированность
государственных
финансов,
уровень
эффективности
государственного
регулирования
социально
-
экономических
процессов.
Бюджетная
политика
влияет
на
эффективность
финансово
-
экономических
преобразований
в
системе
государственных
финансов,
обеспечивает
финансирование
структурной перестройки
экономики,
стимулируя
развитие
ее
приоритетных
отраслей
ускоряя
интенсификацию
производства
и
уровень
развития
общества.
Ключевые слова:
бюджет, налоговая политика, бюджетная стратегия, налоговая
система, налоговая нагрузка, доходы бюджета, расходы бюджета, дефицит бюджета,
государственный долг, фискальная консолидация, среднесрочное бюджетное
планирование, экономический рост, социальное развитие.
UO
‘
K: 336.143.01
XI SON - NOYABR, 2024
111-120
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
112
THE IMPACT OF BUDGET POLICY ON THE SOCIO-ECONOMIC
DEVELOPMENT OF SOCIETY
Dustmirzaev Farkhod Bekmirzaevich
Higher School of Business and Entrepreneurship
under the Cabinet of Ministers of the Republic of Uzbekistan
Abstract.
Modern financial science pays considerable attention to the study of the impact of
fiscal policy on social development. The quality and timeliness of decision-making on the
formation and implementation of budget policy affect the balance of public finances, the level of
effectiveness of state regulation of socio-economic processes. Budgetary policy affects the
effectiveness of financial and economic transformations in the public finance system, provides
financing for the structural restructuring of the economy, stimulating the development of its
priority sectors, accelerating the intensification of production and the level of development of
society.
Keywords:
budget, tax policy, budget strategy, tax system, tax burden, budget revenues,
budget expenditures, budget deficits, public debt, fiscal consolidation, mid-term budget planning,
economic growth, social development.
Kirish.
Iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichida davlat moliyasining mohiyati va davlat
moliyaviy siyosatini amalga oshirish tamoyillarini qayta qurishga ehtiyoj sezilmoqda. Davlatga
ijtimoiy-
iqtisodiy jarayonlarni tartibga solishda koʻmaklashuv
-chi eng muhim mexanizmlardan
biri, bu albatta davlat byudjeti hisoblanadi. Byudjet yordamida davlat markazlashgan fondlarni
shakllantiradi va normarkazlashgan fondlarning shakllanishiga ta’sir koʻrsatadi, oʻz zimmasiga
yuklatilgan funktsiyalarni bajarish imkoniyatiga ega boʻladi. Davlat byudjeti
mamlakat
hukumati tomonidan olib borilayotgan iqtisodiy siyosatni amalga oshirishda hal qiluvchi oʻrin
tutadi va ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni samarali hal etishga xizmat qiladi.
Byudjet munosabatlari tizimi orqali jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini davlat
tomonidan tartibga solish mexanizmi favqulodda murakkab hisoblanadi. Hozirgi vaqtda davlat
daromadlarini jalb qilish usullari va manbalarini tahlil qilish, moliyaviy faoliyat samaradorligini
oshirishning yangi strat
egik yoʻnalishlari, usul va yoʻllarini asoslashga boʻlgan zarurat tobora
ortib bormoqda. Byudjet munosabatlarini isloh qilish davlat moliyasini va uning byudjet
siyosatini ijtimoiy-
iqtisodiy ustuvorliklarga muvofiq oʻzgartirish borasida zamonaviy
kontseptu
al yondashuvlarni qoʻllashni talab qiladi. Bugungi kunda byudjet siyosati iqtisodiy
jarayonlarga davlat ta’sirining asosiy vositalaridan biriga aylanmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
Hozirgi sharoitda davlat byudjeti ijtimoiy (ishlab chiqarish) munosabatlarning bir qismini
ifoda etib, davlatning ixtiyoriga mamlakatda yaratilgan yalpi ichki mahsulot va milliy
daromadning muayyan qismini toʻplash va uni jamiyat taraqqiyotining turli sohalarini
(iqtisodiyot, maorif, sogʻliqni saqlash, fan, madaniyat, ijtimoiy ta’mi
not, boshqaruv, mudofaa va
boshqalar) mablagʻ bilan ta’minlash imkonini beradigan muhim taqsimlash vositasi
(instrumenti)dir (Malikov, Olimjonov , 2018).
Tadqiqotchi A. Abduvoxidov hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini tartibga
solishda byudjet siyosatining oʻrniga alohida e’tibor qaratadi, uning fikricha, byudjet siyosatini
takomillashtirishda davlat byudjetining hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan rivojlantirishga
yoʻnaltirilganligiga alohida e’tibor qaratish talab etiladi, hududlarni ijtimoiy
-iqtisodiy jihatdan
rivojlantirish kelgusida davlat byudjetiga tushadigan ijtimoiy yukni qisqartirishni ta’minlaydi
(Abduvoxidov va boshq., 2023)
Iqtisodiy oʻzgarishlar va globallashuv jarayonlarining kuchayishi fiskal siyosatning
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
113
institutsional asoslarini takomillashtirish borasida samarali tamoyil va yondashuvlarni ishlab
chiqishni belgilaydi, bu esa byudjet makonida institut
sional tarkibiy qismlarni uygʻunlashtirish
imkoniyatini beradi, bu oʻz navbatida turli darajadagi byudjetlarning dinamik balansi darajasini
belgilaydi va byudjet me’morchiligini ijtimoiy va tsiklik iqtisodiy jarayonlar dinamikasini
hisobga olgan holda takomillashtiradi. Byudjet munosabatlarining institutsional tamoyillari;
iqtisodiy oʻsish va inson taraqqiyotini jadallashtirishga qaratilgan uzoq muddatli istiqbolda
fiskal siyosat mexanizmlari, vositalarini takomillashtirishni hisobga olgan holda byudjet
siyosatini ishlab chiqish muhim vazifalardir (Chugunov va boshq., 2021).
Tadqqiqotchi Hazratulovaning fikricha “Oʻzbekistondagi mavjud vaziyat hududlarning
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida sezilarli tafovutlarning mavjudligi, eng muhim makroiqtisodiy
koʻrsatkichlarning aniq farqlanishining namoyon boʻlishi, qoʻshilgan qiymatning tarmoq
tarkibi, shuningdek, respublika hududlarining byudjet xavfsizligi va samaradorligi bilan
tavsiflanadi. Shu bilan birga, amaliyot shuni koʻrsatadiki
, hududlarda aholining hayot sifati
mintaqalararo tabaqalanishni yumshatish va qoloq hududlar aholisining davlat tomonidan
kafolatlangan davlat xizmatlaridan foydalanishini tenglashtirishga qaratilgan davlat
siyosatining samaradorligiga bevosita bogʻliqdir”
(Hazratqulova, 2023).
Tadqiqot metodologiyasi.
Jamiyatni ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyotini ta’min
-lashda byudjet siyosatining
oʻ
rnini
kengaytirish masalalariga ba
gʻ
ishlangan mazkur tadqiqot ishsining maqsadidan kelib chiqqan
holda, tadqiqotda analiz va sintez, induktsiya va deduktsiya, mantiqiylik, guruhlash va
umumlashtirish kabi ilmiy bilish usullaridan foydalanilgan holda izlanishlar olib borildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Davlat hokimiyati organlari tomonidan oʻz funktsiyalarini bajarishlari, jamiyat va davlat
oldida turgan vazifalarni amalga oshirishlari bevosita davlat byudjetida pul resurslarining
mavjudligiga bogʻliq. Resurslarni byudjetga jalb qilish va byudjet mablagʻlaridan foydalanish
jarayonida davlat idoralari vakillari, soliq toʻlovchilar va byudjet mablagʻlarini oluvchilar
oʻrtasida moliya
-kredit munosabatlari vujudga keladi. Mazkur munosabatlar davlat hokimiyati
tomonidan shakllantiriluvchi va amalga oshiriluvchi byudjet siyosatiga asoslanadi.
Zamonaviy sharoitda byudjet siyosati davlatning iqtisodiy jarayonlarga ta’sirining asosiy
vositalaridan biridir. Samarali byudjet siyosati mamlakatning milliy manfaatlarini qondirish va
uning barq
aror iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan boʻlishi lozim.
Byudjet siyosati-bu davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari tomonidan davlatning
ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishini ta’minlash maqsadida mamlakat davlat byudjetini
shakllantirish, ijro
etish va tartibga solish boʻyicha amalga oshiriladigan chora
-tadbirlar
majmuini ifoda etadi (Malikov, 2011) .
“Oʻzbekiston –
2030” strategiyasidan kelib chiqib, uzoq muddatli barqaror
iqtisodiy
oʻsishni taʼminlash uchun tashqi va ichki taʼsirlarga moslashuvchan fiscal
siyosat olib borish
maqsad qilingan boʻlib, oʻrta va uzoq muddatdagi asosiy
maqsadlar
sifatida quyidagilar
belgilangan:
–
barqaror iqtisodiy oʻsish orqali daromadi oʻrtachadan yuqori boʻlgan davlatlar
qatoriga kirish va buning uchun YaIM hajmini 160 milliard AQSH dollariga va aholi jon
boshiga daromadlarni 4 ming AQSH dollariga yetkazish;
–
konsolidatsiyalashgan byudjet taqchilligini YaIMga nisbatan 3 foiz
lik target koʻrsatkichi
doirasida ushlab turish uchun daromadlar bazasini mustahkamlash va byudjet xarajatlari
samaradorligini oshirish hamda bu orqali makroiqtisodiy barqarorlik va byudjet intizomini
taʼminlash;
–
oʻrta muddatga moʻljallangan davlat qarzini boshqarish strategiyasini amalga
oshirish orqali davlat qarzining YaIMga nisbatini 50 foiz
dan oshmasligini taʼminlash;
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
114
–
“
Yashirin iqtisodiyot
” ulushini qisqartirish va daromadlarni legallashtirish orqali
byudjet tushumlarini koʻpaytirish;
–
“Natijaga yoʻnaltirilgan byudjetlashtirish” amaliyotiga bosqichma
-bosqich
oʻtish;
–
soliq, bojxona qonunchiligini va iqtisodiyotning turli sohalariga ajratilayotgan
subsidiyalar va berilayotgan imtiyozlarni JST
talablariga uygʻunlashtirish;
–
aholi talablariga va xalqaro standartlarga toʻliq javob beradigan taʼlim, tibb
iyot
va ijtimoiy himoya tizimini tashkil qilish uchun Davlat byudjeti xarajatlarining ijtimoiy
yoʻnaltirilganligini
saqlab qolish.
Aynan byudjet siyosati davlatning iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligini ta’minlashda
yetakchi rol oʻynaydi. Byudjet resurslar
ining cheklanganligi, iqtisodiyotning globallashuvi
sharoitida yangi ehtiyojlarning vujudga kelishi asnosida byudjet mablagʻlari taqchilligining
oʻsib borishi sharoitida byudjet siyosatining roli muttasil oʻsib boradi.
Byudjet siyosati-bu aholi farovonligini oshirish maqsadida uning iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanishini ta’minlash borasida byudjet mablagʻlarini shakllantirish va ulardan foydalanish
boʻyicha davlat chora
-tadbirlari majmuidir. Davlat siyosati mahalliy va xorijiy mutaxassislar -
olimlar, amaliyotchilarni jalb qilgan holda tegishli darajada qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi
hokimiyat organlari tomonidan ishlab chiqilmoqda. Tor ma’noda byudjet siyosati
-bu byudjetni
shakllantirish va ijro etish siyosatidir.
Byudjet siyosatning dastlabki mezoni, dominant va asosiy vektori moliyaviy-iqtisodiy
doktrinadir. 2025
–
2027-yillarga m
oʻljallangan byudjet
siyosatining asosiy yoʻnalishlari
quyidagilardan iborat:
1.
Byudjet barqarorligini
taʼminlash;
2.
Byudjet xarajatlari samaradorligi va natijadorligini yanada oshirish;
3.
Byudjet kalendarini qayta koʻrib chiqish
orqali byudjet jarayonini takomillashtirish;
4.
Byudjet ochiqligini
taʼminlash;
5.
Byudjet jarayonini raqamlashtirish ishlarini davom ettirish;
6.
Gʻaznachilik xizmatini
yanada takomillashtirish;
7.
Byudjet siyosatida inson kapitali rivojlanishiga doir xarajatlar ustuvorligini
taʼminlash;
8.
Aholi turmush darajasini oshirish, fuqarolarning real daromadlari oʻsishini
taʼminlash va ularning ijtimoiy muhofazasini kuchaytirish
;
9.
Byudjetni shakllantirishda fuqarolar ishtirokini yanada oshirish;
10.
Davlat sektorida ichki nazorat va ichki audit xizmatini takomillashtirish;
11.
Iqtisodiy va moliyaviy natijalarni hamda gender tenglikni yaxshilashni qoʻllab
-
quvvatlash uchun byudjet jarayonini takomillashtirish;
12.
Investitsiya dasturlarini shakllantirish va ijro etish tizimini yanada takomillashtirish
(Byudjetnoma,2025).
Byudjet siyosatining amalda ijrosini ta’minlash davlat byudjet tizimi orqali amalga
oshiradigan strategik va taktik chora-tadbirlar majmuidan iborat. Byudjet siyosati ijtimoiy-
iqtisodiy kategoriya sifatida YaIMni taqsimlash va qayta taqsimlash, ijtimoiy tovarlar va
xizmatlarni ishlab chiqarish va iste’mol qilish, ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarni tartibga solish
jarayonida insonla
r oʻrtasidagi ijtimoiy
-iqtisodiy munosabatlarni aks ettiradi.
Davlat yoki mintaqaning byudjet siyosatini talqin qilish borasida ilmiy adabiyotlarda
boshqa yondashuvlar ham keltirib oʻtiladi. Bu mamlakatning ijtimoiy
-iqtisodiy rivojlanishiga
erishishda mazk
ur siyosatning turlicha ta’sir qilishi va murakkabligidan dalolat beradi. Davlat
byudjet siyosatining asosiy xususiyatlari va olimlar tomonidan ushbu ta’rifning turli xil
talqinlarini hisobga olgan holda, byudjet siyosatining mohiyatini aniqlashda quyidagi
yondashuvni shakllantirish mumkin. Byudjet siyosatini davlat va mahalliy davlat hokimiyati
organlarining oʻzaro bogʻliq maqsad va vazifalari bilan belgilanuvchi, muayyan tamoyillarni
hisobga olgan holda turli funktsiyalarni bajaruvchi, davlat va hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
115
rivojlantirishga qaratilgan maxsus vositalardan foydalangan holda byudjet munosabatlari
sohasidagi iqtisodiy va ma’muriy chora
-
tadbirlar majmui sifatida koʻrib chiqilishi mumkin.
Jahon tajribasi shuni koʻrsatadiki, davlat moliyasidan f
oydalanishda eng yuqori
samaradorlikka byudjet siyosati maqsadlari va iqtisodiy rivojlanish vazifalari birligini
ta’minlash, siyosiy tizimni takomillashtirish, fuqarolarning moddiy farovonligi, ularning
ma’naviy darajasini oshirish orqali erishiladi. Iqtisodiy oʻsishni ta’minlamasdan, byudjet
siyosatining barcha muhim vazifalarini samarali hal qilib boʻlmaydi.
Byudjet siyosatining toʻlaqonli amalga oshirilishi davlat va ma’muriy
-hududiy
birliklarning iqtisodiy faoliyatini ragʻbatlantiradi, byudjetni oqilon
a rejalashtirishga,
shuningdek moliyaviy resurslarni samarali shakllantirish, taqsimlash va ulardan foydalanishga
yordam beradi.
YaIMni milliy iqtisodiyot tarmoqlari, aholining ijtimoiy guruhlari va hududlar oʻrtasida
taqsimlash va mamlakatning barqaror ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishini ta’minlash davlat
darajasida byudjet siyosatining strategik maqsadi sifatida belgilanishi mumkin.
YaIMni mamlakat miqyosida taqsimlash jarayoni davlat, uning iqtisodiy tizimini
mustahkamlash, aholi turmush darajas
ini yaxshilashga qaratilgan boʻlishi va umuman jamiyat
ehtiyojlari, shuningdek jamiyat har bir a’zosining individual ehtiyojlarini qondirishga
yoʻnaltirilgan boʻlishi lozim.
O’z ilmiy izlanishlarida byudjet siyosatining jamiyat ijtimoiy
-iqtisodiy rivojiga
ta’siri
muammolarini yoritgan yetakchi mahalliy va xorijiy olimlarning asarlarini oʻrganish byudjet
siyosatini amalga oshirish jarayonida belgilangan maqsadga erishish borasida quyidagi asosiy
tamoyillarga rioya qilish lozimligini koʻrsatadi:
1. Ilmiy asoslanganlik tamoyili, mazkur tamoyil zamonaviy byudjet siyosati ilmiy
asoslangan va tasdiqlangan boʻlishin anglatadi, shu bilan bir qatorda, oʻrta va uzoq muddatda
byudjet siyosati yoʻnalishlarida uning asosiy maqsad va vazifalari, iqtisodiyot, moliya va
j
amiyatda yuz beruvchi ob’ektiv jarayonlarni haqqoniy aks ettirilishi lozimligini koʻzda tutadi.
2. Maqsadga yoʻnaltirilganlik tamoyili byudjet dasturlarini toʻliq va samarali
moliyalashtirishga byudjet siyosatining qay darajada maqsadga muvofiqligini koʻr
satadi.
3. Shaffoflik va ochiqlik tamoyili byudjet siyosatini amalga oshirish jarayoni barchaga
tushunarli va ochiq ekanligini anglatadi.
4. Izchillik tamoyili byudjet siyosatini ishlab chiqish va uni amalga oshirish
kontseptsiyasining bir-
birini toʻldiri
shini anglatadi.
5. Samaradorlik tamoyili byudjet xarajatlari sarfini kamaytirish asnosila yuqori maqsadli
natijaga erishishni koʻzda tutadi.
Tegishli tamoyillarga rioya qilish byudjet siyosati funktsiyalarini toʻliq amalga oshirishga
imkon beradi. Quyida (1-rasm)
ularning ba’zilarini keltirib oʻtamiz:
➢
moliyaviy resurslarning maqbul taqsimlanishini ta’min etuvchi taqsimlash funktsiyasi;
➢
iqtisodiy faoliyatni samarali tartibga solish va mavjud resurslardan unumli foydalanish
yoʻnalishi boʻyicha jarayonlar va munosabatlarni tartibga solishni koʻzda tutuvchi
muvofiqlashtirish funktsiyasi;
➢
byudjet mablagʻlarining samarasiz va nooʻrin sarflani
shini bartaraf etishdan iborat
boʻlgan nazorat funktsiyasi;
➢
ijtimoiy-
iqtisodiy oʻsish omillarini amalga oshirishni maqsadli ragʻbatlantirishni
ta’minlashdan iborat ragʻbatlantiruvchi funktsiya;
➢
byudjet resurslarini shakllantirish va ulardan foydalanishda salbiy tendentsiyalar
paydo boʻlishining oldini olishni koʻzda tutuvchi tezkor chora koʻrish funktsiyasi;
➢
davlat va hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini moliyalashtirishda manfaatdor
tomonlargda ragʻbat uygʻotuvchi motivatsiyalash funktsiyasi
.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
116
1-rasm. Byudjet siyosati funktsiyalari
Manba:
muallif ishlanmasi.
Davlat byudjet siyosatining asosiy vazifasi muvozanatli byudjetni ta’minlashdir. Byudjet
nomutanosibligi ikki shaklda namoyon boʻladi: defitsit (xarajatlarning daromaddan ortiqligi)
va profitsit (daromadning xarajatlardan ortiqligi). Ushbu muammoni hal qil
ish yoʻnalishi
boʻyicha byudjet siyosatini amalga oshirishning oʻziga xos xususiyatlari davlat byudjeti
daromadlari, xarajatlari va taqchilligi (profitsiti) ning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi
koʻrsatkich bilan tavsiflanadi.
Bugungi kunda dunyoning aksar
iyat mamlakatlarida boʻlgani kabi Oʻzbekistonda ham
byudjet taqchilligi saqlanib qolmoqda. Odatda YaIMga nisbatan 3-
4 foiz atrofida boʻlgan
taqchillik maqbul sanaladi va iqtisodiy rivojlanishga salbiy ta’sir koʻrsatmaydi. Ammo aksariyat
hollarda byudjet ta
qchilligi bir qator salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi va bu oʻz navbatida
uni kamaytirish choralarini koʻrishni talab qiladi.
2-rasmda 2012-
2023 yillar oraligʻida Oʻzbekistonda davlat byudjeti taqchilligining
oʻzgarish dinamikasi keltirib oʻtilgan. Ma’lumotlardan koʻrinib turibdiki, 2018 yildan boshlab
davlat byudjeti taqchilligi yaqqol kuzatila boshlagan, bu Oʻzbekistonda davlat byudjetidan
ijtimoiy sohaga ajratilayotgan xarajatlar ulushining keskin oshish bilan izohlanadi.Shundan
kelib chiqqan holda,
Oʻzbekistonning fiskal siyosati fiskal barqarorlikni taʼminlash va barqaror
iqtisodiy oʻsishni qoʻllab
-
quvvatlashga qaratilgan boʻlib, asosiy maqsadlaridan biri
konsolidatsiyalashgan byudjet taqchilligini YIMga nisbatan 3 foizdan oshirmaslikdir. Bu, oʻz
navbatida, fiskal barqarorlikni saqlab qolish va davlat qarzi yukini kamaytirishga zamin
yaratadi. Shu bilan birga, soliqqa tortish, bojxona va byudjet siyosatini JST talablari bilan
uygʻunlashtirish
muhim
qadam
boʻlib,
Oʻzbekistonning
xalqaro
iqtisodiyotga
integratsiyalashuviga yordam beradi.
byudjet
siyosati
funksiyalari
taqsimlash
motivatsi-
yalash
ra
g‘
batlan-
tirish
nazorat
muvofiq-
lashtirish
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
117
2-rasm.
Oʻzbekistonda davlat byudjeti taqchilligining oʻzgarish dinamikasi, YaIMga
nisbatan %da
16
Byudjet taqchilligining mavjudligini har doim ham salbiy hodisa sifatida qabul qilish
maqbul emas. Hozirda dunyoning aksariyat mamlakatlarida byudjet taqchilligi kuzatiladi. Agar
davlat yillik byudjetni defitsitsiz qabul qilishga intilsa, kelajakda bu muhim xarajatlar
kamayishi va soliq tushumlari koʻpayishi tufayli iqtisodiyotning tsiklik tebranishlarini
kuchaytiradi. Shuning uchun kelgusi yil uchun davlat byudjetini rejalashtirishda mamlakat
oldida turgan dolzarb vazifalar hamda uning uzoq muddatli ustuvorliklari ham hisobga olinishi
talab etiladi.
Byudjet taqchilligini bartaraf etish yoʻnalishlari davlatning
umumiy byudjet siyosatidan
kelib chiqib belgilanadi. Nazariy jihatdan byudjet taqchilligini bartaraf etishning quyidagi
asosiy yoʻnalishlarini ajratib koʻrsatish mumkin:
➢
byudjetning daromad qismini koʻpaytirish
-
mazkur yoʻnalish ishlab
chiqaruvchilarni
ishlab chiqarishni rivojlantirish va uning hajmini oshirishga undaydigan soliq siyosatini amalga
oshirish bilan bogʻliq boʻlib, byudjet resurslarini toʻldirishning asosiy manbai
- milliy
daromadni oshirishning zaruriy sharti boʻlmogʻi lozim. Buning natijasi oʻlaroq, byudjet
mablagʻlari hisobiga ishlab chiqarish hajmi va byudjet mablagʻlari koʻpayishi lozim;
➢
byudjetning xarajatlar qismini qisqartirish - byudjet tizimining iqtisodiy rivojlanish
xarajatlarini kamaytirish, ishlab chiqarish investitsiyalarida davlat ishtirokini kamaytirish
(milliy infratuzilmaning ayrim ob’ektlari, sanoat ishlab chiqarishi tarkibidagi ustuvor
yoʻnalishlar, ekologik loyihalar va boshqalar bundan mustasno), boshqaruv va harbiy
xarajatlarni kamaytirish bilan bogʻliq yoʻnalish;
➢
byudjet xarajatlari tuzilmasini oʻzgartirish
- iqtisodiyotda davlat ulushini qisqartirish,
byudjet mablagʻlarini investitsiya qilish yoʻnalishlarini qayta koʻrib chiqish va ularni mamlakat
iqtisodiyoti oʻsishini ta’minlaydigan tarmoqlarni rivojlantirishga yoʻnaltirish, davlat iqtisodiy
ustuvorliklarini qayta koʻrib chiqish va umumdavlat ahamiyatiga ega boʻlmagan davlat
dasturlarini moliyalashtirishni qisqartirish;
➢
ichki va tashqi qarz manbalaridan foydalanish- tarkib topgan taqchilligini
mo
liyalashtirish manbalarini izlash bilan bogʻliq yoʻnalishdir.
16
https://tradingeconomics.com/uzbekistan/government-budget
0,1
0,2
1
-0,1
0,1
0,7
-2,1
-3,9
-4,4
-6
-4
-3
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
118
3-rasm.
Oʻzbekiston Respublikasining davlat qarzi dinamikas
i
17
Davlat qarzlari va kreditlaridan keng foydalanish davlat qarzining tez oʻsishiga olib keladi,
bu esa davlat qarzlarini boshqarish tizimini tashkil qilishga alohida yondashuvni talab qiladi.
Davlat qarzini boshqarish qarz kapitali bozoridagi vaziyatni oʻrganish, yangi qarz olish va
berish shartlarini ishlab chiqish, ilgari olingan qarzlar boʻyicha foizlarni toʻ
lash, qarzni
konvertatsiya va konsolidatsiya qilish, pul bozorida obligatsiyalarning almashinuv kursini
aniqlash, pul mablagʻlarini toʻlash va davlat kreditlari boʻyicha foiz stavkalarini aniqlash
choralari bilan bogʻliq hukumatning chora
-tadbirlar majmuini ifoda etadi.
Soʻnggi yillarda davlat qarzini moʻtadil darajada saqlash va samarali boshqarish
yuzasidan bir qator ishlar amalga oshirib kelinmoqda. Xususan:
–
Oʻzbekiston Respublikasining “Davlat qarzi toʻgʻrisida”gi Qonunida Davlat qarzining eng
yuqori
miqdori YIMning yillik prognoz koʻrsatkichiga nisbatan 60 foizdan oshishiga yoʻl
qoʻyilmasligi belgilandi. Bunda, Davlat qarzining miqdori YIMga nisbatan 50 foizga yetgan
taqdirda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi davlat qarziga belgilangan
meʼyorlardan oshmasligini taʼminlovchi chora
-
tadbirlarni Oʻzbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining palatalariga kiritadi;
–
2020-yildan boshlab yangi jalb qilinadigan davlat qarzi miqdorlarini qonuniy
chegaralash amaliyoti yoʻlga qoʻyildi;
–
Davlat qarzi portfelini diversifikatsiya qilish va valyuta xatarlarini boshqarish
maqsadida milliy valyutada qarz jalb qilish hamda ichki moliya bozorlarini rivojlantirish
choralari koʻrilmoqda.
Xususan, yillik davlat gʻaznachiligi obligatsiyalarini joylashtirish hajmi 2018
- yildagi 597
mlrd soʻmdan 2023
-
yilda 25 trln soʻmga yetkazildi, obligatsiyalarning muomala davri
10
yilgacha uzaytirildi. Shuningdek, 2020
–
2024-
yillarda 11,8 trln soʻmlik milliy valyutadagi
suveren xalqaro obligatsiyalar London fond birjasida joylashtirildi.
Oʻrta muddatli istiqbol uchun makroiqtisodiy prognozlar, tarmoqlarni rivojlantirish
dasturlari va strategiyalarida belgilangan maqsadli koʻrsatkichlarga asoslangan koʻp ssenariyli
tahlillarga koʻra, 2024
-yil yakunida davlat qarzi YIMga nisbatan 35,5 foiz, 2025
–
2027-yillarda
36,7-
37 foiz oraligʻida shakllanishi prognoz qilinmoqda.
Davlat qarzini xavfsiz darajada saqlash va samarali boshqarish boʻyicha talab etiladi:
17
https://api.mf.uz/media/filestore/Fiskal_strategiya_2025-2027_0LbiYzu.pdf
7,6
9,9
15,7
21,1
23,6
25,9
29,6
30,9
4
5
3,1
2,3
2,7
3,3
5,3
6,1
16,7
25,4
26,5
35,2
34
32,4
34,4
33,2
10,9
16,8
23,3
31,8
30,5
28,8
29,2
27,7
0
5
10
15
20
25
30
35
40
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024 yil 1-
iyul
davlat tashqi qarzi (mlrd. AQSH doll.)
davlat ichki qarzi (mlrd. AQSH doll.)
davlat qarzi YAIMga nisbatan, foizda)
davlat tashqi qarzi YaIMga nisbatan, foizda
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
119
➢
davlat qarzini toʻlashning oʻrtacha muddatini uzaytirish (masalan, oʻrta va uzoq
muddatli davlat qimmatli qogʻozlari chiqarishni koʻpaytirish), shuningdek, davlat qarzini
manbalar boʻyicha diversifikatsiya qilish;
➢
davlat gʻaznachilik obligatsiyalari bozoriga xalqaro investorlarni keng jalb qilish
jarayonini jadallashtirish;
➢
davlat qarzi boʻyicha xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq xatarlarning oldini olish, ularni
bartaraf etish yoki kamaytirish yuzasidan qatʼiy choralar koʻrish;
➢
davlat
qarziga oid maʼlumotlar ochiqligini taʼminlash.
4-rasm. Davlat byudjeti xarajatlari bilan YaIMning
oʻ
sish sur
’
atlari
oʻ
rtasidagi bog
ʻ
liqlik
Manba:
Iqtisodiyot va moliya vazirligi
ma’lumotlari
asosida tuzilgan.
Ta’kidlash lozimki, milliy iqtisodiyotga xarajatlar bilan mamlakat YaIM
o
ʻ
rtasida to
ʻ
g
ʻ
ri
bog’liqlik mavjud. Milliy iqtisodiyotga yoʻnaltirilgan davlat byudjeti xarajatlarining oʻsishi
YaIMning oʻsishiga olib keladi va aksincha xarajatlarning qisqarishi Ya
IMning ham qisqarishiga
sabab boʻladi. 2027 yilgacha boʻlgan muddatda davlat byudjeti xarajatlarining 2022 yilga
nisbatan qariyb 2 baravar, davlat byudjetidan iqtisodiyot soha tarmoqlarini rivojlantirishga
xarajatlar 1,2 baravar, ijtimoiy soha xarajatlarin
ing 1,6 baravar oʻsishining prognoz qilinishi
2030 yilgacha boʻlgan muddatda YaIMning maqsadli koʻrsatkichi, ya’ni 160
-200 mlrd. AQSh
dollariga y
etkazish amalda mumkin ekanligini koʻrsatadi (4
-rasm).
Shu tariqa, iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichida byudjet siyosati davlatning
iqtisodiy jarayonlarga ta’sir koʻrsatishining samarali vositalaridan biri boʻlib qoladi.
Xulosa va takliflar
.
Jamiyatning ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyotiga byudjet siyosatining ta’sirini oʻrganish
asosida mazkur maqola doirasida quyidagi xulosalar shakllantirildi:
1.
Oʻ
sib borayotgan davlat qarzi va davlat byudjeti taqchilligi sharoitida byudjet
intizomini mustahkamlash va shu bilan bir qatorda, davlat qarzini boshqarishning jahon
tajribasidan kelib chiqqan holda, davlat qarzini boshqarishning samarali mexanizmlarini joriy
etish talab etiladi.
2.
Byudjet taqchilligini qoplash maqsadida chetdan jalb qilinayotgan mablag’lar
miqdorini bosqichma-bosqich qisqartirish amaliyotini joriy qilish talab etiladi, zero
tashqaridan jalb qil
inayotgan mablag’lar miqdorining ortishi oʻrta muddatli istiqbolda
eksportning qimmatlashishi va importning arzonlashishiga olib keladi, tabiiyki bunday vaziyat
mahalliy ishlab chiqaruvchilar raqobatbardoshligining pasayishiga olib keladi.
237
281
318
345
396
454
137
143
154
178
197
225
37
39
40
39
44
46
0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
500
5,85
5,9
5,95
6
6,05
6,1
6,15
6,2
6,25
6,3
6,35
2022
2023
2024
2025
2026
2027
davlat byudjeti xarajatlari,trln.so‘m
ijtimoiy soha xarajatlari,trln.so‘m
iqtisodiyot xarajatlari,trln.so‘m
YaIMning o‘sish sur'atlari,%
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
120
3.
Qarz
yukining muttasil oʻsib borishi kelgusida biznesga soliq yukining ortishiga olib
kelishi va ishlab chiqaruvchi va xizmat koʻrsatuvchilarning norasmiy sektorga oʻtib ketishlariga
zamin yaratishi mumkin.
4.
Iqtisodiyotga byudjet siyosatining ta’sirini oshirish,
uning rag’batlantiruvchi
funktsiyasining oʻrnini mustaxkamlash maqsadida natijaga yoʻnaltirilgan byudjetlashtirish
amaliyotiga tezkor oʻtish, iqtisodiyotda davlat sektori ulushini qisqartirish talab etiladi.
5.
Iqtisodiyotda sog’lom raqobat muhitini yaratish
, korxona va tashkilotlarga teng
imkoniyatlar berish maqsadida asossiz imtiyoz va engilliklar berish amaliyotidan butkul voz
kechish talab etiladi.
6.
Byudjet siyosati samaradorligiga erishish maqsadida soliq ma’murchiligini
takomillashtirish, xususiy mulk da
xlsizligini yanada qat’iylashtirish, davlat boshqaruvi
xarajatlarini qisqartirish, moliya organlarining ta’sirchanligini oshirish talab etiladi.
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Malikov T. S., Olimjonov O. (2018) Moliya //O'quv qoʻllanma.
Toshkent: Iqtisod-moliya.
Maxmud o‘g‘li M. M. et al. (2023) Бюджет
солиқ
сиёсати
орқали
мамлакат
иқтисодиётини
ривожлантиришнинг
аҳамияти
//Journal of innovations in scientific and
educational research.
–
Т
. 6.
–
№. 9. –
С
. 49-54.
Абдувохидов А., Тошбоев Б. (2023) Импорт ўрнини босувчи саноат сиёсатининг
халқаро тажрибаси ва ундан Ўзбекистон шароитида фойдаланиш йўллари //Iqtisodiy
taraqqiyot va tahlil.
–
Т. 1. –
№. 4. –
С. 81
-92.
Абдувохидов, А., Кадырова, Д., & Обилов, М. (2023). Пути совершенстования доходной
базы
местных бюджетов в Узбекистане.
Экономическое развитие и анализ,
1(1), 4
–
12.
https://inlibrary.uz/index.php/eitt/article/view/44627
Асатуллаев Х. С. (2019) Иқтисодий фаолликка йўналтирилган давлат фискал
сиёсати //Мамлакат иқтисодий хавфсизлигини таъминлашнинг устувор йўналишлари.–
С. 4
-4.
Баратов С. (2023) Ўзбекистонда камбағалликни қисқартиришда бюджет сиёсати
таҳлили //Iqtisodiyot va taʼlim.–
Т. 24. –
№. 3. –
С. 320
-327.
Жузбаев А., Қудияров К.
(2017)
Бюджет
-
солиқ сиёсати иқтисодиёт ривожининг
асоси //Вестник Каракалпакского государственного университета имени Бердаха.–
Т. 34.
–
№. 1. –
С. 29
-31.
Маликов Т. С. (2019) Бюджет
-
солиқ сиёсати. Дарслик //Т.:
Iqtisod-moliya.
–
Т. 404.
Маликов Т. С., Жалилов П. Т. (2011) Бюджет
-
солиқ сиёсати //Тошкент: Академнашр.
Тўраев Ш. Ш. (2023) Ўзбекистон Республикаси бюджет
-
солиқ сиёсатининг устувор
йўналишлари //Innovations in Technology and Science Education.–
Т. 2. –
№. 6. –
С. 25
-33.
Хазраткулова Л.
(2023)
Современное состояние и проблемы системы
межбюджетных отношений в республике узбекистан //Economics and Innovative
Technologies.
–
Т. 11. –
№. 6. –
С. 129
-142.
Чугунов, Игорь и Макогон, Валентина и Пасичный, Николай и Никитишин, Андрей и
Адаменко, Ирина и Крикун, Татьяна и Канева, Татьяна и Козарезенко, Людмила и Собчук,
Сергей
(2018)
,
Бюджетная
политика
социального
развития
doi:
https://doi.org/10.21303/978-9949-7316-1-
9,
доступно
в
https://ssrn.com/abstract=3754781
https://api.mf.uz/media/filestore/Fiskal_strategiya_2025-2027_0LbiYzu.pdf
https://tradingeconomics.com/uzbekistan/government-budget
