www.e-itt.uz I SON. 2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may
4
O‘ZBEKISTONDA MAHALLIY BYUDJETLARNING DAROMADLAR BAZASINI
TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Abduvoxidov Akmal Abdulazizovich
Guliston davlat universiteti
Qodirova Dilafro‘z Olimovna
Guliston davlat universiteti
Obilov Mirkomil Rashidovich
Guliston davlat universiteti
Annotatsiya.
Hududlarni ijtimoiy-
iqtisodiy jihatdan barqaror rivojlantirish, hududlar o‘rtasidagi
tafovutlarni qisqartirish, mahalliy byudjetlarning daromad bazasini mustahkamlash bugungi kunda
O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan davlat iqtisodiy siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Jumladan, Taraqqiyot strategiyasida ham hududlar iqtisodiyotini yaqin istiqbolda 1,6 baravar
oshirish vazifasining belgilab berilishi hududlarni rivojlantirish imkoniyatlarini chuqur tahlil qilishni talab
qiladi. Shundan kelib chiqqan holda, mazkur maqolada mahalliy byudjetlarning daromad bazasini
mustahkamlash yo‘llari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
milliy iqtisodiyot, byudjet siyosati, mahalliy byudjet, byudjet daromadlari, byudjet
xarajatlari, soliq ma’murchiligi, daromadlar bazasi, byudjetlararo transfertlar, o‘sish drayverlari, o‘sish
nuqtalari, aholi turmush darajasi.
ПУТИ СОВЕРШЕНСТОВАНИЯ ДОХОДНОЙ БАЗЫ МЕСТНЫХ
БЮДЖЕТОВ В УЗБЕКИСТАНЕ
Абдувохидов Акмаль Абдулазизович
Гулистанский государственный университет
Кадырова Дилафруз Олимовна
Гулистанский государственный университет
Обилов Миркомил Рашидович
Гулистанский государственный университет
Аннотация.
Социально
-
экономическое устойчивое развитие регионов, сокращение
различий между регионами, укрепление доходной базы местных бюджетов является одним из
важных направлений государственной экономической политики, реализуемой сегодня в
Узбекистане. В частности, в Стратегии развития определение задачи увеличения экономики
регионов в 1,6 раза в ближайшем будущем, такая постановка задачи требует глубокого анализа
возможностей развития регионов. Исходя из этого, в данной статье анализируются пути
укрепления доходной базы местных бюджетов.
Ключевые слова:
национальная экономика, бюджетная политика, местный бюджет,
доходы бюджета, расходы бюджета, налоговое администрирование, доходная база,
межбюджетные трансферты, драйверы роста, точки роста, уровень жизни населения.
www.e-itt.uz
4-12 sahifalar
www.e-itt.uz I SON. 2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may
5
WAYS TO IMPROVE THE REVENUE BASE OF LOCAL BUDGETS IN UZBEKISTAN
Abduvokhidov Akmal Abdulazizovich
Gulistan State University
Kadyrova Dilafruz Olimovna
Gulistan State University
Obilov Mirkomil Rashidovich
Gulistan State University
Annotation.
Socio-economic sustainable development of regions, reduction of differences between
regions, strengthening of the revenue base of local budgets is one of the important directions of the state
economic policy implemented in Uzbekistan today. In particular, the Development Strategy defines the task
of increasing the economy of the regions by 1.6 times in the near future, such a statement of the task
requires a deep analysis of the development opportunities of the regions. Based on this, this article analyzes
ways to strengthen the revenue base of local budgets.
Keywords:
national economy, budget policy, local budget, budget revenues, budget expenditures, tax
administration, revenue base, inter-budget transfers, growth drivers, growth points, standard of living of
the population.
Kirish.
Yetakchi mamlakatlarda byu
djet siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida byudjet xarajatlarining
optimallashtirilishi, manzilliligi va natijaga erishilishiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Byudjet
xarajatlarining manzilliligini ta’minlash orqali natijaga yo‘naltirilgan byudjetlashtir
ish amaliyotini joriy
etishga erishish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu borada, o‘rta muddatli byudjetlashtirish omili
asosiy usullardan biri ekanligi ko‘plab davlatlar tajribasidan ma’lum bo‘lmoqda.
2022-2026-
yillarga
mo‘ljallangan
Yangi
O‘zbekistonning
T
araqqiyot
strategiyasida
makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va inflyatsiya darajasini 2023
-yilgacha bosqichma-bosqich 5
foizgacha pasaytirish; byudjet taqchilligini qisqartirish va 2023 yildan yalpi ichki mahsulotga nisbatan
uning 3 foizdan oshib ketmasligini ta’minlash; har bir tuman byudjetining kamida 5 foizini “
Fuqarolar
byudjeti
”
dasturi doirasida aholining takliflari asosida eng dolzarb muammolarni yechishga sarflashni
tashkil qilish; davlat qarzini boshqarishda yiliga yangi jalb qilingan tashqi qarz miqdori 4,5 milliard
AQSh dollaridan oshib ketmasligini ta’minlash kabi ustuvor vazifalarni
ng belgilab berilishi byudjet
sohasida tizimli islohotlarni amalga oshirishni taqozo etadi (Farmon, 2022). Xuddi shu kabi, 2023-2025-
yillarga mo‘ljallangan Fiskal strategiyada ham kelgusi o‘rta muddatli davrda fiskal siyosat tashqi
ijtimoiy-siyosiy va iqti
sodiy vaziyatning O‘zbekistonga ta’sirini yumshatishga, makroiqtisodiy va fiskal
barqarorlikni ta’minlashga, investitsiyaviy jozibadorlikni oshirish, aholining muhtoj qatlamini ijtimoiy
qo‘llab
-
quvvatlash, uzoq muddatli inklyuziv iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga qaratilishi ko‘rsatib o‘tilgan.
Adabiyotlar sharhi.
“
Bugungi kunda byudjet tizimida mahalliy byudjetlarning o‘rnini kengaytirish, ularning daromad
bazasini oshirish yo‘llari mamlakatimiz iqtisodchilari tomonidan keng o‘rganilmoqda. Xususan,
Burxanov (
2020)
mahalliy byudjetlarning daromad bazasini mustahkamlashda mahalliy soliqlarni
biriktirish amaliyotini kuchaytirish lozimligini, shu bilan bir qatorda QQS stavkasini bosqichma-bosqich
pasaytirib borish amaliyotini qo‘llashni taklif qiladi.
Meyliyev (2021) mahalliy byudjetlarning daromad
bazasini oshirishda mahalliy davlat boshqaruvi idoralarining tashabbuskorligini qo‘llab
-quvvatlash
lozimligini ta’kidlaydi.
Xayriddinov (2011)
har bir mahalliy ma’muriy hududdagi soliq tizimi tomonidan
undirilishi lozim
bo‘lgan umumdavlat soliqlari bo‘yicha soliq summalarining ma’lum bir qismini bevosita mahalliy
byudjetlarning ixtiyorlariga biriktirilgan daromadlar ko‘rinishida qat’iy hissada va doimiy asosda
qoldirilishi oldindan belgilanib qo‘yilishi kerakligini ta’kidlaydi. Bunda asosiy urg‘u daromadlarni
byudjet tizimi bo‘g‘inlari o‘rtasida qayta taqsimlashning asosiy kombinatsion variantlaridan biri bo‘lgan
me’yoriy ajratmalar tizimini takomillashtirishga qaratilmoqda. Shuningdek, muallif bozor
iqtisodiyotining talablaridan kelib chiqqan holda, mahalliy byudjetlar daromad bazalari barqarorligini
ta’minlashda ularning biriktirilgan daromadlariga ustuvorlik berish maqsadga muvofiqligini ta’kidlaydi.
Islamqulov (2016) respublikamizda davlat byudjeti daromadlari barqarorligi, turli darajadagi
byudjet daromadlari mutanosibligini ta’minlash maqsadida markaziy va mahalliy davlat
www.e-itt.uz I SON. 2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may
6
hokimiyatlarining moliya-byudjet, byudjet-soliq sohalarida vakolatlarini aniq belgilab olish lozimligini
ta’kidlaydi. Bunda muallif byudjet tizimining bo‘g‘inlari o‘rtasida daromad vakolatlari va xarajat
majburiyatlarini optimal taqsimlash tizimini mahalliy byudjetlar barqarorligini ta’minlash gorizontida
amalga oshirishni ilgari suradi.
Usmonov (2014) esa byudjet daromadlarini reja
lashtirishning ahamiyati to‘g‘risida to‘xtalib,
hozirgi kunda byudjet daromadlarini rejalashtirish uchun zarur ma’lumotlar bazasini etarli va sifatli
darajada shakllantirish hamda bu boradagi huquqiy hujjatlarni qayta ko‘rib chiqish va byudjet
daromadlarini rejalashtirish jarayoni tartibi, usuli, muddati hamda ishtirokchilar vazifalarini aniq
ko‘rsatib beruvchi huquqiy hujjat qabul qilish lozimligini ilgari suradi.
Toshmatov (2017)
, mahalliy byudjetga soliq tushumlarini oshirishga yo‘naltirilgan bir qator
tadbirlarni keltirib, unda soliqlarni turli darajadagi byudjetlar o‘rtasida taqsimlash tizimini mahalliy
hokimiyatlarning soliq tushumlarini maksimallashtirishdan manfaatdorligini ta’minlash kontekstida
takomillashtirish bo‘yicha fikr mulohazalarni berib o‘tadi. Shuningdek, hududiy soliq salohiyatni
baholash va mahalliy soliqlarni undirish mexanizmini takomillashtirish zarurligini ilgari suradi.
Yuqorida tilga olib o‘tilgan iqtisodchilar tomonidan mahalliy byudjetlarning mustaqilligini
soliqlarni biriktiri
sh orqali oshirish oshirish yo‘llari o‘rganilgan bo‘lsada, hududlarning iqtisodiy
rivojiga turtki bo‘luvchi omillar etarlicha o‘rganilmagan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqotning metodologik asosi bo‘lib O‘zbekiston Respublikasida
byudjetlararo munosbatlarni
tartibga solish, mahalliy byudjetlarning daromad bazasini ko‘paytirish yo‘nalishlari bo‘yicha
O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va me’yoriy xujjatlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
fundamental asarlari xizmat qiladi.
Ilmiy izlanish jarayonida tadqiqot olib borishning guruhlash, tizimli qiyosiy taxlil va tizimli
yondashuv, korrelyatsion, regression, ekspert va taqqoslama tahlil, bashoratlash, ma’lumotlarga
statistik ishlov berish, guruhlash va shu kabi zamonaviy usullardan foydalanildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
2020-
yildan boshlab O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va xalq deputatlari mahalliy
kengashlarining
byudjet
sohasidagi
vakolatlarini
kengaytirish,
byudjet
mablag‘larini
taqsimlovchilarning mas’uliyat
ini yanada oshirish, mahalliy byudjetlar daromadlarini shakllantirish va
mablag‘laridan foydalanishda mahalliy davlat hokimiyati organlarining erkinligini ta’minlashga
qaratilgan yangi byudjet tizimi joriy etildi. I
lk bor, “2020
-
yil uchun O‘zbekiston Respu
blikasining Davlat
byudjeti to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni bilan mahalliy byudjetlar xarajatlari xalq
deputatlari mahalliy kengashlari tomonidan tasdiqlanishi belgilab qo‘yildi.
Mahalliy davlat hokimiyati organlarining faoliyatiga bevosita
bog‘liq bo‘lgan hamda to‘liq
mahalliy byudjetlar ixtiyorida qoldiriladigan daromad turlari kengaytirildi. Shu bilan bir qatorda,
Mahallabay ishlash tizimini yangi bosqichga olib chiqish, jismoniy shaxslardan olinadigan mol-mulk
solig‘i va
yer soli
g‘ini yig‘ish ko‘rsatkichlarini oshirish orqali yangi ijtimoiy loyihalarni amalga oshirish
uchun qo‘shimcha mablag‘larni jalb qilish maqsadida
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
26.12.2022-yildagi PQ-458-son
“M
ahalla byudjeti tizimini joriy etish orqali mahallalarning moliyaviy
imkoniyatini yanada kengaytirish bo‘yicha qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida” Qarori qabul qilindi
1
.
Mahallalar tomonidan jismoniy shaxslardan olinadigan mol-
mulk solig‘i va
yyer soli
g‘ini (keyingi
o‘rinlarda —
mol-mulk va yyer soli
g‘i) aholining soliq to‘lash savodxonligini oshirish orqali undirishga
ko‘maklashish va har bir mahalla o‘zining muammosini mustaqil hal etishi uchun 2023
-yil 1-yanvardan
boshlab, Respublikaning 14 ta hudu
dida “Mahalla byudjeti” tizimi huquqiy eksperiment tariqasida joriy
etildi (1-jadval).
Mahalliy byudjetlar moliyaviy barqarorligini ta’minlashda, birinchi navbatda, mahalliy byudjet
daromadlarining shakllanish mexanizmi, mahalliy byudjet daromadlari tarkibi va ulushini tahlil qilish,
hududlar iqtisodiy salohiyatini yuksaltirish va undan oqilona foydalanish bo‘yicha kompleks chora
-
tadbirlarni ishlab chiqish muhim hisoblanadi.
Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida byudjet masalasi juda muhim va murakkab masa
la bo‘lib
hisoblanadi. Har bir hududning rivoji, aholisining turmush sharoiti, ijtimoiy himoya, kam ta’minlangan
1
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 26.12.2022 yildagi PQ-458-son
“M
ahalla byudjeti tizimini joriy etish orqali mahallalarning
moliyaviy imkoniyatini yanada kengaytirish bo‘yicha qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida” Qarori,
https://lex.uz/docs/6326672
www.e-itt.uz I SON. 2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may
7
oila va shaxslarni etarli darajada ijtimoiy himoya qilish, har bir hududdagi davlat hokimiyati
organlarining moliyaviy masalalarini to‘g‘ri hal
qila bilishga bog‘liqdir. Bunda mahalliy byudjetlarga
tushadigan soliq va yig‘imlarning turi, miqdorini belgilash alohida ahamiyat kasb etadi.
1-jadval
“Mahalla byudjeti” tizimi joriy etilgan tumanlar
2
Т
/r
Hudud nomi
Tuman nomi
1.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi
Beruniy
2.
Andijon viloyati
Andijon
3.
Buxoro viloyati
Olot
4.
Jizzax viloyati
Zomin
5.
Qashqadaryo viloyati
Qarshi
6.
Navoiy viloyati
Karmana
7.
Namangan viloyati
Uychi
8.
Samarqand viloyati
Urgut
9.
Surxondaryo viloyati
Jarqo‘rg‘on
10.
Sirdaryo viloyati
Sayxunobod
11.
Toshkent viloyati
Bo‘ka
12.
Farg‘ona viloyati
Bag‘dod
13.
Xorazm viloyati
Bog‘ot
14.
Toshkent shahri
Uchtepa
Respublikamiz soliq tizimini takomillashtirishda turli hokimiyat organlarining soliqlar va
yig‘imlar bo‘yicha vakolatlarini yanada aniqlashtirish va bunda mahalliy davlat hokimiyati idoralarining
bu boradagi vakolatlarini oshirish muhim yo‘nalish qilib bel
gilanishi lozim.
1-rasm.
Mahalliy byudjetlar daromadlari va xarajatlarining o‘zgarish dinamikasi
3
(
mlrd, so‘m
)
Mahalliy byudjetlar daromadini oshirish, xarajat manbalarini izlab topish, ularning moliyaviy
imkoniyatlarini kengaytirib borish dolzarb masalalardan biridir. Mahalliy byudjetlarning daromad
bazasi hududlarda yaratilayotgan yalpi hududiy mahsulot darajasi, daromadlarning doimiy va bir
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 26.12.2022
-yildagi PQ-458-son
“M
ahalla byudjeti tizimini joriy etish orqali mahallalarning moliyaviy
imkoniyatini yanada kengaytirish bo‘yicha qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida” Qar
3
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligining tegishli yillar bo‘yicha ma’lumotlari asosida ishlab chiqilgan.
14464,7
20177
18536,9
29641,3
35133,9
27702,9
29774,8
43033,2
59946
19383,2
21410,1
23082,8
36045,7
52049,7
47190,8
40217,5
57148,7
79226,9
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
70000
80000
90000
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023*
(reja)
daromadlar
xarajatlar
www.e-itt.uz I SON. 2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may
8
maromda tushishi bilan bevosita bog‘liqdir. Mahalliy byudjetlar daromadlarini oshirishning ichki
zahiralari hududlarda ishlab chiqarishning rivojlanishi, joylarda iqtisodiy islohotlarning muvaffaqiyatli
amalga oshirilishi bila
n chambarchas bog‘liqdir. Mahalliy boshqaruv organlari faoliyatini to‘g‘ri tashkil
etish har bir hududni iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirishning asosiy talablaridan biri hisoblanadi.
2-jadval
2015-2023
yillarda O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti daromadlarida
mahalliy soliqlarning ahamiyati, (foizda)
4
Ko‘rsatkichlar
2015-
yil
2016-
yil
2017-
yil
2018-
yil
2019-
yil
2020-
yil
2021-
yil
2022-
yil
2023-
yil
Davlat maqsadli jamg‘armalar
daromadlarisiz-jami
100
100
100
100
100
100
100
100
100
Shundan
Mahalliy soliqlar jami;
11,3
11,9
11,5
7,2
4,2
3,2
3,9
4,0
4,3
Mol-
mulk solig‘i
3,8
4,0
4,3
3,3
2,1
1,5
1,5
2,4
1,8
Yyer solig‘i
2,1
2,4
2,2
1,9
2,1
1,8
2,4
1,6
2,5
Obodonlashtirish va ijtimoiy
infratuzilmani
rivojlantirish
solig‘i
2,0
1,8
1,4
-
-
-
-
-
-
Benzin, dizel yoqilg‘isi va gaz
ishlatganlik uchun olinadigan
soliq
3,4
3,7
3,6
2,0
-
-
-
-
-
Tahlil etilayotgan yillarda mahalliy byudjetlar daromadlari mahalliy byudjetlar xarajatlariga
nisbatan doimiy ravishda kamni tashkil e
tmoqda. Ayniqsa so‘nggi yillarda ularning orasidagi tafovut
sezilarli ravishda farqlanganligini, ya’ni xarajatlarning keskin oshib
ketganligini ko‘rishimiz mumkin.
3- jadval
2022-2023-
yillar mobaynida O‘zbekiston Respublikasi mahalliy byudjetlar
daromadlari va xarajatlarining o‘zgarishi dinamikasi (mlrd.so‘m)
5
№
Hududlar
2022-yil
Byudjet-
lararo
tartibga
soluvchi
transfertlar
2023-yil
Byudjetlararo
tartibga soluvchi
transfertlar
Daro-
madlar
Xara-
jatlar
Daro-
madlar
Xara-
jatlar
1
Qoraqalpog‘iston
Respublikasi
2356,2
3874,2
1518,0
2703,3
5375,8
2672,4
2
Andijon viloyati
3059,4
4741,6
1682,3
3802,7
6608,2
2805,5
3
Buxoro viloyati
2904,0
3346,3
442,3
3817,2
4463,1
645,9
4
Jizzax viloyati
1727,2
2551,8
824,6
2184,9
3469,3
1284,4
5
Qashqadaryo viloyati
3483,0
5534,3
2051,3
4561,2
8380,2
3819,0
6
Navoiy viloyati
2186,3
2186,3
-
2993,6
2993,6
-
7
Namangan viloyati
2903,2
4608,0
1704,8
3713,4
6613,4
2899,9
8
Samarqand viloyati
3955,8
963,8
1008,0
4958,8
7155,1
2196,3
9
Surxondaryo viloyati
2466,9
4453
1987,0
3042,3
6291,2
3248,9
10
Sirdaryo viloyati
1104,5
1777,7
673,2
1406,1
2492,3
1086,2
11
Toshkent viloyati
4378,9
4378,9
-
5866,2
5866,2
-
12
Farg‘ona viloyati
4242,5
5619,9
1377,4
5437,8
7618,8
2181,0
13
Xorazm viloyati
2220,6
3067,2
846,6
2719,2
4160,6
1441,4
14
Toshkent shahri
6044,7
6044,7
-
7739,3
7739,3
-
Jami
43033,2 57148,7
14115,6
59946,0 79226,9
24280,9
2020-yildan boshlab mahalliy byudjetni samarali shakllantirish va undan oqilona foydalanish
yuzasidan mahalliy hokimiyat va mahalliy kengashlarga bir qator vakolatlar berildi [10].
4
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligining tegishli yillar bo‘yicha ma’lumotlari asosida ishlab chiq
ilgan
5
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligining tegishli yillar bo‘yicha ma’lumotlari asosida ishlab chiq
ilgan.
www.e-itt.uz I SON. 2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may
9
Jumladan, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi, xalq deputatlari viloyatlar va
Toshkent shahar, tumanlar va shaharlar Kengashlari tegishli ravishda:
Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjetidan, viloyatlar va Toshkent shahar mahalliy
byudjetlarida
n, tumanlar va shaharlar byudjetlaridan hududiy byudjet mablag‘larini taqsimlovchilarga
ajratiladigan byudjet mablag‘larining cheklangan miqdorlarini hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi
respublika byudjetidan, viloyatlar viloyat byudjetlaridan va Toshkent shahri shahar byudjetidan
tumanlar va shaharlar byudjetlariga ajratiladigan tartibga soluvchi byudjetlararo transfertlarning
cheklangan miqdorlarini tasdiqlaydi;
Qoraqalpog‘iston Respublikasi respublika byudjeti, viloyatlar viloyat byudjetlari, Toshkent s
hahri
shahar byudjeti, tumanlar va shaharlar byudjetlari daromadlarining prognozini ma’qullaydi;
Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjeti, viloyatlar va Toshkent shahar mahalliy byudjetlari,
tumanlar va shaharlar byudjetlariga o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘
risida qarorlar qabul qiladi.
Mahalliy byudjetlar O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjetining muhim tarkibiy qismini tashkil
etadi hamda mahalliy hokimiyatlarning faoliyat ko‘rsatishlarida muhim moliyaviy manba bo‘lib
hisoblanadi. Mahalliy byudjetlar tizimi mahalliy talab-
ehtiyojlarni to‘laroq qondirishni hamda
davlatning markazlashgan tartibda amalga oshiradigan tadbirlarini bajarilishi bilan chambarchas
bog‘langan holda ijro
etishga imkon yaratib beradi. Mahalliy hokimiyat organlariga mahalliy byudjet
d
aromadlarini ko‘payishi va resurslarni tejamkorlik bilan sarflanishi vazifasi yuklatiladi.
Mahalliy byudjetlar potentsialini mustahkamlash maqsadida qonuniy tarzda nafaqat mahalliy
soliq va to‘lovlarning tarkibini aniq belgilab qo‘yishi, balki respublika
ahamiyatidagi davlat soliqlarining
mahalliy byudjetlar daromadlaridagi ulushlari dinamikasini tahlil qilish va uni yanada takomillashtirish
ham zarurdir.
Ma’lumki, bugungi kunga kelib mol
-mulk va yyer soli
qlari mahalliy soliqlar sifatida e’tirof etiladi.
Tahlil etilayotgan yillarda mahalliy byudjetlarning daromad manbai hisoblangan mahalliy soliqlarning
ulushi yuqori emas.
Mahalliy soliqlarning ulushi tahlil etilayotgan yillarda o‘rtacha 8,2 foizni tashkil etib so‘nggi
yillarda kamayish tendentsiyasiga ega
bo‘lmoqda. Mol
-
mulk solig‘ining ulushi 2015
-yilda 3,8 foizni
tashkil etgan bo‘lsa 2020
-yilga kelib 1,5 foizni tashkil etgan va kamayish kuzatilgan.
2-rasm. Mahalliy byudjetlar daromadlari dinamikasi
6
Yyer soli
g‘ining ulushi 2015
-yilda 2,1
foizni tashkil etgan bo‘lsa 2020
-yilga kelib ham 1,8 foizni
tashkil etgan. Jadval ma’lumotlaridan ko‘rishimiz mumkinki, obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani
rivojlantirish solig‘i va benzin, dizel yoqilg‘isi va gaz ishlatganlik uchun olinadigan soli
qning respublika
soliqlariga birlashtirilishi mahalliy byudjet daromadlarida mahalliy soliqlarning kamayishiga olib
kelgan. Bundan ko‘rinib turibdiki, mahalliy byudjet daromadlarini faqat o‘z daromadlari ya’ni, mahalliy
soliqlar hisobiga shakllantirish imkoniyati kamaygan.
6
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligining tegishli yillar bo‘yicha ma’lumotlari asosida ishlab chiq
ilgan.
0
2000
4000
6000
8000
10000
12000
14000
16000
18000
20000
2021 yil
2022 yil
2023 yil
www.e-itt.uz I SON. 2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may
10
Bizningcha, bugungi kunda mahalliy byudjetlar daromadlari barqarorligini ta’minlash uchun
soliqqa oid qonunchilik asosida mahalliy soliqlar ro‘yxatini kengaytirish lozim.
Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, tahlil etilayotgan yill
arda ayrim hududlar mahalliy
byudjet daromadlari mahalliy byudjet xarajatlaridan kamni tashkil etmoqda. Bu esa o‘z navbatida,
mazkur hududlar mahalliy byudjeti xarajatlarini moliyalashtirish uchun qo‘shimcha moliyaviy
resurslarga ehtiyojni yuzaga keltiradi. 2020-yilda mahalliy byudjet daromadlari va xarajatlari 2019-
yilga nisbatan kamaygan bo‘lsada, lekin yuqori byudjetdan moliyaviy yordam oluvchi hududlar soni
ortmoqda. Mahalliy byudjetlar mahalliy hokimiyatlarning iqtisodiy imkoniyatidir. Mahalliy byudjet
daromadlari qanchalik ko‘p bo‘lsa, shunchalik ushbu hudud aholisi farovonligi yuqori bo‘ladi.
Jadval ma’lumotlari tahlilidan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
07.06.2017-yildagi PF-5075-
son “Mahalliy byudjetlarni shakllantirishda joylardagi davlat hokimiyati
organlarining vakolatlarini kengaytirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni, shuningdek,
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 29.06.2017
-yildagi 445-
son “Mahalliy
byudjetlarning daromadlar bazasini kengaytirish zahiralarini aniqlash ishlarini tashkil etish chora-
tadbirl
ari to‘g‘risida”gi Qarorida ko‘zda tutilgan vazifalarning amalga oshirilishi natijasida mahalliy
byudjetlarning daromad qismi birgina 2023-yilda 2022-
yilga nisbatan qariyb 17 trln. so‘mga ko‘p
bo‘lishi prognoz qilinmoqda
(2-rasm).
3-rasm. 2022-2023-
yillar mobaynida O‘zbekiston Respublikasi davlat byudjetida
byudjetlararo tartibga soluvchi transfertlarning o‘zgarishi dinamikasi (mlrd.so‘m)
7
Shu bilan birga, mahalliy byudjetlarning daromad va xarajatlarining o‘sib borishi asnosida
byudjetlararo tartibga soluvchi transfertlarning ulushi ham tobora o‘sayotganligiga guvoh bo‘lamiz (
3-
rasm). 2021-
yilda byudjetlararo tartibga soluvchi transfertlar 10443,0 mlrd.so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa,
bu ko‘rsatkich 2023
-
yilda 24280,9 mlrd. so‘mni tashkil qilishi kutilmoqda, yoki bu ko‘rsatkich 2021
-
yilga nisbatan qariyb 2,3 baravar o‘sgan.
Hududlar orasida faqatgina, uchta hudud Navoiy, Toshkent viloyatlari va Toshkent shahrida
byudjetlararo tartibga soluvchi transfertlardan foydalanilmaydi. Umuman olganda, mahalliy
byudjetlarning daromadlari bazasini mustahkamlash yaqin istiqbolda qolgan hududlarda ham
byudjetlararo tartibga soluvchi transfertlarni kamaytirishga xizmat qilishi, hududlarni donor
hududlarga aylantirishga xizmat qilishi lozim.
Biznin
g fikrimizcha, mahalliy byudjet daromadlari barqarorligini ta’minlash mahalliy hokimiyat
organlarining tadbirkorlikni rivojlantirishga, xususan, kichik va o‘rta biznes sohasida manfaatdorligini
oshirishdan dalolat beradi, bunda davlatning ma’muriy
-hududiy birliklari moliyaviy holatini yaxshilash
va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organlarining o‘z daromad bazasini rivojlantirish imkoniyati yuzaga
keladi. Shundan kelib chiqqan holda, birgina Sirdaryo viloyati misolida tahlil qiladigan bo‘lsak, hududni
ijtimoiy-
iqtisodiy jihatdan har tomonlama rivojlantirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 07.05.2022-yildagi 242-
son “2022
-2026-yillarda sirdaryo viloyati hududlarini
7
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligining tegishli yillar bo‘yicha ma’lumotlari asosida ishlab chiq
ilgan.
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
3500
4000
1518
1682,3
442,3
824,6
2051,3
0
1704,8
1008
1987
673,2
0
1377,4
846,6
0
2672,4
2805,5
645,9
1284,4
3819
0
2899,9
2196,3
3248,9
1086,2
0
2181
1441,4
0
2022 yil
2023 yil
www.e-itt.uz I SON. 2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may
11
kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va aholi turmush darajasini yanada yaxshilashga doir
qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida” Qarori qabul qilingan. Mazkur qarorda Sirdaryo viloyatida
2022-2026-yillarda yalpi hududiy mahsulot hajmini 1,6 baravar, sanoat mahsulotlari hajmini 1,6
baravar, qishloq xo‘jaligi mahsulotl
ari ishlab chiqarishni 1,3 baravar, xizmatlar hajmini 3,2 baravar
hamda qurilish ishlari hajmini 1,5 baravarga oshirishni nazarda tutuvchi shahar va tumanlar kesimidagi
maqsadli ko‘rsatkichlar parametrlari
tasdiqlangan (Qaror, 2022). 2023-yilda Sirdaryo viloyatining Yalpi
hududiy mahsuloti 22,9 trln. so‘m atrofida bo‘lishi ko‘zda tutilgani holda, o‘sish ko‘rsatkichlari 2023
-
yilda sanoatda 109,1 %, qishloq xo‘jaligida 103,3% va xizmat ko‘rsatish sohasida 106,6% ni tashkil
qilishi rejalashtirilgan.
4-jadval
Sirdaryo viloyati tuman va shaharlarining
“o‘sish nuqtalari” va “drayver” sohalari
(
Qaror, 2022
)
T/r
Hudud nomi
Tuman (shahar)larning
“o‘sish nuqtalari”
va
“
drayver sohalari
”
1. Sirdaryo viloyati Yengil sanoat, qurilish
materiallari ishlab chiqarish, yo‘l bo‘yi infratuzilmani
rivojlantirish, chorvachilik, parrandachilik, issiqxona, sholichilik, baliqchilik
2. Guliston shahar
Yengil sanoat, qurilish materiallari ishlab chiqarish, mehmonxona xizmati, tibbiy va
ta’lim xizmati, savdo, maishiy xizmatlar
3. Shirin shahar
Qurilish materiallari ishlab chiqarish, issiqxona xo‘jaligi
4. Yangier shahar
Yengil sanoat, mebel sanoati, qurilish materiallari ishlab chiqarish, tibbiy turizm
5. Boyovut tumani
Yengil
sanoat, qurilish materiallari ishlab chiqarish, chorvachilik, issiqxona xo‘jaligi,
sholichilik
6. Guliston tumani
Yengil sanoat, ekoturizm, issiqxona, chorvachilik
7.
Mirzaobod
tumani
Yengil sanoat, baliqchilik, anorchilik
8. Oqoltin tumani
Yengil sanoat, meva-sabzavotni qayta ishlash, yo
‘
l bo
‘
yi infratuzilmasini rivojlantirish,
poliz ekinlarini etishtirish
9. Sardoba tumani
Parrandachilik, chorvachilik, supurgi yetishtirish
10.
Sayxunobod
tumani
Yengil sanoat, oziq-
ovqat sanoati, yo‘l bo‘yi infratuzilmasini rivojlantirish,
chorvachilik, baliqchilik, issiqxona xo‘jaligi, sholichilik
11. Sirdaryo tumani Farmatseftika va kimyo sanoati, savdo logistika, chorvachilik, sholichilik
12. Xovos tumani
Qurilish materiallari ishlab chiqarish, uzumchilik, chorvachilik, poliz ekinlari va
sabzavot mahsulotlari yetishtirish
2022-2026-
yillarda Sirdaryo viloyati mahalliy byudjetiga tushumlar jami 7055,5 mlrd. so‘m,
oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari bo‘yicha ajratiluvchi kredit mablag‘lari 2600 mlrd. so‘mni
tashkil qilishi rejalashtirilgan. Rejalashtirilgan tadbirlarning amalga oshirilishi hisobiga Sirdaryo
viloyatida ishsizlik darajasi va kambag‘allikka butunlay barham berish maqsad qilingan. Shu bilan bir
qatorda, 2022-
2026 yillarda “Fuqarolar byudjeti” doirasida 330 mlrd. so‘m mablag‘ sarflash yuqorida
tilga olib o‘tilgan Qarorda ko‘zda tutilgan.
2023-yilda v
iloyat byudjetining daromad qismi jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i
(51%), yuridik sha
xslardan olinadigan daromad solig‘i (13%), noruda qurilish materiallari uchun yer
qa’ridan foydalanganlik uchun soliq (8%), jarimalar (7%), aksiz solig‘i (7%), davlat bojlari (6%), yuridik
shaxslar mol-
mulk solig‘i (4%) va boshqa daromadlar hisobidan shakl
lanadi.
2023-
yilda viloyat mahalliy byudjeti mablag‘larini taqsimlovchilarga ajratiladigan mablag‘
miqdori 2 066,7 mlrd so‘mni tashkil qiladi. Eng ko‘p mablag‘ oluvchi tashkilotlar –
s
og‘liqni saqlash
sohasi (40%), irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi (
7%), Prezident ta’lim muassasalari (5%), “Obod
qishloq” va “Obod mahalla” dasturi va tashabbusli byudjet uchun (5%), Xalq ta’limi boshqarmasi (5%),
Sport (3%) va Madaniyat boshqamasi (1%) hisoblanadi.
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, Sirdary
o viloyati mahalliy byudjetida byudjetlararo
tartibga soluvchi transfertlar 2022 yilga nisbatan 2023 yilda qariyb 61,3 foizga o‘sgan. Bunday vaziyatni
tartibga solish uchun Sirdaryo viloyati hududlarining “o‘sish nuqtalari” va “drayver” sohalarini
aniqla
shtirish talab qilinadi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 07.05.2022
-yildagi 242-
son “2022
-2026-yillarda sirdaryo viloyati hududlarini kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va
aholi turmush darajasini yanada yaxshilashga doir qo‘shimcha
chora-
tadbirlar to‘g‘risida” Qarorida
Sirdaryo viloyati tuman va shaharlarining “o‘sish nuqtalari” va “drayver” sohalari belgilab berilgan.
www.e-itt.uz I SON. 2023
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may
12
Hozirda byudjetlararo tartibga solish amaliyoti ayrim mahalliy byudjetlar daromadlarining asosiy
qismini shakllani
shini ta’minlamoqda. Boshqaruvchi daromadlarning bunday miqdorda bo‘lishi
mahalliy hokimiyat organlarining o‘z mas’uliyatlarini yuqori darajada his qilmaslikka olib keladi,
fikrimizcha, bu holat iqtisodiyotni erkinlashtirish siyosatiga ko‘p ham mos kelaver
maydi.
Xulosa va takliflar.
Mahalliy byudjetlarning daromadlarini shakllantirish jarayonida soliqlarning ahamiyatini
o‘rganish
hamda mahalliy byudjet daromadlari tarkibini tahlil qilish natijasida quyidagi xulosalarni
keltirish mumkin:
➢
mahalliy byudjetlarning o‘z daromadlari manbaini oshirish maqsadida hududlarni barqaror
rivojlantirish drayverlari va “o‘sish nuqtalari”ni belgila
b olish siyosatini izchil davom ettirish, bu borada
mahalliy davlat idoralarining tashabbuskorligini qo‘llab
-quvvatlash;
➢
hududlarda tadbirkorlikni qo‘llab
-
quvvatlash, ishlab chiqarishni rag‘batlantirish maqsadida
mahallalarning o‘rnini kengaytirish, bunda mahallalar kesimida bandlikni ta’minlash, qo‘shimcha
daromad manbalarini ishga solish imkoniyatlarini doimiy baholab borish tizimini joriy qilish;
➢
mahalla byudjet tizimini keyingi moliya yilidan boshlab, mamlakatimizning boshqa
hududlarida ham keng joriy qilish, tushumlar o‘sishiga erishgan mahalla va hududlarni moliyaviy
rag‘batlantirish tizimini yo‘lga qo‘yish va shu kabi
lar.
Bunday chora-tadbirlarning amalga oshirilishi mamlakatimiz hududlarining moliyaviy jihatdan
barqaror rivojlanishiga, aholi turmush farovonligini oshishiga xizmat qiladi.
Adabiyotlar/
Литература
/Reference:
Burkhanov Aktam (2020). "Ҳудудларда маҳаллий
бюджетлар даромадлар манбаини
кенгайтириш йўллари (Қашқадарё вилояти мисолида)."
Архив научных исследований
22.
Farmon (2022)
O‘zbekiston
Respublikasi Rrezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF-60 sonli
“2022
-2026-yillarga m
o‘
ljallangan Yangi
O‘zbekiston
ning Taraqqiyot strategiyasi t
o‘g‘r
is
ida”gi
Qaror (2022) O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 07.05.2022 yildagi 242
-son
“2022
-2026 yillarda sirdaryo viloyati hududlarini kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va aholi
turmush darajasini yanada yaxshilashga doir qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida”
https://lex.uz/uz/docs/5998434#6000010
Абдувохидов А.А. (2021) Ислоҳотларнинг Ҳозирги Босқичида Тадбиркорликни
Ривожлантириш Аҳоли Фаровонлигини Оширишнинг Муҳим Асоси Сифатида //Barqarorlik va
yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy jurnali.
–
Т. 1. –
№. 6. –
С. 388
-399.
Abduvokhidov A.A. (2021) et al. Mechanisms of import substitution policy in the region
//ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal.
–
Т
. 11.
–
№. 12. –
С
. 45-59.
Абдувахидов
А
.
А
.
и
др
. (2022)
Хорижий
инвестициялар
ва
уларни
жалб
қилишда
маҳаллий
ҳокимликлар
фаолиятини
баҳолаш
//Ta'lim va rivojlanish tahlili onlayn ilmiy jurnali.
–
Т
. 2.
–
№. 10.
–
С
. 20-24.
Исламкулов А.К. (2016) Маҳаллий бюджетлар даромадлари барқарорлигини таъминлаш
масалалари // “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 4, июль
-
августь,
http://iqtisodiyot.uz/sites/default/files/maqolalar/43_A_Islamqulov.pdf
Усмонов Қ.А. (2014) Бюджет даромадларини режалаштириш жараёни, усуллари ва уларни
такомиллаштириш йўналишлари // “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий
электрон
журнали.
№
4,
июль
-
август,
http://iqtisodiyot.uz/sites/default/files/maqolalar/16_Q_Usmonov.pdf
Тошматов Ш.А. (2017) Иқтисодиётни ривожлантириш ва либераллаштиришда давлат
бюджети даромадлари манбаларини кенгайтириш йўналишлари // Ўзбекистонда молия
секторини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари. Республика илмий
-
амалий анжумани
материаллари тўплами. 2017 йил 10 ноябрь. –Т.: ТДИУ,
-
б.27
-28.
Хайриддинов А.Б. (2011) Маҳаллий бюджетлар даромад базаларининг барқарорлигини
таъминлаш йўллари. и.ф.н. илмий даражасини олиш учун тайёрланган дисс. автореферати. –Т.:
–б. 13.
