Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
204
YASHIL IQTISODIYOT RIVOJLANISHI SHAROITIDA UY-
JOY KOMMUNAL XOʻJALIGINING
DOLZARB MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
Najmiddinov
Sherzod Qiyomiddin o‘g‘li
Toshkent arxitektura-qurilish universiteti
ORCID: 0009-0007-3923-3214
PhD
Berdiyeva Dilfuza Axatovna
Toshkent arxitektura-qurilish universiteti
ORCID: 0000-0003-2455-
385Х
Annotatsiya.
Ushbu maqolada yashil iqtisodiyot sharoitida uy-
joy kommunal xo‘jaligi
boshqaruvi tizimidagi asosiy muammolar va ularni hal qilish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Yashil
iqtisodiyotning amaliy ahamiyati, ekologik barqarorlikni saqlashda va energiya samaradorligini
oshirishda o‘zining muhim roli haqida keng qamrovli ma’lumotlar beriladi. Shuningdek, xalqar
o
tajribalardan foydalanish va innovatsion boshqaruv yondashuvlarini amaliyotga tatbiq qilish va uy-
joy kommunal xo‘jaligini takomillashtirish yo‘llari ko‘rib chiqilgan. Xulosa qismida yashil iqtisodiyot
sharoitida innovatsion rivojlanishning samarali yo‘l
lari tavsiya qilinadi. Shuningdek, uy-joy
kommunal xo‘jaligida qo‘llanishi natijasida jamiyatga va ekologiyaga ko‘rsatadigan ijobiy ta'siri
baholanadi.
Kalit so‘zlar:
yashil iqtisodiyot, uy-joy, innovatsiya, ekologik barqarorlik, energiya
samaradorligi, k
ommunal xo‘jaligi, xalqaro tajriba, barqaror rivojlanish, atrof
-muhit, innovatsion
boshqaruv, turar joy infratuzilmasi.
СОВРЕМЕННЫЕ ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ ЖИЛИЩНО
-
КОММУНАЛЬНОГО УПРАВЛЕНИЯ
В УСЛОВИЯХ РАЗВИТИЯ ЗЕЛЕНОЙ ЭКОНОМИКИ
Наджмиддинов Шерзод
Ташкентский университет архитектуры и строительства
PhD
Бердыева Дильфуза
Ташкентский университет архитектуры и строительства
Аннотация.
В данной статье анализируются основные проблемы в системе
управления жилищно
-
коммунальным хозяйством и возможности их решения в условиях
зеленой экономики. Предоставляется исчерпывающая информация о практическом значении
зеленой экономики, ее важной роли в поддержании экологической стабильности и повышении
энергоэффективности. Также в статье рассмотрены пути совершенствования жилищно
-
коммунального хозяйства путем использования международного опыта и внедрения
инновационных подходов к управлению. В результате исследования рекомендованы
эффективные пути инновационного развития
в условиях зеленой экономики, оценено их
положительное влияние на общество и экологию в результате их использования в жилищно
-
коммунальном хозяйстве.
Ключевые слова:
зеленая экономика, жилье, инновации, экологическая устойчивость,
энергоэффективность, коммунальное хозяйство, международный опыт, устойчивое
развитие, окружающая среда, инновационный менеджмент, жилая инфраструктура.
UO
‘
K: 65.014.1
XI SON - NOYABR, 2024
204-208
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
205
CURRENT PROBLEMS AND SOLUTIONS OF HOUSING AND COMMUNAL SERVICES
IN THE CONDITIONS OF GREEN ECONOMY DEVELOPMENT
Najmiddiniv Sherzod
Tashkent University of Architecture and Civil Engineering
PhD
Berdiyeva Dilfuza
Tashkent University of Architecture and Civil Engineering
Abstract.
This article analyzes the main problems in the housing and communal economy
management system and the possibilities of their solution in the context of the green economy.
Comprehensive information is provided about the practical importance of the green economy, its
important role in maintaining environmental stability and increasing energy efficiency. The
article also considers ways to improve the housing and communal economy by using international
experience and implementing innovative management approaches. As a result of the research,
effective ways of innovative development in the conditions of the green economy are
recommended, and their positive impact on society and ecology is evaluated as a result of their
use in the housing and communal economy.
Keywords:
green economy, housing, innovation, environmental sustainability, energy
efficiency, public utility, international experience, sustainable development, environment,
innovative management, residential infrastructure.
К
irish.
Yashil iqtisodiyot global miqyosda muhim tendensiyaga aylanishi, ekologik barqarorlikni
saqlash va iqtisodiy rivojlanishning yangi yo‘nalishlarini belgilashda alohida o‘rin tutadi.
O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlarda yashil iqtisodiyot tushunchasi, ayniqsa, uy
-joy
kommunal xo‘jaligi sohasida o‘z ahamiyatini yanada kuchaytirmoqda. Ushbu soha nafaqat
iqtisodiy o‘sish, balki atrof
-muhitni muhofaza qilish va jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni
ta'minlash nuqtai nazaridan ham muhimdir. Hozirgi kunda uy-
joy kommunal xo‘jaligida yuzaga
kelayotgan muammolar, masalan, energiya iste'moli, chiqindilarni boshqarish va atrof-muhitga
zarar yetkazmaslik kabi masalalar, innovatsion boshqaruv yondashuvlarini joriy etishni taqozo
etadi. Yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida ishlovchi boshqaruv tizimlari, energiya
samaradorligini oshirish, qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish va atrof-
muhitni muhofaza qilishda innovatsion yechimlar kiritishga yordam beradi. Ushbu maqolaning
maqsadi
–
uy-
joy kommunal xo‘jaligidagi dolzarb muammolarni tahlil qilib
, yashil iqtisodiyotga
asoslangan innovatsion rivojlantirish yo‘llarini aniqlashdir. Maqola davomida ilgari surilgan
muammolarni hal etish uchun mavjud xalqaro tajribalar va innovatsion texnologiyalarni ko‘rib
chiqamiz. Shuningdek, ushbu maqolaning natijalari uy-
joy kommunal xo‘jaligi tizimini
yaxshilash va barqaror rivojlanishni ta'minlashga ko‘maklashishi kutilmoqda.
А
dabiyotlar sharhi.
Yashil iqtisodiyot tushunchasi 1970-yillarda rivojlanib, XIX-asrga kelib global
muammolarni hal qilishda muhim rol o‘y
nay boshladi. Yashil iqtisodiyotning asosiy maqsadi
atrof-
muhitni muhofaza qilish, resurslardan samarali foydalanish va iqtisodiy o‘sishni
ta'minlashdir. Ushbu jarayonda uy-
joy kommunal xo‘jaligi sohasida innovatsion
yondashuvlarning zarurligi e'tiborga olinadi. Masalan, Xitoy, Germaniya va Skandinaviya
mamlakatlarida yashil iqtisodiyot tamoyillariga asoslangan boshqaruv tizimlari joriy etilgan va
bu tajribalardan O‘zbekiston uchun ham foydali saboqlar olinishi mumkin. Adabiyotlar tahlili
jarayonida bir qat
or ilmiy tadqiqotlar, maqolalar va hisobotlar o‘rganildi. Bu tadqiqotlar yashil
iqtisodiyot va uy-
joy kommunal xo‘jaligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Qizilov (2021)
tomonidan olib borilgan tadqiqotda O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot asoslari va ula
rning uy-joy
kommunal tizimida qo‘llanilishi tahlil qilingan. Muallif, shuningdek, energetik samaradorlikni
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
206
oshirish, chiqindilarni boshqarish va ekologik barqarorlikni ta'minlashda innovatsion
texnologiyalarning o‘rni haqida to‘xtalgan.
Mamatov (2019) tomonidan olib borilgan tadqiqot ishida ekologik barqarorlikni
ta'minlashda davlat siyosatining roli va ularni amaliyotga tatbiq etish jarayonini ko‘rib chiqadi.
Uning fikricha, O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotni rivojlantirish uchun innovatsion yechimlar
zarur, bu esa uy-
joy kommunal xo‘jaligida yangi texnologiyalarni joriy etishni taqozo etadi.
Yevropa Ittifoqida yashil iqtisodiyot bo‘yicha amalga oshirilgan dasturlar, ularning
samaradorligi va muvaffaqiyatli natijalarini O‘zbekistonga ham qo‘llash mumkin. N
orvegiya va
Daniya kabi mamlakatlar energiya samaradorligi va chiqindilarni boshqarishdagi innovatsion
yondashuvlari bilan e'tibor qozonmoqda. Ularning tajribasi O‘zbekistonda ham joriy etilishi
mumkin.
Tadqiqot metodologiyasi.
Metodologiya nuqtai nazaridan, ushbu maqolada sifatli va miqdoriy tadqiqot usullari
qo‘llaniladi. Sifatli tadqiqotlar davomida so‘rovnomalar, intervyular va ish joylari bilan
suhbatlar o‘tkazilib, odamlarning yashil iqtisodiyot va uy
-
joy kommunal xo‘jaligi haqidagi
fikrlari o
‘rganiladi. Miqdoriy tadqiqot usullari esa statistik ma'lumotlar va tadqiqotlar
natijalaridan foydalanish orqali amalga oshiriladi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika
qo‘mitasi va boshqa rasmiy manbalardan olingan ma'lumotlar asosida energiya iste'
moli,
chiqindilarni boshqarish va ekologik barqarorlik darajasi aniqlanadi. Ushbu maqolada
keltirilgan metodologiyalar O‘zbekistonda yashil iqtisodiyotning rivojlanishiga ijobiy ta'sir
ko‘rsatishi mumkin. Tadqiqotlar davomida, energiya iste'molining kamayi
shi, chiqindilarni
samarali boshqarish va atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan innovatsion yechimlar taklif
etiladi. Xalqaro tajribalar, xususan, qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish va
energiya samaradorligini oshirishda muhim o‘rin
tutadi. Shuningdek, xalqaro tajribalar ham
o‘rganiladi. Misol uchun, Germaniyada yashil energiya manbalaridan foydalanish va energiya
samaradorligini oshirishdagi yondashuvlar O‘zbekiston uchun qanday foydali bo‘lishi
mumkinligini ko‘rsatib beradigan tadqiqotlar mavjud. Shunga ko‘ra, O‘zbekiston uchun
samarali boshqaruv tizimlarini joriy qilish va yashil iqtisodiyot tamoyillarini qo‘llashda xalqaro
tajriba muhim ahamiyatga ega. Tahlil va metodologiyalar yordamida, maqolada ilgari surilgan
masalalarni hal et
ish yo‘llari, innovatsion rivojlantirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya bo‘limi orqali ushbu mavzuda olib borilgan tadqiqotlar
natijalari va ularning O‘zbekistondagi amaliyotga ta'siri haqida keng ma'lumot ber
ish maqsad
qilinadi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Ushbu tadqiqot davomida olingan natijalar O‘zbekistonning uy
-
joy kommunal xo‘jaligini
innovatsion rivojlantirish va yashil iqtisodiyotni joriy etish borasida muhim ma'lumotlar
taqdim etdi. Tadqiqot jara
yonida amalga oshirilgan so‘rovnomalar, intervyular va statistik
ma'lumotlar tahlili natijasida quyidagi asosiy natijalarga erishildi:
1. Energiya iste'moli: O‘zbekistonning uy
-joy kommunal sektori energiya iste'moli
darajasi, 2021-yilga oid statistik ma'l
umotlarga ko‘ra, o‘rtacha har bir fuqaro uchun yillik 1200
kWt tashkil etdi. Biroq, tadqiqot natijalari ko‘rsatadiki, energiya samaradorligini oshirish
imkoniyatlari mavjud. Mavjud infratuzilma va texnologiyalarni yangilash orqali energiya
iste'molini 20-30% ga kamaytirish mumkin.
2. Chiqindilarni boshqarish: Tadqiqotda aniqlangan yana bir muhim natija-chiqindilarni
boshqarish tizimining samarasizligi. O‘zbekiston bo‘yicha uy
-
joy kommunal xo‘jaligida ishlab
chiqarilayotgan chiqindilarning 70% ga yaqini to‘g‘ri qayta ishlanmaydi. Buning sababi
-
mavjud infratuzilmaning yetishmasligi va aholi orasida chiqindilarni ajratish madaniyatining
pastligi. Innovatsion yechimlar va qayta ishlash texnologiyalarini joriy etish orqali chiqindilarni
50% ga kamaytirish mumkinligi aniqlanmoqda.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
207
3. Ekologik barqarorlik: So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, fuqarolarning 65% yashil
iqtisodiyot tamoyillarini tushunmasligi va ularga amal qilmasligi ma'lum bo‘ldi. Bu esa ekologik
barqarorlikni ta'minlashda muhim to‘siq bo‘lib qolmoqda. Y
ashil iqtisodiyotni rivojlantirish
maqsadida aholi orasida ekologik ta'lim va ongni oshirish zarurati ko‘rinmoqda.
4. Innovatsion yechimlar: Tadqiqot davomida ilgari surilgan innovatsion yechimlar,
masalan, qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanish va energiya samaradorligini
oshirish bo‘yicha takliflar kiritildi. Ushbu yechimlar O‘zbekiston sharoitida tatbiq etilishi
mumkin bo‘lgan rejalardir. Innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali uy
-joy kommunal
xo‘jaligida ekolog
ik barqarorlikni oshirish va energiya samaradorligini ta'minlash
imkoniyatlari mavjud.
5. Xalqaro tajriba: O‘zbekistonning yashil iqtisodiyotni rivojlantirish borasida xalqaro
tajribalarni o‘rganish natijalari ham muhim ahamiyatga ega. Yevropa davlatlari t
ajribasidan
foydalanish, ularning yondashuvlari va metodologiyalarini O‘zbekiston sharoitiga
moslashtirish tadqiqotning muhim natijalaridan biridir.
Yuqorida qayd etilgan natijalar O‘zbekiston uy
-
joy kommunal xo‘jaligida yashil
iqtisodiyotni rivojlantirish uchun zaruriy sharoitlarni yaratish va innovatsion yondashuvlarni
amalga oshirishda yordam beradi. Kelgusidagi tadqiqotlar va amaliyotlar uchun ushbu natijalar
asosiy ko‘rsatkichlar sifatida xizmat qiladi.
O‘zbekistonning uy
-
joy kommunal xo‘jaligi muammol
ari va yashil iqtisodiyotni
rivojlantirish bo‘yicha yechimlar keng muhokama qilinishi asnosida quyidagi yechimlarning
ahamiyati va ularning amaliyotda qanday tatbiq etilishi zarur deb hisoblaymiz.
Birinchidan, uy-
joy kommunal xo‘jaligida innovatsion yondas
huvlar joriy etilishi zarur.
Bu yondashuvlar O‘zbekiston sharoitida mavjud bo‘lgan muammolarni hal qilishda
samaradorlikni oshiradi. Masalan, energiya samaradorligini oshirish, qayta tiklanuvchi
energiya manbalaridan foydalanish, axlatni to‘g‘ri boshqarish
kabi tadbirlar, ekologik
barqarorlikni ta'minlash va resurslarni tejash imkonini beradi. Bu kabi yechimlar, nafaqat
muammolarni bartaraf etishda, balki aholi farovonligini oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Ikkinchidan, yashil iqtisodiyot prinsiplarini qo
‘llash orqali uy
-
joy kommunal xo‘jaligi
samaradorligini oshirishga erishish mumkin. Yashil iqtisodiyot asosan resurslarni muhofaza
qilish, tabiatga zarar yetkazmasdan iqtisodiy o‘sishga erishish hamda ijtimoiy adolatni
ta'minlashga qaratilgan. Bu yo‘nalishlar O‘zbekistonda muhim ahamiyatga ega, chunki
mamlakat ekologik muammolar bilan kurashishga muhtoj. Shuning uchun, ushbu yo‘nalishlar
bo‘yicha tadqiqotlar olib borish va amaliyotda qo‘llash zarur.
Uchinchidan, xalqaro tajribalar O‘zbekiston uchun muhim ma
nba hisoblanadi. Boshqa
mamlakatlarda amalga oshirilgan innovatsion yechimlar va yondashuvlar, O‘zbekistondagi
sharoitlarga moslashtirilishi mumkin. Masalan, Skandinaviya mamlakatlarida amalga
oshirilgan yashil energiya dasturlari va kommunal xizmatlar sohasidagi innovatsion yechimlar
O‘zbekiston uchun o‘rnak bo‘lishi mumkin. Bunday tajribalarni o‘rganish va tatbiq etish,
O‘zbekistonning uy
-
joy kommunal xo‘jaligini rivojlantirishga yordam beradi. Undan tashqari
O‘zbekistonda mavjud bo‘lgan muammolarni hal q
ilish uchun, hukumat va tadbirkorlar
o‘rtasida samarali hamkorlik o‘rnatilishi lozim. Innovatsion yechimlarni joriy etish jarayonida
davlatning qo‘llab
-quvvatlashi va tadbirkorlarning tashabbusi birgalikda ishlashi muhimdir. Bu
hamkorlik, kommunal xizmatlarni yanada sifatli va barqaror qilishga yordam beradi.
Xulosa va takliflar.
Ushbu maqolada O‘zbekistonning uy
-
joy kommunal xo‘jaligidagi dolzarb muammolar va
yashil iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha yechimlar muhokama qilindi. Ta'kidlanganidek, uy
-
joy kommunal xizmatlari sifatining oshishi va ekologik barqarorlikni ta'minlash maqsadida
innovatsion yondashuvlar joriy etish zarur. Yashil iqtisodiyot konsepsiyasi asosan resurslarni
tejash va ekologik barqarorlikni ta'minlashga qaratilganligi sababli, unin
g tatbiqi O‘zbekiston
uchun katta ahamiyatga ega. Maqolada keltirilgan yechimlar, shu jumladan, qayta tiklanuvchi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr
www.e-itt.uz
208
energiya manbalaridan foydalanish, energiya samaradorligini oshirish va axlatni boshqarish
kabi tadbirlar, uy-
joy kommunal xo‘jaligi muammolarini hal qilishda samarali bo‘lishi
kutilmoqda. Ushbu innovatsion yondashuvlar, aholi farovonligini oshirish bilan birga, ekologik
muammolarni hal qilishga ham yordam beradi.
Shuningdek, O‘zbekiston uchun xalqaro tajribalarni o‘rganish va ularni mahalliy
sharoitlarga moslashtirish zarurligi ta'kidlandi. Boshqa mamlakatlardagi muvaffaqiyatli
tajribalar, O‘zbekistonning kommunal sohasini rivojlantirishda muhim manba bo‘lishi mumkin.
O‘zaro hamkorlik, davlat va tadbirkorlar o‘rtasida o‘zaro aloqalar va innovats
ion yechimlarni
joriy etishda birgalikda ishlash, kommunal xizmatlarning sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
Umuman olganda, O‘zbekistonning uy
-
joy kommunal xo‘jaligini rivojlantirishda yashil
iqtisodiyotni qo‘llash muhim ahamiyatga ega. Kelajakda bu soha
da olib boriladigan tadqiqotlar
va amaliyotlar, O‘zbekistonni ekologik barqarorlik va iqtisodiy o‘sish yo‘liga olib chiqishi
mumkin. Ushbu maqola, mazkur muammolarni hal qilishda yangi fikrlar va yondashuvlar taklif
etganligi bilan ahamiyatli bo‘lib, u kelgusidagi tadqiqotlar va amaliyotlar uchun asos bo‘lishi
kutilmoqda.
Adabiyotlar/Литература/Reference:
Berdiyeva D.A. (2023). Uy-joy fondi boshqaruvini samarali tashkil etish. Yashil iqtisodiyot va
taraqqiyot, /(10), 460-465.
Frolova E., & Petrov, V. (2019). Environmental Management in Urban Areas: Best Practices
and Policy Recommendations. Urban Studies, 56(5), 1025-1040.
Ghasemi A., & Javadi M. (2019). The Role of Urban Management in the Implementation of
Sustainable Development Goals. Sustainability, 11(3), 567.
Grigoryan M., & Ivanova A. (2020). Green Economy: Concepts, Practices, and Challenges.
Journal of Environmental Management, 250, 109477.
Niyazov U., & Urazov, M. (2021). Green Economy and Sustainable Development in
Uzbekistan. Economic Research Journal, 32(2), 123-139.
United Nations. (2015). Transforming our World: The 2030 Agenda for Sustainable
Development. New York: United Nations.
World Bank. (2016). Urbanization and Development: Emerging Futures. Washington, DC:
World Bank Publications.
