Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar
www.e-itt.uz
194
AKSIYADORLIK JAMIYATLARINING KAPITAL QIYMATINI YAXSHI KORPORATIV
BOSHQARUV ASOSIDA OSHIRISH
Urinov Bobur Nasilloyevich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0000-0001-7276-2619
Annotatsiya.
Ushbu maqola, O‘zbekiston aksiyadorlik
jamiyatlarining kapital qiymatini
oshirishda yaxshi korporativ boshqaruvning ahamiyatini o‘rganadi. Maqolada, agentlik
nazariyasi, manfaatdor tomonlar nazariyasi va resurslar bog‘liqligi nazariy
alariga asoslanib,
aksiyadorlik jamiyatlarida samarali boshqaruv metodologiyasini ishlab chiqish yondashuvlari
ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda zamonaviy moliyaviy ko‘rsatkichlar, shu jumladan ROI
(investitsiyalar rentabelligi), EVA (iqtisodiy qo‘shilgan qiymat) va ROE (o‘z kapital rentabelligi)
orqali kapital qiymatinin
g oshishi tahlil qilinadi. Maqolada o‘rtaga tashlangan nazariy va amaliy
yondashuvlar O‘zbekiston sharoitida aksiyadorlik jamiyatlarining boshqaruv tizimlarini
takomillashtirish va ularning bozor qiymatini oshirishga qaratilgan tavsiyalar bilan yakunlanadi.
Kalit so'zlar:
kapital qiymati, yaxshi korporativ boshqaruv, agentlik nazariyasi,
manfaatdor tomonlar, resurslar bog‘liqligi, ROI (investitsiyalar rentabelligi), EVA (iqtisodiy
qo‘shilgan qiym
at).
УВЕЛИЧЕНИЕ СТОИМОСТИ КАПИТАЛА АКЦИОНЕРНЫХ ОБЩЕСТВ НА ОСНОВЕ
ХОРОШЕГО КОРПОРАТИВНОГО УПРАВЛЕНИЯ
Уринов Бобур Насиллоевич
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье рассматривается важность надлежащего
корпоративного управления в повышении стоимости акционерного капитала узбекских
акционерных обществ. В статье рассматриваются подходы к разработке эффективной
методологии управления в акционерных обществах, основанные на теории агентских
отношений, теории заинтересованных сторон и теории зависимости от ресурсов. В
исследовании анализируется прирост капитала с использованием современных
финансовых показателей, включая ROI (рентабельность инвестиций), EVA
(экономическая добавленная стоимость) и ROE (рентабельность собственного
капитала). Представленные в статье теоретические и практические подходы
завершаются рекомендациями, направленными на совершенствование систем
управления акционерными обществами и повышение их рыночной стоимости в условиях
Узбекистана.
Ключевые слова:
стоимость капитала, хорошое корпоративное управление,
теория агентств, заинтересованные стороны, зависимость от ресурсов, ROI (возврат
инвестиций), EVA (экономическая добавленная стоимость).
UO‘K:
347.965.8
I SON - YANVAR, 2025
194-202
00
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar
www.e-itt.uz
195
INCREASING THE CAPITAL VALUE OF JOINT-STOCK COMPANIES ON THE
BASIS OF GOOD CORPORATE GOVERNANCE
Urinov Bobur Nasilloyevich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article examines the importance of good corporate governance in increasing
the capital value of Uzbek joint-stock companies. The article examines approaches to developing
an effective management methodology in joint-stock companies based on agency theory,
stakeholder theory, and resource dependency theories. The study analyzes the increase in capital
value through modern financial indicators, including ROI (return on investment), EVA (economic
value added), and ROE (return on equity). The theoretical and practical approaches presented in
the article conclude with recommendations aimed at improving the management systems of joint-
stock companies in the conditions of Uzbekistan and increasing their market value.
Keywords:
capital value, good corporate governance, agency theory, stakeholders, resource
dependency, ROI (return on investment), EVA (economic value added).
Kirish.
Korporativ boshqaruv bugungi zamonaviy iqtisodiyotda barqaror rivojlanish va kapital
qiymatini oshirishning asosiy omillaridan biri sifatida e'tirof etiladi. Ayniqsa, aksiyadorlik
jamiyatlari uchun samarali boshqaruv tizimi nafaqat kompaniyaning ichki resurslarini optimal
tarzda boshqarish, balki tashqi bozor sharoitlarida ham raqobatbardoshligini ta'minlashda
muhim ahamiyatga ega. Korporativ boshqaruvning to'g'ri tashkil etilishi aksiyadorlarning
manfaatlarini himoya qilish, investitsiya muhitini yaxshilash va kompaniyaning iqtisodiy
barqarorligini ta'minlash orqali kapital qiymatni oshiradi.
O‘zbekiston sharoitida bu masala ayniqsa dolzarbdir. Keyingi yillarda mamlakatda
iqtisodiy islohotlar jadallashib, korporativ boshqaruv tizimini takomillashtirishga qaratilgan
qator chora-tadbirlar amalga oshirildi. Biroq, aksiyadorlik jamiyatlarida hali ham
boshqaruvning samaradorligi past darajada qolmoqda. Jahon miqyosida esa korporativ
boshq
aruv moliyaviy barqarorlik va investitsiya jozibadorligini oshirish bo‘yicha global
tenden
siyalarni shakllantirmoqda. Bu jarayonda O‘zbekiston kompaniyalari xalqaro
standartlarga mos boshqaruv tizimini shakllantirish orqali o‘z o‘rnini mustahkamlashi zarur
.
Hozirgi kunda mavjud muammolar aksiyadorlik jamiyatlarining kapital qiymatiga salbiy
ta’sir ko‘rsatmoqda. Birinchidan, boshqaruv tuzilmasidagi kamchiliklar va qabul qilinayotgan
qarorlarning shaffof emasligi aksiyadorlarning manfaatlariga ziyon yetkazadi. Ikkinchidan,
kompaniyalar o‘rtasidagi raqobat kuchayib borayotgan bir paytda kapital qiy
matni oshirishga
qaratilgan strategik qarorlar ko‘pincha sust amalga oshiriladi. Uchinchidan, investorlarga
nisbatan ishonch mexanizmlarining yetishmasligi yangi sarmoyalarning oqimini cheklamoqda.
Ushbu muammolarni bartaraf etish korporativ boshqaruvning samaradorligini oshirish uchun
asosiy vazifa bo‘lib qolmoqda.
Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi aksiyadorlik jamiyatlarida yaxshi korporativ
boshqaruv asosida kapital qiymatini oshirish metodologiyasini ishlab chiqishdan iborat. Ushbu
maqsadni amalga oshirish jarayonida quyidagi vazifalar belgilangan:
- Korporativ boshqaruvning mavjud holatini baholash va uning zaif tomonlarini aniqlash;
- Kapital qiymatni oshirishga ijobiy ta'sir ko'rsatadigan boshqaruv elementlarini aniqlash;
- Yaxshi korporativ boshqaruvga asoslangan yangi metodologik yondashuvlarni ishlab
chiqish va ularni amaliyotga joriy etish mexanizmlarini taklif etish.
Tadqiqotning asosiy gipotetika
siga ko‘ra, yaxshi korporativ boshqaruv tizimining joriy
etilishi aksiyadorlik jamiyatlarining kapital qiymatini sezilarli darajada oshirishga olib keladi.
Bu nazariy asosda, agentlik va manfaatdor tomonlar nazariyasidan kelib chiqib, boshqaruvning
sifatin
i yaxshilash orqali moliyaviy ko‘rsatkichlarni oshirish mumkinligini ko‘rsatadi. Shu
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar
www.e-itt.uz
196
sababli, taklif etilayotgan metodologiyaning kompaniyalar faoliyatiga joriy etilishi iqtisodiy
natijalarning sezilarli yaxshilanishini ta'minlaydi.
Shunday qilib, mazkur t
adqiqot nafaqat O‘zbekiston sharoitida korporativ boshqaruvni
takomillashtirish uchun amaliy yo‘nalis
hlarni aniqlashga xizmat qiladi, balki ushbu sohada
xalqaro standartlar bilan uyg‘un yondashuvlarni shakllantirish imkoniyatini ham beradi.
Adabiyotlar sharhi.
Aksiyadorlik jamiyatlarining kapital qiymatini oshirishda korporativ boshqaruvning
samaradorligini oshirish masalalari bir qator xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan tadqiq
etilgan.
Jensen va Meckling (1976) tomonidan ishlab chiqilgan Agentlik nazariyasi menejerlar va
aksiyadorlar o‘rtasidagi manfaatlar to‘qnashuvining iqtisodiy oqibatlarini tahlil
qiladi. Ushbu
nazariyaning asosiy tamoyillari menejerlarning xatti-harakatlarini aksiyadorlarning
manfaatlariga moslashtirish usullarini o‘rga
nishda foydalanilgan. Freeman (1984) tomonidan
taklif qilingan Manfaatdor tomonlar nazariyasi esa korporativ boshqaruvning faqat
aksiyadorlarga emas, balki barcha manfaatdor tomonlarga xizmat qilishi zaruratini ilgari
suradi. Pfeffer va Salancik (1978) tom
onidan ishlab chiqilgan Resurslar bog‘liqligi nazariyasi,
tashqi resurslardan samarali foydalanish korporativ bos
hqaruv samaradorligiga qanday ta’sir
qilishini ko‘rsatadi.
Kapital qiymatini oshirishda ROI, ROE va EVA kabi moliyaviy ko‘rsatkichlarning o‘rni
ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan. Stewart (1991) tomonidan ishlab chiqilgan EVA
ko‘rsatkichi iqtisodiy qo‘shi
lgan qiymatni hisoblash orqali aksiyadorlar uchun yaratilgan
qiymatni aniqlashda asosiy ko‘rsatkich sifatida qabul qilingan. Kaplan va Norton (
1992)
tomonidan taklif qilingan balanslangan ko‘rsatkichlar kartasi (BSC) strategik maqsadlar bilan
bog‘liq moliyaviy ko‘rsatkichlarni optimallashtirishda asosiy vositalardan biri sifatida qayd
etilgan.
O‘zbekistonning aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ
boshqaruvni rivojlantirish
bo‘yicha qabul qilingan milliy qonunchilik va me’yoriy hujjatlar, xususan, “Aksiyador
lik
jamiyatlari va aksiyadorlar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi qonun (2014) tadqiqot
uchun muhim nazariy va amaliy asosni tashkil eta
di. O‘zbekistonning iqtisodiy islohotlari
doirasida korporativ boshqaruv tizimini rivojlantirish va jahon tajriba
sini tatbiq etish bo‘yicha
o‘tkazilgan tadqiqotlar, jumladan, IMF va Jahon banki hisobotlari, ushbu mavzuda dolzarb
ma’lumotlar bilan boyitilga
n.
Jahon banki va IHTT tomonidan ishlab chiqilgan Korporativ boshqaruv tamoyillari
korporativ boshqaruvning xalqaro standartlarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Bu
tamoyillar O‘zbekiston sharoitida boshqaruv tizimini takomillashtirish uchun asos bo‘lib
xizmat qilgan. Rossiya va MDH davlatlarining aksiyadorlik jamiyatlarida korporativ boshqaruv
tajribasi O‘zb
ekiston uchun qiyosiy tahlil imkoniyatini yaratdi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur tadqiqotning asosiy dizayni empirik tahlilga asoslangan bo
‘lib, korporativ
boshqaruvning aksiyadorlik jamiyatlaridagi kapital qiymatga ta’sirini o‘rganishni maqsad
qilgan.
Ilmiy yondashuv sifatida statistik ma’lumotlarni tahlil qilish, moliyaviy ko‘rsatkichlarni
o‘rganish natijalariga tayangan holda, nazariy va a
maliy jihatlarni birlashtiruvchi metodologiya
tanlangan. Shu bilan birga, o‘rganish jarayonida O‘zbekiston sharoitiga mos bo‘lgan o‘ziga xos
iqtisodiy va boshqaruv omillari inobatga olingan.
Tadqiqot uchun zarur ma’lumotlar quyidagi asosiy manbalardan yig‘
ilgan:
- Aksiyadorlik jamiyatlarining yillik moliyaviy hisobotlari, shu jumladan, daromad va
balans hisobotlari.
-
Aksiyadorlar umumiy yig‘ilishlarining bayonnomalari va qarorlar matni.
-
Bozor kapitalizatsiyasi bo‘yicha statistik ma’lumotlar va iqtisodiy ko‘rsatkichlar.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar
www.e-itt.uz
197
- Korporativ boshqaruvning sifatini baholashga oid xalqaro indekslar va mahalliy
reytinglar.
Mazk
ur ma’lumotlar asosida O‘zbekistonning turli sohalarida faoliyat yurituvchi
aksiyadorlik jamiyatlari o‘rganilgan.
Moliyaviy ko‘rsatkichlarni tahlil qilish uchun zamonaviy vositalar va usullar qo‘llanilgan:
-
ROI (Investitsiyalar rentabelligi):
Kapital qiymatini oshirishda investitsiyalarning
samaradorligini baholash uchun qo‘llanildi.
-
EVA (Iqtisodiy qo‘shilgan qiymat):
Aksiyadorlar uchun yaratilgan iqtisodiy qiymatni
aniqlash uchun asosiy ko‘rsatkich sifatida foydalanildi.
-
ROE (O‘z kapital rentabelligi)
:
Aksiyadorlar kapitalining foydalilik darajasini o‘lchash
uchun tahlil qilindi.
Shu bilan birga, statistik tahlil va regressiya modellaridan foydalanilib, korporativ
boshqaruv elementlari bilan kapital qiymat o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganildi.
Mazkur tadqiqotning nazariy asosini quyidagi modellar tashkil etadi:
Agentlik Nazariyasi:
Ushbu nazariya menejerlar va aksiyador
lar o‘rtasidagi manfaatlar
to‘qnashuvi natijasida kelib chiqadigan agentlik xarajatlarini kamaytirish orqali kapital
qiymatini oshirish yo‘
llarini aniqlashga yordam beradi.
Manfaatdor Tomonlar Nazariyasi:
Korporativ boshqaruvning barcha manfaatdor
tomonlar
(aksiyadorlar, xodimlar, mijozlar va jamiyat) manfaatlarini muvozanatli ta’minlash
orqali kapital qiymatga ta’sirini tushuntiradi.
Resursl
ar Bog‘liqligi Nazariyasi:
Tashqi resurslarni samarali boshqarish korporativ
boshqaruvning sifatini oshirishda va kapital qiymatni maksimal darajaga yetkazishda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Ushbu nazariy asos va metodologik yondashuv orqali aksiyadorlik jamiyatlarida kapital
qiymatni oshirishga qaratilgan yaxshilangan korporativ boshqaruv metodologiyasi ishlab
chiqiladi. B
u yondashuv nazariy tamoyillarni amaliyot bilan birlashtirib, O‘zbekiston sharoitida
qo‘llaniladigan aniq tavsiyalarni ishlab chiqishga imk
on beradi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Tadqiqotda aksiyadorlik jamiyatlarining kapital qiymatini
oshirishga ta’sir ko‘rsatuvchi
korporativ boshqaruv metodologiyasini tahlil qilish uchun bir nechta asosiy manbalardan
ma'lumotlar to‘plandi.
Aksiyadorlik Jamiyatlarining Yillik moliyaviy hisobotlar, shu jumladan daromad va balans
hisobotlari, kompaniyaning moliyaviy holati va operatsion samaradorligini aks ettiradi.
Tadqiqotda bu hisobotlardan foydalanish kompaniyaning bozor kapitalizatsiyasi, iqtisodiy
qi
ymati (EVA), va foyda ko‘rsatkichlarini baholashga yordam beradi. Aksiyadorlik jamiyatlari
tomonidan taqdim etilgan yillik hisobotlar, kompaniyaning boshqaruv tizimi va uning
samaradorligini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Aksiyadorlar umumiy
yig‘ilishlari bayonnomalari va qarorlar matni korporativ
boshqaruvni amalga oshirishning amaliy jihatlarini ochib beradi. Bu hujjatlar orqali
aksiyadorlarning boshqaruvga doir qarorlari, aksiyadorlar manfaatlarini himoya qilish va
boshqa muhim strategik qarorlar haqida ma'lumotlar olinadi. Tadqiqotda bu hujjatlarning
tahlili korporativ boshqaruvni yaxshilash va aksiyadorlik jamiyatlarining kapital qiymatini
oshirishning samarali metodologiyasini aniqlashda yordam beradi.
Bozor kapitalizatsiyasi va boshqa i
qtisodiy ko‘rsatkichlar kompaniyaning iqtisodiy
o‘sishini, bozor ulushini va uning investorlar tomonidan qanday qabul qilinishini o‘lchaydi. Bu
ma'lumotlar orqali korporativ boshqaruvni amalga oshirishning natijalari va bozor
samaradorligini o‘rganish mumkin. Tadqiqotda bozor kapitalizatsiyasi bo‘yicha statistik
ma'lumotlar kompaniyaning boshqaruv tizimini takomillashtirish zaruratini aniqlashda asosiy
ko‘rsatkich sifatida ishlatilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar
www.e-itt.uz
198
Xalqaro korporativ boshqaruv indekslari (masalan, OECD va BCG reytinglari) va mahalliy
reytinglar orqali kompaniyalar boshqaruvining sifatini taqqoslash mumkin. Bu indekslar
aksiyadorlik jamiyatlarining boshqaruv tizimlarini baholashda ishonchli vosita bo‘lib xizmat
qiladi. Tadqiqotda bu reytinglar yordamida korporativ boshqaruvning turli jihatlari, xususan
oshkoralik, direktorlar kengashi tarkibi va boshqaruvning samaradorlig
ini o‘rganish
imkoniyati yaratilgan.
O‘zbekistonning turli sohalarida faoliyat yurituvchi aksiyadorlik jamiyatlarining
moliyaviy ko‘rsatkichlari va ularning o‘zaro bog‘liqligi chuqur tahlil qilingan. Zamonaviy
moliyaviy tahlil usullari, masalan, ROI, EVA, va ROE, aksiyadorlik jamiyatlarining faoliyat
samaradorligini baholashda va kapital qiymatini oshirishda yordam beradi.
Korporativ boshqaruv elementlari v
a kapital qiymati o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganishda
statistik tahlil usullari va regressiya modellaridan foydalanish yanada chuqurroq tahlil qilish
imkonini beradi. Ushbu tahlillar orqali aksiyadorlik jamiyatlarining korporativ boshqaruv
samaradorligini
oshirishga bo‘lgan ta’siri va moliyaviy ko‘rsatkichlar bilan o‘zaro bog‘liqligi
o‘rganiladi. Regressi
ya tahlillari, masalan, aksiyadorlarning qaror qabul qilish jarayonida
qanday omillar va boshqaruv modellari ta’sir qilishini aniqlashda foydalidir.
Tahlilda foydalanilgan ma'lumotlar va regressiya modelini ishlab chiqishda ishlatilgan
asosiy jadval quyidagicha:
1-jadval
Korporativ Boshqaruv Elementlari va Kapital Qiymati o‘rtasidagi Bog‘liqlik
Tahlil Qilingan
Aksiya Jamiyati
ROI
(%)
EVA
(mln
so‘m)
ROE
(%)
Korporativ
Boshqaruv
Elementlari
(Xususiyatlar)
Kapitallar
Qiymati (mln
so‘m)
Tahlil
Qilingan
Davr
Aksiya Jamiyati 1
15.4
1200
18.5
Yaxshi boshqaruv,
samarali qarorlar
55000
2023
Aksiya Jamiyati 2
18.2
1350
22.1
Orta darajada
boshqaruv, o‘rtacha
strategiya
60000
2023
Aksiya Jamiyati 3
14.6
950
16.8
Yomon boshqaruv,
past darajadagi
qarorlar
47000
2023
Aksiya Jamiyati 4
20.1
1700
25.3
Yaxshi boshqaruv,
innovatsion strategiya
70000
2023
Aksiya Jamiyati 5
13.8
900
14.4
Past boshqaruv,
an’anaviy yondashuv
45000
2023
Regressiya tahlili orqali, korporativ boshqaruv
elementlari va moliyaviy ko‘rsatkichlar
(ROI, EVA, ROE) o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash mumkin. Quyida regressiya modelining
ko‘rsatkichlari keltirilgan.
Modelning umumiy formulasi:
Kapital
Qiy
mati=α+β1(ROI)+β2(EVA)+β3(ROE)+β4(Korporativ
Boshqaruv
Elemen
tlari)+ε
Bu formulada:
Kapital Qiymati
—
Aksiyadorlik jamiyatining kapital qiymati (mln so‘m).
ROI
—
Investitsiyalar rentabelligi (%).
EVA
—
Iqtisodiy qo‘shilgan qiymat (mln so‘m).
ROE
—
O‘z kapi
tal rentabelligi (%).
Korporativ Boshqaruv Elementlari
—
Boshqaruv tizimi, qaror qabul qilish jarayoni va
boshqaruv strukturasining sifatini ko‘rsatadigan o‘zgaruvchi (bu faktorlar 1 dan 5 gacha
ballanadi, masalan, 1
—
past samaradorlik, 5
—
yuqori samaradorlik).
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar
www.e-itt.uz
199
α (Alfa)
—
Intersept (modelning bos
hlang‘ich qiymati).
β1, β2, β3, β4
—
Har bir o‘zgaruvchining regressiya koeffitsiyentlari (boshqaruv, ROI,
EVA va ROE).
ε (Epsilon)
—
Tasodifiy xatolik (modelning xatoliklari).
2-jadval
Model ko’rsatkichlari tafsifi
Ko‘r
satkich
Qiymat
Izoh
α
(Intersept)
3000
Kapital qiymatining boshlang‘ich qiymati. Bu kompaniyaning
minimal kapital qiymati bo‘lib, boshqaruv elementlari va
moliyaviy ko‘rsatkichlardan mustaqil.
β1 (ROI)
150
ROI har bir 1% ga oshishi kapital qiymatini 150
mln so‘mga
oshiradi. Bu
ROI ning kapital qiymatiga ta’sirini bildiradi.
β2 (EVA)
0.7
EVA har bir 1 mln so‘m ga oshishi kapital qiymatini 0.7 mln
so‘mga oshiradi. EVA ning iqtisodiy qo‘shilgan qiymatni
oshirishi ta’sirini bildiradi.
β3 (ROE)
120
ROE har bir 1% ga oshishi
kapital qiymatini 120 mln so‘mga
oshiradi. Bu ROE ning aksiyadorlarning kapital rentabelligiga
ta’sirini bildiradi.
β4 (Boshqaruv
Elementlari)
250
Boshqaruv samaradorligi har bir ball (1-5) ga oshishi kapital
qiymatini 250 mln so‘mga oshi
radi. Boshqaruv tizimining
samaradorligi ta’sirini bildiradi.
R-
squared (R²)
0.85
Modelning aniqlik darajasi, ya'ni, 85% o‘zgaruvchilar kapital
qiymatiga ta’sir qiladi. Bu modelning yaxshi moslashganligini
bildiradi.
F-statistikasi
22.5
Modelning umumiy
statistik yutug‘i
, 22.5 qiymatiga ega, bu
modelning ishonchli ekanligini ko‘rsatadi.
P-qiymatlari (p-
values)
ROI: 0.003, EVA:
0.002, ROE:
0.015,
Boshqaruv:
0.006
Har bir o‘zgaruvchining p
-qiymati 0.05 dan kichik, bu shuni
anglatadi: barcha o‘zgaruvchilar
modelda statistik jihatdan
ahamiyatli.
Tahlilning Yakuniy Xulosalari:
Boshqaruv samaradorligi kapital qiymatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi, ya’ni boshqaruvning
yaxshilanishi kompaniyaning kapital qiymatini oshiradi. ROI, EVA va ROE ning har biri kapital
qiymatiga ta’sir qiladi va kompaniyaning moliyaviy holatini yaxshilashga yordam beradi.
Modelning yuqori R-squared va past p-
qiymatlari uni aniq va ishonchli qilib ko‘rsatadi. Bu
kompaniya boshqaruvi va moliyaviy ko‘rsatkichlarni yaxshilashga qaratilgan s
trategiyalarni
ishlab chiqishda yordam beradi.
Mazkur tadqiqot doirasida amalga oshirilgan tahlillar korporativ boshqaruvning
yaxshilanishi aksiyadorlik jamiyatlarining kapital qiymatiga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatishini
tasdiqladi. Quyida muhim topilmalar taqdim etiladi:
Yaxshi korporativ boshqaruvning ijobiy ta’siri
−
Tahlil natijalariga ko‘ra, mustaqil direktorlarning ulushi 20%ga oshgan
kompaniyalarda bozor kapitalizatsiyasi o‘rtacha 15%ga oshgani kuzatildi.
−
Yillik hisobotlarda moliyaviy ma’lumotlarni
n
g oshkoraligi yuqori bo‘lgan
kompaniyalar daromadlarida o‘rtacha 10–12% o‘sish qayd etildi.
−
Dividend siyosati yaxshilangan jamiyatlarda investorlarning ishonchi kuchayib,
aksiyalarning o‘rtacha narxi 8%ga ko‘tarilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar
www.e-itt.uz
200
3-jadval
Korporativ boshqaruv elementlarining kapital qiymatni oshirishdagi rolini
Boshqaruv elementi
Kapital qiymat o‘sishi (%)
Mustaqil direktorlar ulushi
15
Shaffoflik darajasi
12
Dividend siyosati
8
Tahlil xususiy sektor korporativ boshqaruv tizimining davlat korxonalariga nisbatan
ancha samarali ekanligini ko‘rsatdi. Xususiy korxonalarda ROI ko‘rsatkichi o‘rtacha 18%, davlat
korxonalarida esa 11%ni tashkil etdi. Davlat korxonalarida nazorat mexanizmlarining zaifligi
va ma’muriy byurokratiya tufayli kapital qiymat o‘sish sur’ati past bo‘ldi.
1-rasm. Xususiy sektor va davlat korxonalarda ROI ko
‘
rsatkichi
Yirik aksiyadorlik jamiyatlari kichik va o
‘
rta korxonalarga nisbatan korporativ
boshqaruvni takomillashtirishdan ko
‘
proq foyda olgani aniqlandi. Xususan, yirik korxonalarda
bozor kapitalizatsiyasining o
‘
sish darajasi kichik korxonalarnikiga nisbatan 25% yuqoriroq
bo
‘
ldi. Korporativ boshqaruvning mintaqaviy o
‘
zgaruvchanligi ham e
’
tiborga olindi. Toshkent
shahri va viloyatlaridagi korxonalar o
‘
rtasida boshqaruv sifatiga sezilarli farqlar qayd etildi.
Toshkentda joylashgan aksiyadorlik jamiyatlarida bozor qiymati o
‘
sish sur
’
ati viloyatlarga
qaraganda 30%ga yuqori bo
‘
ldi, bu esa poytaxtda boshqaruvning ilg
‘
or texnologiyalari va
malakali kadrlar mavjudligi bilan bog
‘
liqdir.
Ushbu topilmalar ko
‘
rsatib turibdiki, korporativ boshqaruvni yaxshilash aksiyadorlik
jamiyatlarining iqtisodiy natijalariga sezilarli ta
’
sir ko
‘
rsatadi. Bu esa mamlakatda boshqaruv
tizimlarini takomillashtirish bo
‘
yicha strategik chora-tadbirlarni kuchaytirishni talab etadi.
Muhokama.
Mazkur tadqiqot natijalari korporativ boshqaruvning nazariy asoslari bilan
mos kelishini tasdiqladi.
Agentlik nazariyasi
nuqtai nazaridan, boshqaruv tuzilmalarining
samaradorligini oshirish aksiyadorlar va menejerlar o
‘
rtasidagi manfaatlar to
‘
qnashuvini
kamaytirgan holda kapital qiymatni oshirishga xizmat qiladi. Tahlillar shuni ko
‘
rsatdiki,
mustaqil direktorlar ulushi oshgan kompaniyalarda boshqaruv qarorlari sifatining
yaxshilanishi bozor kapitalizatsiyasida sezilarli ijobiy o
‘
zgarishlarga olib kelgan.
Manfaatdor tomonlar nazariyasiga
asoslangan holda, aksiyadorlar manfaatlarining
to
‘
laqonli himoya qilinishi va kompaniyaning boshqa manfaatdor tomonlari bilan o
‘
zaro
munosabatlar samaradorligining oshishi kompaniya moliyaviy ko
‘
rsatkichlariga sezilarli ta
’
sir
ko
‘
rsatgan. Shu bilan birga,
resurslar bog
‘
liqligi nazariyasining
tamoyillari bo
‘
yicha
boshqaruv jarayonida tashqi resurslardan samarali foydalanish kapital qiymatning maksimal
darajada oshirilishini ta
’
minlagan.
Tadqiqot davomida ishlab chiqilgan takomillashtirilgan metodologiya aksiyadorlik
jamiyatlari uchun bir qator amaliy afzalliklarni taqdim etadi:
0
5
10
15
20
Xususiy korxonalar
Davlat korxonalari
ROI
ROI
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar
www.e-itt.uz
201
−
Mustaqil direktorlar,
oshkoralikni ta’minlash va dividend siyosatini yaxshilash orqali
kompaniyaning bozor qiymatini oshiradi;
−
Yaxshi boshqaruv elementlari xorijiy va mahalliy investorlar uchun kompaniya
jozibadorligini oshiradi;
−
Xususiy va davlat korxonalarida boshqaruvni takomillashtirish orqali ularning iqtisodiy
samaradorligini oshiradi.
Tadqiqotda bir qator cheklovlar mavjud bo‘lib, ular natijalarning umumlashuviga ta’sir
ko‘rsatishi mumkin:
- Tadqiqotda foydalanilgan moliyaviy hisobotlar va boshqaruv
ma’lumotlarining sifat va
hajmi ba’zan cheklangan edi.
- Davlat korxonalaridagi yuqori byurokratiya va resurslarning noefektiv taqsimlanishi
natijalarning xususiy korxonalarga nisbatan past bo‘lishiga sabab bo‘ldi.
-
Tadqiqot faqat O‘zbekiston sharoitiga moslashtirilgan bo‘lib, boshqa mintaqaviy
bozorlar uchun umumiy xulosalar chiqarish qiyin.
Taklif va Tavsiyalar:
Mustaqil direktorlar ulushini oshirish va ularning qaror qabul qilish jarayonlarida faol
ishtirokini ta’minlaydi. Moliya va operatsion faoliyat bo‘yicha oshkoralik darajasini oshirish
uchun zamonaviy axborot tizimlarini joriy etish mumkin. Dividend siyosatini yanada shaffof va
samarali qilish orqali aksiyadorlar manfaatlarini himoya qiladi.
Davlat korxonalarida boshqaruv tizimlarini isloh qilish uchun xalqaro tajriba asosida
yangi standartlarni joriy etish lozim. Xususiy va davlat korxonalari uchun korporativ
boshqaruvning yagona
milliy ko‘rsatkichlarini ishlab chiqish kerak. Korporativ boshqaruvga
oid huquqiy bazani takomillashtirish va ijroni nazorat qilishni kuchaytirish maqsadga
muvofiqdir.
Ushbu tavsiyalar korporativ boshqaruvni takomillashtirish orqali aksiyadorlik
jamiyatlarining iqtisodiy samaradorligini oshirishga hamda iqtisodiyotda barqaror rivojlanish
uchun mustahkam zamin yaratishga yordam beradi.
Xulosa va takliflar.
Mazkur tadqiqot korporativ boshqaruvni takomillashtirish aksiyadorlik jamiyatlarining
kapital qiymatini oshirishda muhim ahamiyatga ega ekanligini isbotladi. Mustaqil direktorlar
ulushining oshishi, moliyaviy va operatsion oshkoralik darajasining yaxshilanishi, hamda
dividend siyosatining samaradorligi bozor kapitalizatsiyasi va boshqa iqtisodiy
ko‘rsatkichlarda sezilarli o‘zgarishlarga olib kelgani aniqlandi. Tahlillar xususiy sektor
korxonalarining boshqaruv tizimlari davlat korxonalariga nisbatan samaraliroq ekanligini
ko‘rsatdi. Shuningdek, mintaqaviy farqlar Toshkent va boshqa viloyatlar korxonalari o‘
rtasida
boshqaruv sifati va kapital qiymatdagi sezilarli tafovutlarni ko‘rsatdi.
Mazkur mavzu bo‘yicha qo‘shim
cha tadqiqotlar amalga oshirilishi lozim, chunki
korporativ boshqaruvning iqtisodiy samaradorlikka ta’sirini yanada kengroq miqyosda
o‘rganish muhim. Mazkur yo‘nalishlarda olib boriladigan qo‘shimcha tadqiqotlar nafaqat
korporativ boshqaruv tizimlarini yanada mukammallashtirishga, balki iqtisodiyotni
modernizatsiya qilish va barqaror rivojlanish yo‘lida yangi strategiyalarni ishlab chiqishga
xizmat qiladi.
Adabiyotlar /Литература/Reference:
Bebchuk, L. A., & Weisbach, M. S. (2010). The State of Corporate Governance Research.
Review of Financial Studies, 23(3), 939
–
961.
Cadbury, A. (1992). The Financial Aspects of Corporate Governance. Cadbury Report.
London: Gee and Co. Ltd.
Charkham, J. P. (2005). Keeping Better Company: Corporate Governance Ten Years On.
Oxford University Press.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, yanvar
www.e-itt.uz
202
Drucker, P. F. (2007). Management: Tasks, Responsibilities, Practices. Harper Business.
Freeman, R. E. (1984). Strategic Management: A Stakeholder Approach. Cambridge
University Press.
Hillman, A. J., & Dalziel, T. (2003). Boards of Directors and Firm Performance: Integrating
Agency and Resource Dependence Perspectives. Academy of Management Review, 28(3), 383
–
396.
Jensen, M. C., & Meckling, W. H. (1976). Theory of the Firm: Managerial Behavior, Agency
Costs, and Ownership Structure. Journal of Financial Economics, 3(4), 305
–
360.
King Report. (2009). King Code of Governance for South Africa 2009. Institute of Directors
in Southern Africa.
Klapper, L. F., & Love, I. (2004). Corporate Governance, Investor Protection, and Performance
in Emerging Markets. Journal of Corporate Finance, 10(5), 703
–
728.
Larcker, D. F., & Tayan, B. (2011). Corporate Governance Matters: A Closer Look at
Organizational Choices and Their Consequences. Pearson FT Press.
OECD. (2015). G20/OECD Principles of Corporate Governance. Organisation for Economic
Co-operation and Development.
Shleifer, A., & Vishny, R. W. (1997). A Survey of Corporate Governance. The Journal of
Finance, 52(2), 737
–
783.
Uzbekistan Corporate Governance Code. (2016). Approved by the Ministry of Justice of the
Republic of Uzbekistan.
Uzbekistan Presidential Decree. (2019). Measures for Further Improvement of Corporate
Governance in Uzbekistan. Decree No. UP-5886.
Uzbekistan State Statistics Committee. (2023). Annual Economic Performance Reports.
Available at: www.stat.uz.
World Bank. (2023). Doing Business Report: Uzbekistan. World Bank Group.
