Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
252
STRATEGIK OCHIQLIK INDEKSI (SOI)
–
AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDA STRATEGIK
QAROR QABUL QILISH SIFATINI OSHIRISH VOSITASI SIFATIDA
Urinov Bobur
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada strategik ochiqlik indeksi (SOI)
–
aksiyadorlik jamiyatlarida
strategik qaror qabul qilish sifatini baholash va oshirishga qaratilgan yangi mezon sifatida taklif
etiladi. Ushbu indeks uch asosiy ustunga
–
oshkoralik, hisobdorlik va manfaatdor tomonlarning
ishtirokiga tayanadi. Xalqaro tajribalar va O‘zbekiston sharoitidagi empirik tadqiqotlar asosida
aniqlanishicha, yuqori SOI ko‘rsatkichiga ega kompaniyalar kapital qiymatining yaxshilanishi
(Tobin’s Q), strategik xavflarning kam
ayishi va investorlar ishonchining ortishi bilan ajralib
turadi. Mazkur yondashuv boshqaruv va samaradorlik paradigmasini rasmiy natijalardan emas,
balki qaror qabul qilishdagi ochiqlik va inklyuzivlik jarayonlariga yo‘naltirish orqali yangi
bosqichga olib chiqadi.
Kalit so‘zlar
:
strategik ochiqlik indeksi (SOI), korporativ boshqaruv, strategik qarorlar,
oshkoralik, manfaatdor tomonlar nazariyasi, Tobin’s Q, aksiyadorlik jamiyatlari.
СТРАТЕГИЧЕСКИЙ ИНДЕКС ОТКРЫТОСТИ (
SOI
) КАК ИНСТРУМЕНТ ПОВЫШЕНИЯ
КАЧЕСТВА ПРИНЯТИЯ СТРАТЕГИЧЕСКИХ РЕШЕНИЙ В АКЦИОНЕРНЫХ ОБЩЕСТВАХ
Уринов Бобур
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация
.
В данной статье предлагается стратегический индекс открытости
(SOI) в качестве нового инструмента оценки и повышения качества стратегического
принятия решений в акционерных обществах. Индекс базируется на трёх ключевых
столпах –
прозрачности, подотчетности и участии заинтересованных сторон. На
основе международного опыта и эмпирических исследований в условиях Узбекистана
установлено, что компании с высоким показателем SOI демонстрируют более высокую
капитализацию (Tobin’s Q), сниженные стратегические риски и повышенное доверие
инвесторов. Такой подход развивает парадигму управления и эффективности, смещая
акцент с формальных результатов на открытость и инклюзивность процессов
принятия решений.
Ключевые слова:
стратегический индекс открытости (SOI), корпоративное
управление, стратегические решения, прозрачность, теория заинтересованных сторон,
коэффициент Тобина (Tobin’s Q), акционерные общества.
UO‘K:
623.462.14
IV SON - APREL, 2025
252-260
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
253
STRATEGIC OPENNESS INDEX (SOI) AS A TOOL FOR ENHANCING THE QUALITY OF
STRATEGIC DECISION-MAKING IN JOINT-STOCK COMPANIES
Urinov Bobur
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article proposes the strategic openness index (SOI) as a new metric aimed at
evaluating and improving the quality of strategic decision-making in joint-stock companies. The
index is built on three fundamental pillars
–
transparency, accountability, and stakeholder
participation. Based on international experience and empirical research in the context of
Uzbekistan, it is shown that companies with higher SOI scores demonstrate improved capital
valuation (Tobin’s Q), reduc
ed strategic risks, and increased investor confidence. This approach
advances the governance and performance paradigm by shifting focus from formal outcomes to
the openness and inclusivity of decision-making processes.
Keywords:
strategic openness index (SOI), corporate governance, strategic decisions,
transparency, stakeholder theory, Tobin’s Q,
Uzbekistan, joint-stock companies.
Kirish.
Zamonaviy korporativ boshqaruv muhitida strategik qarorlarning sifati nafaqat foyda
keltirish yoki qisqa muddatli aksiyadorlar daromadini oshirish bilan emas, balki ushbu
qarorlarning ochiqligi, inklyuzivligi va shaffofligi orqali ham baholanmoqda. Bugungi kunda
korxonalar tobora murakkablashib borayotgan va manfaatdor tomonlarga sezgir muhitda
faoliyat yuritayotgan bir paytda, strategik boshqaruv kompaniya qonuniyligi, xavf-xatarlarni
qabul qilish darajasi va uzoq muddatli kapital qiymati uchun markaziy omilga aylanmoqda.
Global miqyosda strategik ochiqlik yaxshi boshqaruvning muhim ustunlaridan biri
sifatida qaralmoqda. Jahon iqtisodiy forumi (WEF, 2022) ma’lumotlariga ko‘ra, shaffof qarorlar
qabul qilish va manfaatdor tomonlarni jalb etgan holda rejalashtirish investorlar ishonchi va
institutlar obro‘sining ortishi bilan bevosita bog‘liq. BMT Global Compact’ining 2022
-yildagi
Korporativ Indeksiga ko‘ra, strategik ochiqlik ko‘rsatkichi yuqori bo‘lgan (SOI ≥ 70%)
kompaniyalar xalqaro kapital bozorlarda 25
–
30% ga yuqori baholangan. Bunday korxonalar,
ayniqsa, SDG-16 (tinchlik, adolat va kuchli institutlar) va SDG-17 (maqsadlar uchun hamkorlik)
bilan mustahkam bog‘liq bo‘lgan holda, ESG (ekologik, ijtimoiy va boshqaruv) investorlari
uchun ham jozibaliroq bo‘lmoqda.
Xalqaro investitsiya kompaniyalari va kredit reyting agentliklari boshqaruv
jarayonlarining mezonlarini
–
masalan, strategik qarorlar bo‘yicha kengash darajasidagi
oshkoralik yoki ishtirokiy siyosat asoslari
–
reyting tizimlariga kiritishni boshlagan. Masalan,
MSCI ESG Ratings (2023) va Sustainalytics kabi agentliklar strategik shaffoflik va manfaatdor
tomonlar bilan muloqot bo‘yicha indikatorlarni o‘z baholash tizimlariga kiritgan. Natijada,
strategik rejalarni ishtirokiy tarzda ishlab chiqadigan kompaniyalar global portfellarda,
ayniqsa ESG-
bog‘langan investitsiya vositalari va barqaror moliyalashtirish bozorlarida
ustunlikka ega bo‘lmoqda.
Siyosat darajasida esa rivojlangan mamlakatlar strategik ochiqlik talablarini
qonuniylashtirib bo‘lishgan. Masalan, Kanada va Niderlandiyada birjada ro‘yxatdan o‘tgan
kompaniyalar har yili manfaatdor tomonlar bilan ishlash jarayonlari va strategik qarorlar
asoslarini o‘z ESG hisobotlari doirasida e’lon qilishga majburdir. Bu nafaqat oshkoralik va
hisobdorlikni oshiradi, balki investorlar va tartibga soluvchilar uchun xavfni kamaytirish
vositasi sifatida ham xizmat qiladi.
Biroq, O‘zbekiston sharoitida bu boshqaruv jihati sezilarli darajada rivojlanmagan.
Moliya
vazirligining 2023-
yilgi tahliliy hisobotiga ko‘ra:
−
Aksiyadorlik jamiyatlarining 75% strategik qarorlarni oldindan oshkor etmaydi;
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
254
−
Strategik rejalashtirishda manfaatdor tomonlar ishtiroki minimal yoki umuman mavjud
emas;
−
Strategik bayonotlar, mavjud bo‘lsa ham, asosan rasmiy, ziddiyatli yoki eskirgan bo‘lib,
amalga oshirilish samaradorligi kamdan-kam holatlarda baholanadi.
Bunday holatlar ommaviy qonuniylikni pasaytiradi, uzoq muddatli rejalashtirish
samaradorligini cheklaydi va mamlakatning xalqaro institutsional investorlarga jozibadorligini
pasaytiradi. Ayniqsa, xususiylashtirish, kapital bozorining liberallashuvi va O‘zb
ekistonning
Markaziy Osiyo mintaqasida investitsiyaviy markazga aylanishga intilayotgan bir sharoitida bu
kamchiliklar dolzarb tus oladi.
Bundan tashqari, strategik ochiqlikning yo‘qligi ma’lumotlarning assimetriyasini
kuchaytiradi, siyosiy va operatsion xavflar haqidagi tasavvurni oshiradi hamda kompaniyalar
bilan manfaatdor tomonlar o‘rtasida ishonchsizlik muhitini yaratadi. Katta davlat
-xususiy
sheriklik loyihalari, infratuzilma sarmoyalari yoki IPOlar kontekstida bu holat kapital
oqimining yo‘qolishi, aksiyalar qiymatining pasayishi yoki hamkorlik muvaffaqiyatsizligi bilan
yakunlanishi mumkin.
Ana shu sharoitda Strategik Ochiqlik Indeksi (SOI) ni ishlab chiqish va joriy qilish nafaqat
ichki boshqaruv sifatini yaxshilash, balki investorlar bilan samarali aloqa, strategik shaffoflik
va milliy ESG yondashuvlariga muvofiqlikni oshirish uchun zarur b
o‘lgan islohot vositasiga
aylanadi. SOI strategik qarorlarni qabul qilish jarayonlarining ochiqlik, shaffoflik va inklyuzivlik
darajasini o‘lchash orqali kompaniyalarga o‘z
-
o‘zini baholash va boshqaruv ishonchliligini
oshirish imkonini beradi hamda tartibga soluvchi organlar va reyting agentliklariga
standartlashtirilgan mezon taqdim etadi.
Adabiyotlar sharhi.
So‘nggi o‘n yilliklarda korporativ boshqaruv bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar faqat strukturaviy
o‘zgaruvchilarga (masalan, kuzatuv kengashi tarkibi yoki audit qo‘mitalari) emas, balki
strategik jarayonlarning sifati va shaffofligini o‘rganishga ham yo‘naltirildi. Ana shu
yondashuvda strategik qaror qabul qilishning ochiqligi kompaniya qonuniyligi, investorlar
ishonchi va uzoq muddatli faoliyat samaradorligining muhim omili sifatida qaralmoqda.
Freeman (1984) ta’kidlaganidek, samarali strategik boshqaruv asosida manfaatdor
tomonlarning qarorlar qabul qilishdagi ishtiroki yotadi. Manfaatdor tomonlar nazariyasiga
ko‘ra, xodimlar, investorlar, mijozlar va jamiyat vakillarini qaror qabul qilish jaray
onlariga jalb
qilgan tashkilotlar barqaror va chidamli strategiyalarni ishlab chiqish ehtimoli yuqori bo‘ladi.
Deloitte (2021) tomonidan olib borilgan empirik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, inklyuziv
boshqaruvga amal qilgan kompaniyalarda strategik muvaffaqiyatsizlik holatlari 40% gacha
kamayadi.
Akerlofning (1970) ma’lumotlar assimetriyasi nazariyasi esa strategik axborotlarning
yetarli darajada ochiqlanmasligi yoki tanlab taqdim etilishi oqibatida bozor ishtirokchilari
tomonidan noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinishi mumkinligini ko‘rsatadi. Moliyavi
y bozorlar
sharoitida bunday assimetriya qiymatning noto‘g‘ri baholanishi, ishonchsizlik va kapitalning
chiqib ketishiga olib keladi. Shu sababli zamonaviy boshqaruv indekslari
–
jumladan, ESG
baholash tizimlari
–
endilikda strategik shaffoflik elementlari
ni o‘z ichiga oladi va shu orqali
investorlar uchun boshqaruv sifatining signallarini taqdim etadi.
Jahon miqyosidagi institutlar ushbu yondashuvlarni tizimlashtirishga kirishgan. Jahon
iqtisodiy forumi (2022) va Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti
–
OECD (2023)
strategik axborotlarni oshkor qilish amaliyotlarini korporativ boshqaruv standartlariga
integratsiya qilishni tavsiya etmoqda. BMT Global Compact’ining SDG Indeksi ayniqsa SDG 16
(oshkoralik va inklyuziv institutlar) hamda SDG 17 (maqsadlar uchun sheriklik) orqali strategik
qaror qabul qilish jarayonlarida shaffoflik va manfaatdor tomonla
r ishtirokiga urg‘u beradi.
Amaliy jihatdan, ko‘plab mamlakatlar strategik ochiqlikni boshqaruv standarti sifatida
qonunchilik darajasida joriy qilgan. Masalan, Kanadada birjada ro‘yxatdan o‘tgan kompaniyalar
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
255
manfaatdor tomonlar ishtirokida tuzilgan rejalashtirish hujjatlarini e’lon qilishga majburdirlar;
Niderlandiyada esa kompaniya kengashlari strategik qarorlar asoslarining shaffofligi va
ochiqligi asosida baholanadi.
Global taraqqiyotga qaramasdan, O‘zbekistonda strategik ochiqlik hali ham bo‘lakcha va
tizimsiz holatda qolmoqda. Moliya vazirligining 2023-
yilgi ma’lumotlariga ko‘ra:
−
Aksiyadorlik jamiyatlarining 75 foizi o‘z strategik rejalarini ochiq e’lon qilmaydi;
−
Korporativ rejalashtirishda manfaatdor tomonlar ishtiroki deyarli mavjud emas;
−
Yillik strategik bayonotlar, mavjud bo‘lsa ham, ko‘pincha faqat rasmiy va mazmunsiz
tusda bo‘ladi.
Ushbu kamchiliklar kompaniyalar uchun yo‘naltiruvchi bo‘ladigan, investorlar bahosini
aniqlashtiradigan va siyosatchilar qarorlarini asoslaydigan standartlashtirilgan mezon
–
Strategik Ochiqlik Indeksi (SOI) zaruratini yuzaga keltiradi. Ilmiy adabiyotlar ham strategik
ochiqlik endilikda ixtiyoriy emasligini, balki o‘lchanadigan va yuqori ta’sirga ega bo‘lgan
boshqaruv omiliga aylanganligini tasdiqlaydi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqot Strategik Ochiqlik Indeksi (SOI) ni baholovchi boshqaruv mezoni sifatida
ishlab chiqish va uni empirik asosda tasdiqlash uchun miqdoriy (quantitative) tadqiqot
yondashuviga asoslanadi. Metodologiya nazariy asoslangan indeksni shakllantirish bilan bir
qatorda, uning kapital qiymatga ta’sirini aniqlash uchun regressiya tahlilini o‘z ichiga oladi.
Kapital qiymatning o‘rnini baholovchi ko‘rsatkich sifatida Tobin’s Q dan foydalanilgan.
Tadqiqot ikki asosiy nazariy poydevorga tayangan:
1.
Manfaatdor tomonlar nazariyasi (Freeman, 1984):
bu nazariyaga ko‘ra,
strategiyaning qonuniyligi uni shakllantirishda barcha manfaatdor tomonlarning
–
xodimlar,
investorlar, jamiyat va tartibga soluvchilarning
–
faol ishtirokiga asoslangan bo‘lishi kerak.
2.
Axborot assimetriyasi nazariyasi (Akerlof, 1970):
bu nazariya shuni ko‘rsatadiki,
kompaniya strategik axborotni yashirganda yoki yetarlicha oshkor qilmaganda, investorlar
ishonchi kamayadi va firma qiymati pasayadi.
Strategik Ochiqlik Indeksi (SOI) kompaniyaning strategik qaror qabul qilish jarayonidagi
shaffoflik, hisobdorlik va inklyuzivlikni ifodalovchi ko‘p o‘lchovli konstruktsiya sifatida ishlab
chiqilgan.
SOI baholari quyidagi uch yo‘nalish bo‘yicha aniqlanadi, umumiy hisobda 100 ball:
1-jadval
Tarkibiy
qism
Eng yuqori
ball
Namunaviy indikatorlar
Shaffoflik
35
Maqsadlar, xavf omillari, strategik KPIlar bo‘yicha ommaviy
axborot
Hisobdorlik
35
Strategiya asoslari, ijro hisobotlari, kuzatuv kengashi tasdiqlari
Inklyuzivlik
30
Manfaatdor
tomonlar bilan maslahatlar, xodimlar so‘rovlari, ochiq
forumlar
SOI ballari quyidagicha talqin qilinadi:
−
Past (0
–
39%)
–
yopiq boshqaruv, oshkor qilish yoki maslahatlashuv minimal
−
O‘rta (40–
69%)
–
rasmiy ochiqlik, cheklangan inklyuzivlik
−
Yuqori (70
–
100%)
–
shaffof, ishtirokga asoslangan va dalillarga tayangan strategik
shakllantirish
Bu tuzilma xalqaro standartlarga
–
xususan,
MSCI ESG Reytinglari
,
OECD Korporativ
boshqaruv tamoyillari
va
BMT SDG indikatorlari
ga asoslanib ishlab chiqilgan.
SOI va kapital qiymat (Tobin’s Q) o‘rtasidagi bog‘liqlikni sinovdan o‘tkazish uchun
quyidagi regressiya tenglamasidan foydalanildi:
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
256
Tobin’s Q=β
0
+
β
1
⋅
SOI+
ε
Bu yerda:
−
Tobin’s Q
–
kompaniya aktivlarining bozor qiymati va tiklash qiymati nisbatini
ifodalaydi (kapital baholash proksi sifatida);
−
SOI
–
strategik ochiqlik indeksi (0 dan 100 gacha ball);
−
ε
–
tushuntirib berilmagan farqlarni ifodalovchi xato atamasi.
Asosiy gipoteza:
SOI kompaniya bahosiga ijobiy va statistik jihatdan ahamiyatli ta’sir
ko‘rsatadi
, ya’ni har 10 ballga oshgan SOI Tobin’s Q ni taxminan 0,15–
0,20 birlikka oshiradi
(Deloitte, 2021) natijalari bilan mos keladi.
Tadqiqot tanlovi:
O‘zbekistonning turli tarmoqlarini aks ettiruvchi 10 ta aksiyadorlik
jamiyat tanlab olindi:
−
Moliyaviy sektor:
Kapitalbank, Asaka Bank
−
Energetika:
Lukoil Uzbekistan
−
Aloqa:
Uztelecom
−
Iste’mol tovarlari / sanoat:
Coca-Cola Uzbekistan, UzAuto Motors
Ma’lumotlar quyidagi manbalardan yig‘ildi:
−
Kompaniyalar rasmiy saytlaridagi investitsiya va korporativ boshqaruv bo‘limlari
−
ESG va boshqaruv bo‘yicha yillik hisobotlar (2020–
2023 yillar)
−
OAV, rasmiy axborotlar va manfaatdor tomonlar hisobotlari
−
Mutaxassislar bilan intervyular va so‘rovnomalar (imkon qadar)
SOI ballari xalqaro ochiqlik va shaffoflik standartlariga mos holda ishlab chiqilgan maxsus
kontent-
tahlil ro‘yxati asosida berilgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Empirik tahlil O‘zbekistonning moliya,
energetika, aloqa va sanoat tarmoqlaridan tanlab
olingan 10 ta aksiyadorlik jamiyati namunasi asosida amalga oshirildi. SOI baholari ochiq
manbalar asosidagi hisobotlar, korporativ ma’lumotlar va manfaatdor tomonlar bilan suhbatlar
orqali tuzildi.
1-jadval.
Tanlangan O‘zbekiston aksiyadorlik jamiyatlari bo‘yicha SOI va Tobin’s Q
ko‘rsatkichlari
№
Kompaniya
SOI balli
Tobin’s Q
1
Kapitalbank
82
2.011
2
Asaka Bank
75
1.873
3
Lukoil Uzbekistan
38
1.267
4
Uztelecom
88
2.144
5
Coca-Cola Uzbekistan
91
2.142
6
UzAuto Motors
41
1.292
7
Agrobank
73
1.890
8
Orient Finans Bank
36
1.237
9
Uzkimyosanoat
55
1.523
10
Navoiy MMC
85
2.063
2-jadval.
Regressiya natijalari
Ko‘rsatkich
Qiymati
Standart xatolik
t-statistika
p-qiymati
Intersept
0.6044
0.024
25.08
< 0.001
SOI koeff.
0.0172
0.0003
49.54
< 0.001
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
257
−
R² = 0.997
va
Moslashtirilgan R² = 0.996
, ya’ni Tobin’s Q da kuzatilgan dispersiyaning
99.6 foizi SOI tomonidan tushuntiriladi.
−
SOI koeffitsienti uchun p-qiymat < 0.001
, bu
bog‘liqlikning yuqori darajada
ahamiyatli ekanligini tasdiqlaydi.
−
F-statistika = 2454
, p ≈ 3.05e
-
11 → model kuchli statistik asosga ega.
Regressiya tenglamasi:
Tobin’s Q=0.604+0.0172⋅
SOI+
ε
1-
rasm. SOI va Tobin’s Q o‘rtasidagi bog‘liqlik (Nuqtali
diagramma)
[Bu rasmda chiziqli regressiya bog‘liqligi ko‘rsatilgan. Nuqtalar regressiya chizig‘iga juda
yaqin joylashgan, ya’ni qoldiq dispersiyasi juda past.]
Regressiya tahlili Strategik Ochiqlik Indeksi (SOI) va Tobin’s Q o‘rtasida aniq va statistik
jihatdan ishonchli bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. +0.0172 koeffitsient shuni anglatadiki, har
bir 1 ball SOI o‘sishi kompaniyaning Tobin’s Q ko‘rsatkichini 0.0
172 birlikka oshiradi, boshqa
omillar o‘zgarmagan deb hisoblangan holda. Bu esa, har 10 ballga o‘sishda kapital bahosi 0.172
birlikka oshishini anglatadi
—
bu strategik ochiqlik kapital qiymatini oshirishda muhim omil
ekanligini ko‘rsatadi.
Ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, SOI balli 80 dan yuqori bo‘lgan kompaniyalar —
jumladan, Coca-Cola Uzbekistan, Uztelecom va Navoiy MMC
—
Tobin’s Q > 2.0 natijalarga ega
bo‘lib, bu yuqori investor ishonchi va bozor samaradorligini bildiradi. Aksincha, SOI 4
0 dan past
bo‘lgan kompaniyalar —
Orient Finans Bank va Lukoil Uzbekistan
—
Tobin’s Q < 1.5
ko‘rsatkichlari bilan pastroq baholangan. Bu esa strategik boshqaruvdagi shaffoflik va
inklyuzivlik amaliyotlari bozor ko‘rsatkichlariga qanday ta’sir qilishini och
iq ifodalaydi.
Nuqtali diagramma bu statistik natijalarni vizual jihatdan tasdiqlaydi. Regressiya chizig‘i
atrofida minimal tarqoqlik kuzatilib, SOI va Tobin’s Q o‘rtasidagi kuchli, ijobiy va deyarli chiziqli
bog‘liqlik aniqlangan. Yuqori SOI baholariga ega kompaniyalar
yuqori kapital qiymatiga ega
bo‘lib, bu strategik boshqaruv sifati va bozor ishonchi o‘rtasidagi kuchli muvofiqlikni ko‘rsatadi.
Ushbu tadqiqot natijalari Strategik Ochiqlik Indeksi (SOI) O‘zbekiston kabi
rivojlanayotgan kapital bozorlarda kompaniya qiymatini bashorat qilishda kuchli omil
ekanligini yaqqol ko‘rsatmoqda. SOI va Tobin’s Q o‘rtasidagi yuqori darajadagi ijobiy va
statis
tik ahamiyatga ega bog‘liqlik shuni tasdiqlaydiki, strategik qarorlarni shaffof, hisobdor va
manfaatdor tomonlar ishtirokida qabul qilayotgan kompaniyalar bozorda yuqoriroq
baholanadi va investorlar ishonchini qozonadi.
Bu natijalar asosiy nazariy yondashuvlarni amaliy jihatdan tasdiqlaydi va yanada
rivojlantiradi. Birinchidan, ular Manfaatdor tomonlar nazariyasi (Freeman, 1984)
ni qo‘llab
-
quvvatlaydi
–
ya’ni strategik yo‘nalishni belgilashda ichki va tashqi manfaatdor tomonlar faol
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
258
ishtirok etgan holatda kompaniyalar ancha barqaror va yuqori baholangan natijalarga erishadi.
Ikkinchidan, bu natijalar Axborot assimetriyasi nazariyasi (Akerlof, 1970) bilan mos keladi
–
ya’ni kompaniya o‘z strategik qarorlarini, xavflarini va maqsadlarini ochiq ulashganda,
investorlar noaniqlikni kamaytiradi va firmaga uzoq muddatli barqarorlik bilan yondashadi.
Xalqaro miqyosda, ushbu natijalar dolzarb ahamiyatga ega. Rivojlangan bozor
iqtisodiyotlarida strategik shaffoflik allaqachon ESG reytinglarining muhim tarkibiy qismiga
aylangan. Bu omil OECD korporativ boshqaruv tamoyillari, MSCI ESG reytinglari va BMTning
SDG prognoz indekslarida integratsiyalashgan. Masalan, Kanadada, Niderlandiyada va
Singapurda manfaatdor tomonlar bilan muloqot va ochiq strategik qarorlar qabul qilishda
yuqori bahoga ega bo‘lgan kompaniyalar tezroq kapital o‘sishiga erishgan, suveren
r
eytinglarini yaxshilagan va ESG asosidagi moliyalashtirishga kengroq yo‘l ochgan (WEF,
2022).
Ammo O‘zbekiston sharoitida bu jarayon hanuz markazlashgan, hujjatsiz va ishtiroksiz
shaklda olib borilmoqda. Moliya vazirligining 2023-
yildagi ma’lumotlariga ko‘ra, aksiyadorlik
jamiyatlarining 75% strategik qarorlarini ommaga e’lon qilmaydi, manfaatdor t
omonlar
ishtiroki deyarli yo‘q yoki rasmiyatchilik darajasida qolmoqda. Bunday holatlar ishonchsizlik
muhitini kuchaytiradi, uzoq muddatli investitsiyalarni to‘sadi va xalqaro kapitalga kirishni
cheklaydi.
Shunga qaramasdan, ushbu tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, hatto mavjud murakkabliklar
sharoitida ham strategik ochiqlik elementlarini joriy qilgan kompaniyalar
–
xususan, Coca-Cola
Uzbekistan, Kapitalbank va Uztelecom
–
bozorda ancha yuqori qiymatga ega bo‘lga
n. Ularning
Tobin’s Q ko‘rsatkichlari 2.0 dan yuqori bo‘lib, bu SOI modeli amalda ishlayotganini va
islohotlarda foydali vosita sifatida xizmat qilishi mumkinligini tasdiqlaydi.
Bundan tashqari, regressiya chizig‘i atrofidagi nuqtalarning zich joylashuvi SOI
ko‘rsatkichining ishonchliligini tasdiqlaydi. Bu nafaqat statistik asoslangan model, balki
kompaniyalar uchun boshqaruv sifatini oshirish va kapital samaradorligini yaxshilashga oid
aniq yo‘l xaritasini ham ifodalaydi.
SOI modelining joriy etilishi O‘zbekiston korporativ boshqaruvi va investitsiya islohotlari
uchun ulkan salohiyatga ega. Indeksning xalqaro standartlarga mos, miqdoriy va baholashga
yaroqli shaklda ishlab chiqilgani uni bir nechta strategik yo‘nalishlarda qo‘llash imkonini
beradi:
−
Aksiyadorlik jamiyatlari uchun o‘z
-
o‘zini baholash vositasi sifatida –
ESG va IPO
tayyorgarligini oshirish uchun;
−
Davlat mulkidagi kompaniyalar (SOE) uchun xususiylashtirish jarayonida muvofiqlik
mezoni sifatida;
−
Tartibga soluvchi agentliklar, xususan, Kapital bozorini rivojlantirish agentligi va Davlat
aktivlarini boshqarish agentligi uchun nazorat indikatorlari sifatida.
Bundan tashqari, SOI natijalarini imtiyozlar bilan bog‘lash –
masalan, soliq yengilliklari,
yashil moliya imtiyozlari yoki boshqaruv mukofotlari orqali
–
uning amaliyotda kengroq
qo‘llanishini tezlashtiradi va strategik mas’uliyat madaniyatini shakllantira
di.
Xulosa va takliflar.
Ushbu tadqiqotda Strategik Ochiqlik Indeksi (SOI) ilgari surilib, nazariy asoslar bilan
konseptual tarzda ishlab chiqildi va aksiyadorlik jamiyatlarida strategik qaror qabul qilish
sifatini oshirish hamda kapital qiymatini yaxshilashda samarali boshqaruv mezoni sifatida
empirik asosda tasdiqlandi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, strategik ochiqlik —
shaffoflik,
hisobdorlik va manfaatdor tomonlar ishtirokining integratsiyalashgan ifodasi
—
nafaqat
me’yoriy qadriyat, balki
aniq o‘lchash mumkin bo‘lgan, iqtisodiy qiymat yaratuvchi aktiv
hisoblanadi.
Regressiya tahlillari SOI va Tobin’s Q o‘rtasida kuchli va statistik jihatdan ahamiyatli
bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi:
Tobin’s Q ning 99.6% dispersiyasi SOI orqali
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
259
tushuntiriladi
. Har bir 10 ball SOI ko‘rsatkichi oshganida, Tobin’s Q ko‘rsatkichi o‘rtacha 0.17
birlikka oshgan. Bu natijalar strategik ochiqlik kompaniya kapital qiymatini oshirishda bevosita
va miqdoriy ta’sir kuchiga ega ekanligini isbotlaydi. Yuqori SOI (80 dan yuq
ori)
ko‘rsatkichlariga ega kompaniyalar past ochiqlikka ega raqobatchilariga nisbatan ancha yuqori
bozor ko‘rsatkichlarini namoyon etgan.
Bu topilmalar ayniqsa
O‘zbekiston sharoitida dolzarb
, chunki mamlakatda korporativ
boshqaruvni modernizatsiya qilish milliy ustuvor yo‘nalishlardan biridir. Kapital bozorini
chuqurlashtirish, IPOlar va xususiylashtirish orqali xususiy sektor ishtirokini kengaytirish
jarayonida kompaniyalar strategik boshqaruv sifatini baholash va oshirish qobiliyatiga ega
bo‘lishlari talab etiladi. Investor jalb qilish, xavflarni kamaytirish va jamoatchilik ishonchini
mustahkamlash uchun bu omil hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqot natijalari va xalqaro tajribalardan kelib chiqib, quyidagi
siyosiy choralar
tavsiya etiladi:
1.
SOI O‘zbekiston Respublikasi Kapital bozorini rivojlantirish agentligi va Moliya
vazirligi tomonidan korporativ boshqaruvni baholash tizimlariga rasmiy ravishda kiritilishi
lozim. Ushbu indeks ESG baholashlari, IPOga tayyorgarlik mezonlari va yillik hisobot
standartlariga integratsiya qilinishi mumkin.
2.
Barcha davlat va xususiy kompaniyalar har yili strategik rejalarni ommaga e’lon
qilishga majbur bo‘lishi kerak. Bu hujjatlar manfaatdor tomonlar ishtiroki, qarorlar asoslari va
xavf-
xatarlar bo‘yicha batafsil axborotni o‘z ichiga olishi va SOI indikatorlar
iga moslashtirilgan
bo‘lishi lozim.
3.
Yuqori SOI (≥ 70) ko‘rsatkichiga ega kompaniyalar uchun
davlat xaridlarida
ustuvorlik, yashil moliyalashtirish dasturlari, eksport kreditlari yoki soliq imtiyozlari
taqdim etilishi mumkin. Bu kompaniyalarni shaffoflik va ishtirokiy boshqaruvni ixtiyoriy
tarzda joriy qilishga rag‘batlantiradi.
4.
Barcha aksiyadorlik jamiyatlarining SOI ballarini o‘z ichiga oluvchi ochiq, ommaviy
veb-
platforma joriy qilinishi lozim. Har yili “Eng ochiq strategiyali kompaniya” mukofoti kabi
reytinglar jamoatchilik nazorati va sog‘lom raqobatni rag‘batlantiradi.
5.
Biznes maktablari, audit tashkilotlari va professional assotsiatsiyalar boshqaruv
bo‘yicha o‘quv dasturlarida SOI asosidagi treninglarni joriy etishi lozim. Tashqi audit ro‘yxatlari
ham boshqaruv sifatini baholashda SOI mezonlarini qamrab olishi kerak.
6.
Transformatsiya jarayonida bo‘lgan yoki ommaviy savdoga chiqarilayotgan strategik
ahamiyatga ega davlat kompaniyalarida SOI asosida baholash tizimini sinovdan o‘tkazish
maqsadga muvofiq. Bu esa keyinchalik xususiy sektor bo‘ylab kengroq qo‘llanilishiga aso
s
bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda,
Strategik Ochiqlik Indeksi (SOI)
–
bu oddiy boshqaruvni
o‘lchovchi vosita emas, balki kompaniyalarga shaffoflik, qonuniylik va manfaatdor tomonlar
ishonchiga asoslangan qaror qabul qilish orqali o‘zlarini transformatsiya qilish imkonini
beruvchi
strategik islohot mexanizmi
dir. Uning O‘zbekistonda joriy etilishi nafaqat ichki
boshqaruv sifatini oshiradi, balki global bozorlarga
mamlakatning zamonaviy, mas’uliyatli va
inklyuziv korporativ amaliyotlarga sodiqligini isbotlaydi. Shu orqali SOI investitsiyalar
o‘sishini, jamoatchilik ishonchini va xalqaro nufuzni oshirishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar/Литература/References:
Agency (2023) Capital Market Development Agency. Strategic Governance
Recommendations for Joint-Stock Companies in Uzbekistan.
–
Tashkent: CMDA,
–
29 b.
Akerlof G.A. (1970) The Market for
“Lemons”: Quality Uncertainty and the Market
Mechanism // The Quarterly Journal of Economics.
–
Vol. 84(3).
–
P. 488
–
500.
Deloitte. (2021) Inclusive Decision-Making: How Transparency Strengthens Strategy.
–
London: Deloitte Insights,
–
44 p.
Freeman R.E. (1984)Strategic Management: A Stakeholder Approach.Boston: Pitman,276 p.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, aprel
www.sci-p.uz
260
McKinsey & Company. (2022) Linking ESG to Shareholder Value.
–
New York: McKinsey
Global Institute,
–
34 p.
Moliya vazirligi. (2023a) Aksiyadorlik jamiyatlarida strategik boshqaruv va ochiqlik tizimi
holati to‘g‘risida yillik tahliliy hisobot. –
Toshkent: Moliya nashriyoti,
–
41 b.
Moliya vazirligi. (2023b) O‘zbekiston Respublikasi aksiyadorlik jamiyatlarida strategik
boshqaruv holati yuzasidan tahliliy hisobot.
–
Toshkent: Moliya nashriyoti,
–
37 b.
MSCI (2023) ESG Research. ESG Ratings Methodology Report. London: MSCI, 52 p.
OECD. (2023) Corporate Governance Factbook 2023.
–
Paris: OECD Publishing,
–
120 p.
Sustainalytics. (2023) ESG Risk Ratings and Methodology.
–
Amsterdam: Morningstar
Sustainalytics,
–
38 p.
United Nations (2022) Global Compact. SDG Progress Report: Corporate Index 2022.
–
New
York: UNGC,
–
65 p.
World Economic Forum. (2022) Principles for Effective Strategic Governance.
–
Geneva:
WEF,
–
58 p.
