Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
232
HUDUDLARNI BARQAROR IQTISODIY RIVOJLANTIRISH
VA MOLIYAVIY SALOHIYATINI OSHIRISH
i.f.d., prof.
Xasanov Baxodir Akramovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0000-0003-4673-8396
prof.
Ismoilov Ravshanjon Baxritdinovich
“
Biznes va fan universiteti
” nodavlat oliy ta’lim universiteti
ORCID: 0009-0009-0546-7981
r_ismailov59@mail.ru
Akramov
G‘
olibjon B
ahodir o‘g‘li
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti huzuridagi
“Oʻzbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning
ilmiy asoslari va muammolari” ilmiy
-tadqiqot markazi
Annotatsiya.
O‘zbekistonda hududlarni barqaror va jadal rivojlantirish uchun ularning
kompleks mutanosib rivojlanishi, resurslardan foydalanish samaradorligi, iqtisodiy,
investitsiyaviy va moliyaviy salohiyatini baholashning yagona tizimini joriy etish, hududlarni
rivo
jlantirish uchun zarur moliyaviy resurslar va imkoniyatlar bilan ta’minlash, mahalliy davlat
hokimiyati organlarining moliyaviy erkinligini yanada oshirish, mahalliy budjetga tushumlar
to‘liqligini ta’minlash strategiyalarini ishlab chiqish va uni amaliyot
ga tatbiq etish borasidagi
ilmiy-
tadqiqotlar ko‘lamini
yanada kengaytirish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Mazkur
maqolada hududlarni barqaror rivojlantirish masalalari ham nazariy va ham amaliy jihatdan
yoritib berilgan.
Kalit s
o‘
zlar:
milliy iqtisodiyot, hudud, salohiyat, iqtisodiy salohiyat, moliyaviy salohiyat,
moliyaviy resurs, byudjet salohiyati, yalpi hududiy mahsulot, aholi turmush darajasi.
УСТОЙЧИВОЕ ЭКОНОМИЧЕСКОЕ РАЗВИТИЕ И ПОВЫШЕНИЕ ФИНАНСОВОГО
ПОТЕНЦИАЛА РЕГИОНОВ
д.э.н., проф.
Хасанов Баходир Акрамович
Ташкентский государственный экономический университет
проф.
Исмоилов Равшанжон Бахритдинович
Негосударственное высшее учебное заведение
«Университет бизнеса и науки»
Акрамов Голибжон Баходир угли
Научно
-
исследовательский центр
«Научные основы и проблемы развития экономики Узбекистана»
при Ташкентском государственном экономическом университете
UO‘K:
316.334.52
III SON - MART, 2025
232-251
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
233
Аннотация.
Для устойчивого и ускоренного развития регионов в Узбекистане
целесообразно внедрение единой системы оценки их комплексного сбалансированного
развития, эффективности использования ресурсов, экономического, инвестиционного и
финансового потенциала, обеспечение необходимыми финансовыми ресурсами и
возможностями для развития регионов, дальнейшее повышение финансовой
самостоятельности органов государственной власти на местах, дальнейшее
расширение масштабов научных исследований по разработке и внедрению стратегий
обеспечения полноты поступлений в местный бюджет. В данной статье освещены
вопросы устойчивого развития регионов как в теоретическом, так и в практическом
плане.
Ключевые слова:
национальная экономика, регион, потенциал, экономический
потенциал, финансовый потенциал, финансовый ресурс, бюджетный потенциал,
валовой региональный продукт, уровень жизни населения.
SUSTAINABLE ECONOMIC DEVELOPMENT AND IMPROVEMENT OF THE FINANCIAL
POTENTIAL OF REGIONS
DSc, prof.
Khasanov Bakhodir Akramovich
Tashkent State University of Economics
prof.
Ismailov Ravshanjon Bakhritdinovich
Non-State Higher Education Institution
“
University of Business and Science
”
Akramov Golibjon Bahodir ugli
Scientific Research Center "Scientific Foundations and Problems
of the Development of the Economy of Uzbekistan"
under Tashkent State University of Economics
Abstract.
For the sustainable and accelerated development of regions in Uzbekistan, it is
advisable to introduce a unified system for assessing their comprehensive balanced development,
the efficiency of resource utilization, economic, investment, and financial potential, to provide the
necessary financial resources and opportunities for regional development, to further enhance the
financial independence of local government bodies, and to further expand the scope of scientific
research on developing and implementing strategies to ensure the completeness of local budget
revenues. This article covers the issues of sustainable development of regions both theoretically
and practically.
Keywords:
national economy, region, potential, economic potential, financial potential,
financial resource, budget potential, gross regional product, population living standards.
Kirish.
Xalqaro amaliyotda hududlar moliyaviy salohiyatini mustahkamlash, budjetlararo
munosabatlarni takomillashtirishda moliyaviy salohiyatning nafaqat institutsional, balki
iqtisodiy, moliyaviy, mehnat, investitsion,
innovatsion kabi tashkil etuvchilarining o‘rnini
aniqlashtirishga katta e’tibor qaratilmoqda
. Xalqaro
valyuta jamg‘armasi hisobotida
“
...hududlar
moliyaviy
salohiyatini
rivojlantirish,
budjetlararo
munosabatlarni
takomillashtirish mamlakatlar Markaziy banki, Moliya vazirligi, soliq, statistika idoralari va
moliya sektori kabi nazorat organlarining ustuvor vazifasi hisoblanadi,
bu o‘z navbatida
hududlar aholi
si turmush farovonligini oshirish, hududlar o‘rtasidagi tafovutni qisqartirish
orqali iqtisodiy o‘si
sh sifatini oshirish borasida ilmiy izlanishlarni kengaytirishni taqozo etadi
”
,
deb ta’kidlanadi
(XVJ,2021).
“O‘zbekiston
-
2030”
strаtеgiуаsidа 2030 yilga qadar iqtisodiyot hajmini 2 barobar
oshirish va “daromadi o‘rtachadan yuqori bo‘lgan davlatlar” qatoriga kirish
; hududlarni
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
234
kompleks rivojlantirish, urbanizatsiya strategiyasini amalga oshirish kabi ustuvor maqsad va
vazifalarning bеlgilаb bеrilishi
hududlarni barqaror va jadal rivojlantirishni zarur moliyaviy
resurslar bilan ta’minlash,
hududlarning moliyaviy salohiyatini mustahkamlash borasidagi
ilmiy-
tadqiqotlar ko‘lamini yanada kengaytirish
ni taqozo qiladi (Decree,2023).
Adabiyotlar sharhi.
MDHda “hududning moliyaviy salohiyati” tushunchasi ilmiy muoamalaga o‘tgan asrning
70-yillarida Volkov tomonidan kiritilgan (Volkov,1976). U moliyaviy salohiyatni moliyaviy
resurslarning o‘sishi bilan bog‘laydi. Boshqacha aytganda, moliyaviy salohiyat yaratilgan milliy
daromad moliyaviy resurslarini qayta taqsimlash jarayonlaridan so‘ng ishlab chiqarish
vositalari o‘sishining moddiy
-buyum tuzilmasida aks etadi. Muallif yangi ishlab chiqarish
oqimlarini yaratishda moliyaviy salohiyatning rag‘batlantiruvchi o‘rnini alohida ta’kidlaydi.
Tad
qiqotchi Yo‘ldoshev o‘z tadqiqotlarida moliyaviy barqarorlik kategoriyasiga to‘xtalib o‘tadi
va “
moliyaviy barqarorlik -
bu korxona moliyaviy holatining barqarorligi, o‘z va qarz
mablag‘lari o‘rtasida doimiy muvozanatni saqlash orqali muvaffaqiyatli ishlash va
rivojlanish qobiliyatidir” deb ta’rif
beradi (Yuldashev, 2023).
Professor Xasanovning umumiy tahriri ostida chop qilingan “Moliya va soliqlar”
darsligida moliyaviy salohiyat moliyaviy siyosatning natijaviy ko‘rsatkichi, iqtisodiy
o‘sishning manbai sifatida talqin qilinadi
(Xasanov, 2023).
Iqtisodiy ilmiy
qarashlarning jadal rivojlanishiga qaramasdan, shuni ta’kidlash kerakki,
hozirgi bosqichda “hududning moliyaviy salohiyati” tushunchasi va uning tarkibiy qismlarini
aniqlashda yaxlit bir to‘xtam mavjud emas.
Bugungi kunda ixtisoslashtirilgan ilmiy adabiyotlarda “salohiyat” tushunchasining turli
xil talqinlari o‘z aksini topgan. Bu o‘z navbatida, mazkur tushnchaning turli faoliyat sohalarida
keng qo‘llanilishi bilan izohlanadi. Tadqiqot doirasida biz falsafa,
sotsiologiya, psixologiya,
jamiyatshunoslik va iqtisodiyotda qo‘llaniluvchi ba’zi bir talqinlarni keltirib o‘tamiz.
Mazkur tushunchaning keng mazmunga ega ekanligi u ilm va fanning turli sohalarida
qo‘llashga imkon beradi. O‘zbek tilining izohli lug‘atida “
salohiyat
”
tushunchasi
“
vakolat,
yaroqlilik, to‘liq hokimiyat, iqtidor, qobiliyat”
sifatida talqin qilinadi (Madvaliyaev,2020).
“Salohiyat” tushunchasining talqini “har qanday vazifani hal qilish, ma’lum bir maqsadga
erishish borasida foydalanilishi mumkin bo‘lgan manbalar, imkoniyatlar, vositalar, zahiralar;
shaxs, jamiyat yoki davlatning ma’lum bir sohadagi imkoniyatlari”ni ifoda etadi.
Tad
qiqotchi Yo‘ldoshevning fikricha,
“
korxonaning rivojlanish salohiyati -
bu o‘ziga xos
tarkibiy qismlar (unsur va tashkil etuvchilar)ga ega bo‘lgan murakkab tizim bo‘lib, uni samarali
boshqarish mazkur tizimning qanchalik o‘rganilganligiga ko‘p jihatdan bog‘liq”
(Yuldoshev,2023). Mualliflarning salohiyatning tizimli tavsifga egaligi borasidagi qarashlariga
qo‘shilgan holda, salohiyat resurs, imkoniyat va qobiliyatlarning mavjudligi bilan
tavsiflanuvchi murakkab tuzilmaga ega bo‘lgan tizim ekanligini ta’kidlaymiz
.
Tadqiqot metodologiyasi.
Tadqiqotning nazariy va uslubiy asoslarini mahalliy va xorijiy olimlarning moliyaviy
salohiyatning
mohiyati, baholash va uni shakllantirish muammolarini oʻrganishga
bagʻishlangan ilmiy izlanishlari natijalari, ilmiy yondashuvlari, statistik, davriy axborot
nashrlarida mavzuga oid chop qilingan ilmiy materiallar, Internet resurslari tashkil qiladi.
Ushbu maqolada quyidagi usullardan foydalanilgan: tahlil va sintez (“hududning
moliyaviy salohiyati” va “hududning moliyaviy salohiyatini boshqarish” tushunchalarini
asoslashda), tizimli yondashuv (hududning moliyaviy salohiyatini boshqarishning konseptual
sxemasini ishlab chiqish), induksiya va deduksiya (hududning moliyaviy salohiyatiga
omillarning taʼsirini oʻrganish), taqqoslash, guruhlash, tanlanma kuzatish (turli iqtisodiy
tizimlarning salohiyatini roʻyobga chiqarish amaliyotini oʻrganish), iqtisodiy
va statistik
usullar (hudud moliyaviy salohiyatining miqdoriy koʻrsatkichlarini tahlil qilish), moliyaviy
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
235
koeffitsiyentlar usullari (hududiy korxonalarning moliyaviy salohiyatini hisoblash); grafik
usul (chizma va diagrammalar yaratish), mantiqiy umumlashtirish (xulosalar yasash),
shuningdek matematik modellashtirish (hududning moliyaviy salohiyatini maqbullashtirish
algoritmini ishlab chiqish).
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Hududning moliyaviy salohiyatini boshqarish milliy iqtisodiyotning muhim unsuri
sifatida hududning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishi barqarorligini ta’minlash borasida
foydalaniluvchi salohiyatning samaradorligini eng yuqori darajada oshirishga imkon beruvchi
o‘zaro bog‘liq va bir
-
birini to‘ldiruvchi tamoyillarga asoslanishi lozi
m.
1-rasm. Hududning moliyaviy salohiyatini takomillashtirishning mantiqiy tuzilmasi
Manba:
mualliflik ishlanmasi.
Xususan, mazkur tamoyillar sirasiga quyidagilar kiradi:
➢
tizimlilik
va majmuaviylik, moliyaviy jihatdan o‘zini o‘zi ta’minlashga asosiy e’tibor
qaratilishi;
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
236
➢
mamlakat va hududlarning makro, mezo va mikro darajada rivojlanishining o‘zaro
uyg‘unligi;
➢
tashqi muhitdagi o‘zgarishlarga moslashish;
➢
hududdagi barcha xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy resurslar va ularga
bo‘lgan ehtiyojlar muvozanatiga erishish;
➢
strategik moslashuvchanlik;
➢
davlat-xususiy va ijtimoiy sheriklik;
➢
vaqtincha bo‘sh moliyaviy resurslarni jamlash;
➢
iqtisodiy xavfsizlik.
Bunday sharoitda hududning moliyaviy salohiyatini boshqarish jarayonining asosiy
g‘oyasi hudud moliyaviy siyosatini ro‘yobga chiqarishdan iboratdir. Hudud moliyaviy siyosati
samaradorligining asosiy mezoni hududning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishini moliyaviy qo‘llab
-
quvva
tlashning barqarorligi va aholi turmush darajasining o‘sishi hisoblanadi.
Xalqaro valyuta jamg‘armasi tomonidan e’lon qilingan hisobotlarga ko‘ra
, 2022 yilda
dunyo mamlakatlari iqtisodiyotlarida ijobiy o‘zgarishlar qayd etilgan bo‘lsada, geosiyosiy
ziddiyatlar tufayli yuzaga kelgan jahon savdosidagi uzilishlar global iqtisodiy o‘sishga salbiy
ta’sir ko‘rsatmoqda. Shunga qaramasdan, Markaziy Osiyo va
Kavkaz mintaqasida, jumladan,
O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Ozarbayjon davlatlarida iqtisodiy o‘sish tendetsiyasi saqlanib
qolayotgan bo‘lsa, mintaqadagi qolgan davlatlar va asosiy sav
do hamkor mamlakatlarning
aksariyatida iqtisodiy o‘sish sur’atlari sekinlashishi kutilmoqda.
1-jadval
2023-
2024 yillarda Xalqaro valyuta jamg‘armasi va Jahon bankining mintaqadagi va
asosiy savdo hamkor davlatlar uchun iqtisodiy o‘sish prognozlari,
foizda
Mamlakatlar
Xalqaro valyuta jamg‘armasi
Jahon banki
2023 yil
2024 yil
2023 yil
2024 yil
Jahon iqtisodiyoti
3,0
2,9
2,5
2,1
Rossiya
2,2
1,1
1,6
1,3
Xitoy
5,0
4,2
5,1
4,6
Turkiya
4,0
3,0
4,2
3,1
Qozog‘iston
4,6
4,2
4,5
4,3
Qirg‘iziston
3,4
4,3
3,5
4,0
Tojikiston
6,5
5,0
6,5
5,0
Ozarbayjon
2,5
2,5
1,5
2,4
Gruziya
6,2
4,8
5,9
4,8
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. Budjetnoma 2024
-2026.
Prognozlarga ko‘ra 2023
-
2024 yillarda O‘zbekiston iqtisodiyoti 5,6
-5,8 foiz doirasida,
2025-
2026 yillarda mos ravishda 6,2 va 6,4 foizgacha o‘sishi kutilmoqda. Bunda, 2030 yilga
borib aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yalpi ichki mahsulotni 4 ming AQSh d
ollarga yetkazish
bo‘yicha belgilangan maqsadidan kelib chiqib prognoz qilingan.
Buning uchun keyingi yillarda dunyoda kuzatilayotgan iqtisodiy va siyosiy noaniqliklar
qaramasdan O‘zbekistonning barqaror o‘sishini ta’minlash maqsadida:
- inson kapitalini rivojlantirish;
- energiya resurslari bozorini isloh qilish;
- korxonalarni xususiylashtirish va transformatsiya qilishni
jadallashtirish;
- tabiiy resurslardan, xususan suv resurslaridan oqilona foydalanish yuzasidan chora-
tadbirlarni amalga oshirish;
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
237
- ijtimoiy va ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirishda davlat-xususiy sherikligi
asosidagi loyihalaridan foydalanishni
kengaytirish choralari ko‘zda tutilmoqda.
Respublikamizda iqtisodiy o‘sishga tarkibiy islohotlarni izchil davom ettirilishi,
shuningdek, fiskal va monetar siyosatning o‘zaro muvozanatli yuritilishi orqali makroiqtisodiy
barqarorlikni ta’minlanishi hisobiga erishilmoqda.
2023 yilgi xalqaro moliya tashkilotlari tomonidan tayyorlangan
O‘zbekistonning iqtisodiy
o‘sish prognozlariga ko‘ra 2023 yilda yalpi ichki mahsulot o‘sishi 5,5 foiz atrofida va 2024 yilga
borib ushbu ko‘rsatkich 5,5
-
5,6 foizlar atrofida bo‘lishi kutilmoqda (2
-jadval).
2-jadval
O‘zbekiston yalpi ichki mahsulotining o‘sish sur’ati,
foizda
2023
2024
2025 2026
Xalqaro valyuta jamg‘armasi
5,5
5,5
X
X
Jahon banki (2023 yil oktyabr)
5,5
5,6
5,8
X
Osiyo taraqqiyot banki (2023 yil aprel)
5,5
5,6
X
X
Milliy prognozlar
5,6-5,8 5,6-5,8
6,4
6,4
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. Budjetnoma 2024
-2026.
Fikrimizcha, hududning moliyaviy salohiyatini tavsiflashga imkon beradigan asosiy
ko‘rsatkichlar sirasiga hududning byudjet
salohiyati, hududdagi korxonalarning moliyaviy
salohiyati va hududning kredit salohiyati kiradi. Tahlil obyekti sifatida Sirdaryo, Jizzax va
Toshkent viloyatlariga tegishli bo‘lgan ma’lumotlarni keltirib o‘tamiz (2
-4-jadvallar).
3-jadval
Sirdaryo viloyatining 2016-
2022 yillardagi byudjet salohiyati ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkichlar
2016 y 2017y 2018y 2019y 2020y 2021y 2022y
Mahalliy byudjet daromadlari
(mlrd.so‘m)
455,7
568,5
710,2
816,7
716,5
853,8 1147,8
Mahalliy byudjet xarajatlari
(mlrd.so‘m)
656,7
780,0 1184,6 1725,4 2375,6
1400
2671,1
O‘zini o‘zi qoplash darajasi (%da)
69,3
73,0
60,0
47,3
30,2
61,0
43,0
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Hisob palatasi va Sirdaryo viloyati Iqtisodiyot va moliya bosh
boshqarmasining tegishli yillar bo‘yicha ma’lumotlari asosida tuzilgan.
2022 yilda mahalliy byudjetlarning daromadlari 49187,4 mlrd so‘m miqdorida
shakllantirilgan bo‘lsa, hududlarning ijtimoiy
-iqtisodiy jihatdan rivojlantirishga hukumat
darajasida e’tibor qaratilishi natijasida mahalliy byudjetlarning xarajatlari 88787,6 mlr
d
so‘mga ijro etilgan. O‘z navbatida mahalliy byudjetlarning muvozanatini ta’minlash maqsadida
tartibga soluvchi byudjetlararo transfertlarga alohida e’tibor qaratilgan. Xuddi shu kabi
Sirdaryo viloyatida ham byudjet daromadlarining o‘sishiga, hudud imkoni
yatlarini ishga
solishga alohida e’tibor qaratilishi asnosida tahlil etilayotgan davr mobaynida mahalliy byudjet
daromadlari qariyb 2,5 marta o‘sgan bo‘lsa
-da, byudjet xarajatlarining daromadlarga nisbatan
o‘sishi bir muncha yuqori bo‘lgan. Jumladan, 2022
yil byudjet ijrosi yakunlarini tahlil qilar
ekanmiz, Sirdaryo viloyati mahalliy byudjeti daromadlari 1147,8 mlrd. so‘mni tashkil qilgan
bo‘lsa, byudjet xarajatlari 2671,1 mlrd. so‘mdan ortiq bo‘lgan. Ko‘rinib turibdiki, mahalliy
byudjetning o‘zini o‘zi qop
lash darajasi atigi 43,0 foizni tashkil qilmoqda. 2023 yilda Sirdaryo
viloyatining byudjet daromadlari 1406,1 mlrd. s
o‘m, byudjet xarajatlari 2492,3 mlrd. so‘m va
byudjetlararo transfertlar 1086,2 mlrd. so‘m miqdorida prognoz qilingan. Bu o‘z navbatida,
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
238
nafaqat, Sirdaryo viloyati balki, boshqa hududlarda ham iqtisodiy salohiyatni mustahkamlash
vazifasini dolzarb vazifa sifatida kun tartibiga qo‘yadi.
4-jadval
Jizzax viloyatining 2016-
2022 yillardagi byudjet salohiyati ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkichlar
2016 y 2017y 2018y 2019y 2020y 2021y 2022y
Mahalliy byudjet daromadlari
(mlrd.so‘m)
480,5
605,8
858,8
1 477,0 2 055,5 1 838,0 2 209,6
Mahalliy byudjet xarajatlari
(mlrd.so‘m)
992,4 1 083,9 1 849,3 2 534,7 2 057,7 2 927,2 3 928,5
O‘zini o‘zi qoplash darajasi
(%da)
48%
56%
46%
58%
100%
63%
56%
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Hisob palatasi va Jizzax viloyati Iqtisodiyot va moliya bosh
boshqarmasining tegishli yillar bo‘yicha ma’lumotlari asosida tuzilgan.
Mamlakatimiz hududlari kesimida tahlil qilar ekanmiz, atigi 2 ta hudud Navoiy viloyati va
Toshkent shahri mahalliy byudjet daromadlari mahalliy byudjet xarajatlarini qoplash uchun
yetarli ekanligiga guvoh bo‘lamiz. Jizzax viloyatining resurs salohiyati yuqori bo‘lsa
-da, hudud
byudjet xarajatlarini qoplashda byudjetlararo transfertlarning o‘rni katta ekanligiga guvoh
bo‘lamiz. Xususan, 2023 yilda Jizzax viloyatining mahalliy byudjet daromadlari 2184,9 mlrd.
so‘m, mahalliy byudjet xarajatlari 3469,3 mlrd. so‘m va byudjetlararo transfertlar 1284,4 mlrd.
so‘m miqdorida prognoz qilingan
(Fuqarolar uchun byudjet, 2023)
. Ma’lumotlardan ko‘rinib
turibdiki, mahalliy byudjetning o‘zini o‘zi qoplash darajasi 62,9 foizni tashkil qiladi.
Sirdaryo va Jizzax viloyatlarining mahalliy byudjetlari bilan taqqoslaganda, Toshkent
viloyatining byudjet salohiyatini shakllantirishda soliq va soliqsiz tushumlarning o‘rni bir
muncha muhimligiga guvoh bo‘lamiz.
Buning natijasi sifatida Toshkent viloyati byudjetining o‘zini o‘zi qoplash darajasi bir
muncha yuqoriroq ekanligini ko‘rishimiz mumkin, xususan, 2018
-
2022 yillar oralig‘ida
Toshkent viloyati mahalliy byudjetining o‘zini o‘zi qoplash darajasi 64,5
-76,7 %ni tashkil
qilmoqda.
2022 yilda Toshkent viloyati byudjetining daromadlarida soliqli tushum-larning ulushi
89,1 %ni tashkil qilgan. Soliqli tushumlarning o‘sishi 2021 yilga nisbatan 5,6%ni tashkil qilgan.
Umuman olganda viloyatda tahlil qilinayotgan davrda byudjetlararo transfertlar o‘sish
tendentsiyasiga ega bo‘lganligini kuzatishimiz mumkin. Fa
qatgina 2023 yil byudjetida
daromadlar va xarajatlar muvozanatiga erishish ko‘zda tutilgan (mos ravishda daromadlar
5866,2 mlrd. so‘m va xarajatlar ham 5866,2 mlrd. so‘mni tashkil etish
i kutilmoqda).
5-jadval
Toshkent viloyatining 2016-
2022 yillardagi byudjet salohiyati ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkichlar
2016 y 2017y 2018y 2019y 2020y 2021y 2022y
Mahalliy byudjet daromadlari
(mlrd.so‘m)
1 817,7 1 775,0 1 949,3 3 721,5 2 395,5 3 734,1 4 526,0
Mahalliy byudjet xarajatlari
(mlrd.so‘m)
1 722,1 1 817,4 3 023,2 4 225,8 3 386,8 4 879,3 6 838,2
O‘zini o‘zi qoplash darajasi
(%da)
105,0
97,6%
64,3
88,1%
70,7%
76,6%
66,2%
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Hisob palatasi va Toshkent viloyati Iqtisodiyot va moliya bosh
boshqarmasining tegishli yillar bo‘yicha ma’lumotlari asosida tuzilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
239
Bozor iqtisodiyoti sharoitida byudjet tizimi va byudjet siyosati faoliyatining
samaradorligi ko‘p jihatdan byudjet salohiyati va byudjet mexanizmining davlat tasarrufida
moliyaviy resurslarni to‘play olish qobiliyatiga bog‘liq. Hududiy byudjet siyosatini baholashda
muayyan bir ko‘rsatkichlarni hisob
-kitob qilish uslubiyotidan foydalanishni tavsiya qilamiz, bu
o‘z navbatida hudud darajasida amalga oshiriluvchi byudjet siyosatini yaxlit va har tomonlama
tahlil qilish imkonini beradi.
6-jadval
Hududiy byudjet siyosatini tahlil qilish uslubiyoti
Ko‘rsatkich
Hisoblash formulasi
Ko‘rsatkichning
chegaraviy qiymati
1
2
3
Byudjet mustaqilligi
darajasi, %
𝐵𝑚𝑑 = 𝑂𝑑/𝐷 ∗ 100%
Kamida 50%
Byudjetning bog‘liqlik
darajasi, %
𝐵𝑏𝑑 = 𝐵𝑡𝑟/𝐷 ∗ 100%
Kamida 50%
Byudjetning barqarorlik
darajasi,%
𝐵𝑏𝑎𝑟. 𝑑 = 𝐵𝑡𝑟/𝑂𝑑 ∗ 100%
100% dan kam emas
Byudjet taqchilligi
darajasi,%
𝐵𝑡𝑑 = 𝑇𝑎𝑞𝑐ℎ/𝑂𝑑 ∗ 100%
Mahalliy byudjet
daromadlari hajmining 10
foizidan ko‘p emas
Mahalliy hokimiyat
idoralarining ish faolligi
darajasi, %
𝑀𝑓. 𝑑. = 𝑆𝑧. 𝑑𝑎𝑟/𝑂𝑑 ∗ 100%
Hudud tumanlari kesimida
o‘rtacha
Olingan daromadlar
tarkibida soliqli
daromadlarning ulushi,
%
𝑆𝑑. 𝑢𝑙. = 𝑆𝑑/𝑂𝑑 ∗ 100%
60-70%
Byudjetni qoplash
indeksi, marta
𝐵𝑞𝑖 = 𝐷/𝑋
1,00 va undan yuqori
Aholi jon boshiga byudjet
daromadlari darajasi, bir
kishiga so‘m
𝐵. 𝑎ℎ. 𝑏𝑜𝑠ℎ = 𝐷/𝐴. 𝑠.
Hudud tumanlari kesimida
o‘rtacha
Aholining byudjet
mablag‘lari bilan
ta’minlanganlik darajasi,
bir kishiga so‘m
𝐵𝑡𝑑 = 𝑋/𝐴. 𝑠.
Hudud tumanlari kesimida
o‘rtacha
Byudjetning eksportga
bog‘liqlik darajasi, marta
𝐵𝑒𝑏𝑑 = 𝐵. 𝑑. 𝑜‘. 𝑠./𝐻𝑒. ℎ. 𝑜‘. 𝑠.
1,00 va undan yuqori
Izoh:
𝐷
–
byudjet daromadlarining umumiy hajmi;
𝑋
–
umumiy byudjet xarajatlari;
𝑂𝑑
–
olingan daromadlar, ya’ni byudjetlararo transfertlarni chegirgan holda byudjet
daromadlarining umumiy hajmi;
𝐵𝑡𝑟
–
davlat byudjetidan byudjetlararo transfertlar;
𝑆𝑧. 𝑑𝑎𝑟
–
soliqsiz daromadlar;
𝑆𝑑
–
soliqli daromadlar;
𝑇𝑎𝑞𝑐ℎ
–
taqchillik ko‘lami
;
𝐴. 𝑠.
–
hudud aholisi soni;
𝐵. 𝑑. 𝑜‘. 𝑠.
–
byudjet daromadlarining o‘sish sur’ati
;
𝐻𝑒. ℎ. 𝑜‘. 𝑠.
–
hudud eksporti hajmining o‘sish sur’atlari
.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
240
Davlat yoki uning hududlari darajasida amalga oshiriluvchi byudjet siyosati
to‘g‘risida
so‘z yuritar ekanmiz, birinchi navbatda byudjet barqarorligini ta’minlash masalalariga alohida
e’tibor qaratish talab qilinadi. Shuni ta’kidlash lozimki, byudjetning barqarorligi byudjetning
daromad qismi xarajatlar borasidagi majburiyatlarni qay darajada bajarishga yetarli ekanligini
anglatgani holda, to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri rivojlanish sur’ati va hududning daromad salohiyatidan
foydalanish darajasiga bog‘liq sanaladi, chunonchi byudjet daromadlari davlatning ijtimoiy
-
iqtisodiy siyosatini amalga os
hirishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi
.
Mahalliy byudjet siyosati samaradorligini oshirish borasida muayyan ijobiy siljishlar
ko‘zga tashlanayotgan bo‘lsa
-
da, Sirdaryo viloyati mahalliy byudjetining daromadlari o‘z
xarajatlarini to‘liq qoplashga imkon bermaydi, xususan, byudjetni qoplash indeksi
o‘zining
chegaraviy qiymatidan pastligicha qolib ketmoqda, bu holatni Jizzax va Toshkent viloyatlarida
ham kuzatish mumkin ( 2-rasm).
Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, bugungi kunda O‘zbekistonning aksariyat hududlarida
mahalliy byudjetlarning daromad qismi xarajatlarni qoplash imkonini bermaydi, bu o‘z
navbatida mahalliy davlat boshqaruvi idoralari e’tiborini hududlarning raqobatbardosh
ustunliklarini rivojlantirishga qaratish zarurligini ko‘rsatadi.
2-rasm. 2016-2022 yillarda Sirdaryo, Toshkent va Jizzax viloyatlarida byudjetni
qoplash indeksi dinamikasi (chegaraviy qiymat 1,0 ga teng)
Manba:
muallif hisob-kitoblari.
Moliyaviy salohiyatni takomillashtirish borasidagi mavjud muammoni hal qilish
maqsadida matematik modeldan foydalanish taklif etiladi, mazkur iqtisodiy-matematik model
avvalgi modellardan farqli tarzda chiziqli dasturlashning maxsus simpleks usuli yordamida
amalga oshiriladi va korrelyatsion tahlil yordamida moliyaviy salohiyatning tarkibiy
qismlarining unsurlari o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadi. Tegishli yondashuvlarni qo‘llash
ketma-
ket bosqichlarni o‘z ichiga olgan algoritm ko‘rinishida amalga oshiriladi, bu o‘z
navbatida iqtisodiy tahlil uchun jalb qilinishi va ishlatilishi mumkin bo‘lgan obyektiv va
subyektiv imkoniyatlarning maqbul qiymatlarini olishga yordam beradi. Taklif etilayotgan
maqbullashtirish modelidan amalda foydalanish moliyaviy salohiyat imkoniyat-laridan yuqori
darajada foydalanishga yordam beradi, hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi va moliyaviy
o‘zini o‘zi ta’minlash darajasining o‘sishini ta’minlaydi.
0.68
0.73
0.69
0.77
0.32
0.44
0.46
1.05
0.98
0.64
0.88
0.71
0.77
0.66
0.48
0.56
0.46
0.58
1
0.63
0.56
0
0.5
1
1.5
2
2.5
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
Sirdaryo
Toshkent
Jizzax
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
241
Iqtisodiy - matematik modellashtirishga asoslangan yondashuvlar hududning moliyaviy
salohiyatini maqbullashtirishda keng qo‘llaniladi. Muammoni hal qilish moliyaviy
salohiyatning asosiy ko‘rsatkichlarini shakllantirish va uning tarkibiy qismlarini
modellashtirish uchun ikkita mavzuli belgilashlarni kiritishni taqozo etadi. Umuman olganda,
maqbullashtirish modelini yaratish hudud moliyaviy salohiyati unsurlarini iqtisodiy -
matematik modellashtirishni kompleks qo‘llash borasidagi maqsad, usul va yondashuvlar
majmuini aks ettiradi.
Maqbullashtirish modeli ustida ustuvorliklar usuli yordamida hisob-kitoblarni amalga
oshirishda simpleks usulidan foydalanish qo‘l keladi. Moliyaviy salohiyatni maqbullashtirish
borasidagi yondashuvlarni ketma-ket bajarilishi asnosida obyektiv va subyektiv
imkoniyatlarning maqbul qiymatlarini olishga yordam beruvchi algoritm ko‘rinishida
tasvirlash mumkin (7-jadval).
7-jadval
Hudud moliyaviy salohiyatini maqbullashtirish bosqichlari
Bosqichlar
Bosqich tabiati
Natija
Birinchi
Tahlil vazifasini belgilash
Moliyaviy salohiyat unsurlarini
aniqlashtirish (aniqlashtiruvchi
omillar)
Ikkinchi
Hudud moliyaviy salohiyatini
matematik ifodalash
Hudud moliyaviy salohiyatining
tarkibiy qismlari matematik ko‘rinishda
tegishli tarzda harfli belgilar (x)bilan
ifodalanadi
Uchinchi
Moliyaviy salohiyatning tashkil
etuvchilarini modellashtirish
Moliyaviy salohiyatning har bir tashkil
etuvchisi uchun ko‘p omilliy model
ko‘rinishidagi chiziqli bog‘liqliklar
aniqlashtiriladi
To‘rtinchi
Hudud moliyaviy salohiyatini
maqbullashtirishning matematik
modelini shakllantirish
Chiziqli dasturlash usullaridan
foydalangan holda matematik model
yaratish
Beshinchi
Modelni aprobatsiyadan o‘tkazish
Modelni amalda qo‘llash, yo‘nalishli
maqbullashtirish usullaridan
foydalanish
Oltinchi
Bashoratli maqbullashtirish
salohiyatini modellashtirish
Namuna sifatida olingan hudud
(mintaqalar) ma’lumotlaridan
foydalangan holda modellashtirish
Mualliflik uslubiyotini amalga oshirish uchun, birinchi navbatda, hududning moliyaviy
salohiyati tarkibiy qismlarini matematik tarzda ifodalaymiz. maqsadli funktsiyalarning tashkil
etuvchilarini aniqlashtirish va ularni matematik tarzda ifodalashga o‘tamiz (8
-jadval).
Shunday qilib, hudud moliyaviy salohiyatini maqbullashtirish modeli quyidagilarga
asoslanadi:
➢
funktsiyaning ekstremumini aniqlash jarayoni (turli xil mumkin bo‘lgan
variantlardan eng yaxshi variantni tanlash);
➢
ko‘rsatkichlarni eng yaxshi ko‘rinishga keltirish tartibi (maqbul ko‘rinish);
➢
bevosita maqbullashtirish jarayoni, qolgan ko‘rsatkichlar qiymatini
yomonlashtirmasdan, ba’zi ko‘rsatkichlarni yaxshilash yo‘llarini izlash.
8-jadvalda keltirilgan belgilashlardan foydalanib, moliyaviy salohiyatning har bir tashkil
etuvchisi uchun ko‘p omilli model ko‘rinishida chiziqli bog‘liqliklarni yaratish mumkin.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
242
8-jadval
Hudud moliyaviy salohiyatini matematik ifodalash
Moliyaviy salohiyat
guruhlari
Salohiyat unsurlari (omillar)
Matematik
ifodalash
Byudjet salohiyati
Soliq va soliqsiz tushumlar
x1
Beg‘araz yordam
x2
Korxonaning moliyaviy
salohiyati
Xususiy kapital
x3
Kelgusi xarajat va to‘lovlarni amalga oshirish
x4
Uzoq muddatli majburiyatlar
x5
Joriy majburiyatlar
x6
Kelgusi davr daromadlari
x7
Kichik biznes korxonalari moliyaviy
salohiyati
x8
Hudud o‘rta va yirik korxonalari moliyaviy
salohiyati
x9
Kredit salohiyati
Banklararo kreditlar
x10
Mijozlarning mablag‘lari
x11
Bu o‘z navbatida hudud moliyaviy salohiyati tashkil etuvchilari, o‘zaro bog‘liq o‘zgaruvchi
(y
i
)larni aniqlashtirishni taqozo qiladi,
olingan ma’lumotlarni tizimlashtiramiz
i
∈ 𝑁3
.
9-jadval
Moliyaviy salohiyatning asosiy unsurlarini modellashtirish
Moliyaviy salohiyat unsurlari
Moliyaviy salohiyat tashkil etuvchilarini taqdim etishning
matematik modeli
y
1
- byudjet salohiyati
𝑦
1
≈ 𝑎1𝑥
1
+ 𝑎2𝑥
2
+ 𝑒
- ikki o‘zgaruvchili ko‘p omilli chiziqli model
y
2
- korxonalarning moliyaviy
salohiyati
𝑦
2
≈ 𝑎3𝑥
3
+ 𝑎4𝑥
4
+ 𝑎5𝑥
5
+ 𝑎6𝑥
6
+ 𝑎7𝑥
7
+ 𝑎8𝑥
8
+ 𝑎9𝑥
9
+ 𝑒
- yettita o‘zgaruvchili ko‘p omilli chiziqli model
y
3
- kredit salohiyati
𝑦
3
≈ 𝑎10𝑥
10
+ 𝑎11𝑥11 + 𝑒
- ikki o‘zgaruvchili ko‘p omilli chiziqli model
Shu tariqa, kiritilgan belgilashlar asosida hudud moliyaviy salohiyati unsurlarini
matematik ifodalash imkoniga ega bo‘lamiz
(9-jadval).
Moliyaviy salohiyatni maqbullashtirish vazifasi uning asosiy unsurlari (byudjet salohiyati,
korxonalarning moliyaviy salohiyati, kredit salohiyati) asosida matematik model ko‘rinishida
ifoda qilinishi mumkin. Tadqiqotda belgilangan vazifaning matematik modelini yaratish
borasida chiziqli dasturlash yondashuv-laridan foydalanamiz. Ushbu yondashuvdan
foydalanishning o‘ziga xos xususiyati hudud moliyaviy salohiyatining tarkibiy qismlari
o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganish, shuningdek uni maqbullashtirishning mumkin bo‘lgan
yo‘nalishlarini modellas
htirish zarurati bilan izohlanadi.
Ushbu holatda qo‘yilgan masala quyidagicha ko‘rinishga ega bo‘ladi:
1.x
1
≥0,
x
2
≥0, x
3
≥0
...
x
n
≥0
o‘zgaruvchilarning chiziqli cheklovlar tizimini
qanoatlantiruvchi qiymatlarini topish:
{
𝑎
11
𝑥
1
+ 𝑎
12
𝑥
2
+ ⋯ + 𝑎
1𝑛
𝑥
𝑛
˅𝑏
1
𝑎
21
𝑥
1
+ 𝑎
22
𝑥
2
+ ⋯ + 𝑎
2𝑛
𝑥
𝑛
˅𝑏
2
… … … … … … … … … … … … … .
𝑎
𝑚1
𝑥
1
+ 𝑎
𝑚2
𝑥
2
+. . . +𝑎
𝑚𝑛
𝑥
𝑛
˅𝑏
𝑚
(1)
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
243
Bu yerda:
˅
-
≥; ≤; = belgilashlardan birining qabul qilinishini anglatuvchi belgi;
a
ij
,i
= (1,2...n), j= (1,2...m)- moliyaviy salohiyat unsurlarini hisob-kitob qilish jarayonida
haqiqiy qiymatga ega bo‘ladigan model koeffitsientlari;
n- unsurlar soni;
m- moliyaviy salohiyat unsurlari soni;
b
j
,
j= (1,2,3...m)- haqiqiy son qiymatlarini qabul qiluvchi model koeffitsientlari, ular
moliyaviy salohiyatning obyektiv va subyektiv tashkil etuvchilarining mumkin bo‘lgan
cheklovlarini tavsiflaydi.
2. x
1
≥0,
x
2
≥0, x
3
≥0
...
x
n
≥0
o‘zgaruvchilarning
tegishli qiymatlari chiziqli funktsiyaning
ekstremumi qiymatini oladi:
𝑍 = 𝑐
1
𝑥
1
+ 𝑐
2
𝑥
2
+. . . +𝑐
𝑛
𝑥
𝑛
= ∑ 𝑐
𝑗
𝑥
𝑗
𝑛
𝑗=1
(2)
Ushbu funktsiya maqsadli funktsiya maqomiga ega bo‘ladi. Bu hudud moliyaviy salohiyati
tashkil etuvchilaridan birining imkoniyatlarini maqbul-
lashtirish borasida qo‘yilgan maqsadni
aks ettiradi, qolgan tashkil etuvchilar cheklovchi maqomida xizmat qilishi mumkin. Chiziqli
dasturlash masalalarida ikkita o‘zgaruvchilarni tanlashda chiziqli
tengsizliklar yoki chiziqli
tenglamalar shaklidagi bir xil cheklovlar turlarini ajratish mumkin. Bundan tashqari, uni
soddalashtirish maqsadida maqsadli funktsiyaning maksimumi uchun vazifani shakllantirish
mumkin bo‘ladi:
𝑍 = 𝑐1𝑥2 + 𝑐2𝑥2 + ⋯ + ⋯ 𝑐𝑛𝑥𝑛
≥; ≤; = belgilarni
˅
- belgisi bilan belgilash orqali umumiy chiziqli dasturlash masalasining
matematik modelini yaratishni inobatga olgan holda, (3.1) va (3.2) formulalarni quyidagicha
ifodalash mumkin:
(max)𝑍 = 𝑐
1
𝑥
1
+ 𝑐
2
𝑥
2
+. . . +𝑐
𝑛
𝑥
𝑛
(3.3)
{
𝑎
11
𝑥
1
+ 𝑎
12
𝑥
2
+ ⋯ + 𝑎
1𝑛
𝑥
𝑛
{≤, =, ≥}𝑏
1
𝑎
21
𝑥
1
+ 𝑎
22
𝑥
2
+ ⋯ + 𝑎
2𝑛
𝑥
𝑛
{≤, =, ≥}𝑏
2
… … … … … … … … … … … … … .
𝑎
𝑚1
𝑥
1
+ 𝑎
𝑚2
𝑥
2
+. . . +𝑎
𝑚𝑛
𝑥
𝑛
{≤, =, ≥}𝑏
𝑚
(3)
𝑥
1
≥ 0, 𝑥
2
≥ 0, … 𝑥
𝑛
≥ 0.
(3.5)
O‘z navbatida (3.4) va (3.5) shartlarini qondiruvchi
x1,x2,x3...xn
o‘zgaruvchilarning
qiymatini topish talab qilinadi va bu o‘z navbatida minimal va maksimal qiymat oladi va
moliyaviy salohiyatni amalga oshirish samaradorligiga ta’sir ko‘rsatadi.
(3) cheklovlar tizimi va (5) tenglamaning inkor etmaslik shartlariga mos keluvchi X =
(x1,x2,..xn)
vektorning koordinatalari chiziqli dasturlash vazifasining mumkin bo‘lgan echimi
hisoblanadi.
Shu bilan bir qatorda, x1,x2,x3...xn
o‘zgaruvchilarning chiziqli bog‘liq emaslik sharti
bajarilishi lozim, ya’ni moliyaviy salohiyat unsurlari o‘zaro korrelyatsiyalanmasligi zarur. Shu
sababli moliyaviy salohiyat tashkil etuvchi-
larining unsurlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
o‘rganish va ular o‘rtasida multikollinearlikni o‘rnatish maqbullashtirish modelini yaratish
jarayonida juda muhim jihat hisoblanadi.
r,0≤r≤1 to‘plam korrelyatsiyasi koeffitsientini hisob
-kitob qilish va korrelyatsiya juft
koeffitsientlari matiritsasini aniqlashtirish asnosida x1,x2,...,xn
o‘zgaruvchilar o‘rtasidagi
aloqalar zichligini aniqlashtirish talab qilinadi:
𝑟
𝑥1𝑥1
𝑟
𝑥1𝑥2
… 𝑟
𝑥1𝑥𝑛
𝑟
𝑥2𝑥1
𝑟
𝑥2𝑥2
… 𝑟
𝑥2𝑥𝑛
𝑟 =. … … … … … …
(5)
𝑟
𝑥𝑛𝑥1
𝑟
𝑥𝑛𝑥2
… 𝑟
𝑥𝑛𝑥𝑛
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
244
Maqbullashtirish modelini yaratishda moliyaviy salohiyatni maksimal darajada oshirish
vazifasini ko‘p mezonli maqbullashtirish vazifasi sifatida taqdim qilish tavsiya etiladi. Buning
natijasida ko‘plab
X=(x1,x2,...,x3)
muqobillarga ega bo‘lgan quyidagi maqbullashtirish modeliga
ega bo‘lamiz:
𝐹(𝑥): 𝑋 → 𝑅,
𝐹(𝑥) = (𝑓
1
(𝑥), … 𝑓
𝑖
(𝑥), … 𝑓
𝑙
(𝑥)) → 𝑒𝑥𝑡𝑟 ∈ {𝑚𝑖𝑛, 𝑚𝑎𝑥},
(6)
Bu yerda: F (x):X
→
R- maqbullashtirish natijasi sifatida moliyaviy salohiyat unsurlarining
olingan qiymatini aks ettiradi.
Moliyaviy salohiyat asosiy tashkil etuvchilarini aks ettiruvchi asosiy mezonlar 3.7 model
orqali maqbullashtirilishi va quyidagicha ifoda qilinishi mumkin:
y
1
=f(x)
→
max(min), i
∈
N
3
(7)
Bu yerda:
𝑦
1
≈ 𝑎1𝑥
1
+ 𝑎2𝑥
2
+ 𝑒
- byudjet salohiyatining maksimal darajasi;
𝑦
2
≈ 𝑎3𝑥
3
+ 𝑎4𝑥
4
+ 𝑎5𝑥
5
+ 𝑎6𝑥
6
+ 𝑎7𝑥
7
+ 𝑎8𝑥
8
+ 𝑎9𝑥
9
+ 𝑒
- korxonalar moliyaviy
salohiyatining maksimal darajasi;
𝑦
3
≈ 𝑎10𝑥
10
+ 𝑎11𝑥
11
+ 𝑒
–
kredit salohiyatining maksimal darajasi.
Yuqorida keltirilgan tenglamalardan foydalangan holda olingan regression model
mustaqil o‘zgaruvchilar orasida kuchli multi
-
kolleniarlik mavjudligini ko‘rsatadi, shundan kelib
chiqqan holda, tahlillarning ishonchlilik darajasini oshirish va tasodifiy xatolar qiymatini
pasaytirish borasida vaqtli qatorlar modelidan foydalanishga qaror qilindi.
3-
rasm. 2030 yilgacha bo‘lgan muddatda YaHMda kichik biznes ulushining o‘zgarishi,
%da
Manba:
mualliflarning hisob-kitoblari.
Moliyaviy salohiyatga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar orasida kichik biznesning rivojlanish
darajasi va uning YaIMdagi ulushi muhim o‘rin tutadi. O‘zbekistonda YaIMda kichik biznes va
tadbirkorlikning ulushi 2022 yilda 51,8 %, 2023 yilda esa 51,2 foizni tashkil qilgan bo‘lsa,
Sirdaryo vil
oyatida bu ko‘rsatkich Respublika ko‘rsatkichidan bir muncha yuqori ekanligini
ko‘rishmiz mumkin, xususan tahlil etilayotgan yillar oralig‘ida viloyatda kichik biznesning
YaHMdagi ulushi 67 %dan 77 % gacha o‘sganligini ko‘rishimiz mumkin. Hududlar moliyavi
y
0
67
68
77
73
71
69
77
75
76
77
78
79
80
81
82
0
86
86
86
86
86
86
86
89
90
91
93
94
95
96
97
0
1%
13%
-4%
-4%
-2%
11%
-2%
1%
1%
1%
1%
1%
1%
1%
-0.06
-0.04
-0.02
0
0.02
0.04
0.06
0.08
0.1
0.12
0.14
0
20
40
60
80
100
120
Davr 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
Haqiqiy ma'lumot+prognoz
Prognoz yuqori chegarasi
Joriy davr avvalgi davrga nisbati
Joriy davr keyingi davrga nisbati
Davr boshidan avvalgi davrga nisbati
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
245
salohiyatini oshirish, byudjetga soliqli tushumlarning o‘sishini ta’minlashda kichik biznes va
xususiy tadbirkorlikning ahamiyatlilik darajasini inobatga olgan holda, vaqtli qatorlar
modelidan foydalangan holda, Sirdaryo viloyatida kichik biznesni rivojlantirishning 2030
yilgacha bo‘lgan ko‘p (quyi, o‘rtacha, yuqori) variantli bashorati ishlab chiqildi. 2030 yilgacha
bo‘lgan muddatda pessimistik variant bo‘yicha kichik biznesning YaHMdagi ulushi 68,2%,
o‘rtacha variantga ko‘ra 82,4 % va yuqori variantda esa
96,7%ni tashkil etishi aniqlandi (3-
rasm).
O‘zbekistonni 2030 yilgacha bo‘lgan muddatda ijtimoiy
-itisodiy jihatdan barqaror
rivojlantirishning strategik maqsad va vazifalarini belgilab beruvchi strategik hujjat
“O‘zbekiston
-
2030” strategiyasida Sanoatning “drayver” sohalarini rivojlantirish va
hudu
dlarning sanoat salohiyatini to‘liq ishga solish masalalariga alohida e’tibor qaratiladi.
Tadqiqotchi Buranova “YaHM tarkibida sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish hajmini oshishi
yana ham daromadlar bazasining oshishiga olib keladi. Buning uchun sanoat
tarmog‘i
muammolarini o‘rgangan holda negativ ta’sir omillarini kamaytirib, sharoitlar yaratilishi
evaziga amalga oshirilishi mumkin”
-deb hisoblaydi (Buranova,2022).
4-
rasm. 2030 yilgacha bo‘lgan
muddatda YaHMda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish
hajmining o‘zgarishi, mlrd.so‘mda
Manba:
mualliflarning hisob-kitoblari.
Sirdaryo viloyatida ham sanoat loyihalarini amalga oshirish natijasida YaHMda sanoat
ishlab chiqarishning ulushi o‘sib
borayotganligini, xususan tahlil qilinayotgan davr mobaynida
YaHMda sanoat ishlab chiqarish hajmi 3,5 marta o‘sganligini ko‘rishimiz mumkin. Tahlillarga
ko‘ra, 2030 yilgacha bo‘lgan muddatda YaHMning o‘rtacha o‘sish ko‘rsatkichi 7 %ni tashkil
etgani holda,
sanoat ishlab chiqarishning o‘sish sur’ati o‘rtacha 9%ni tashkil qiladi, bu o‘z
navbatida moliyaviy salohiyatning mustahkamlanishiga xizmat qiladi (4-rasm).
0
3,522
3,807
5,163
7,293
7,9
91
9,813
12
,17
5
13,122
14,499
15,553
17,412
18,950
20,328
21,381
23,241
0
16,546
16,546
16,546
16,546
16,546
16,546
16,546
14,691
16,068
17,122
18,981
20,519
21,897
22,950
24,810
0
8%
36%
41%
10%
23% 24%
8%
11%
7%
12%
9%
7%
5%
9%
0
0.05
0.1
0.15
0.2
0.25
0.3
0.35
0.4
0.45
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
Davr 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
Haqiqiy ma'lumot+prognoz
Prognoz yuqori chegarasi
Joriy davr avvalgi davrga nisbati
Joriy davr keyingi davrga nisbati
Davr boshidan avvalgi davrga nisbati
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
246
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun iqtisodiyotning boshqa sektorlari
mahsulotlari, xususan sanoat mahsulotlari (o‘g‘itlar, asboblar va mashinalar)ga talab paydo
bo‘ladi, qishloq xo‘jaligida band bo‘lgan va qishloq hududlarida istiqomat
qiluvchi aholi
daromadlarining o‘sishi asnosida zaruriy iste’mol tovarlariga talab ortib boradi. Qishloq
xo‘jaligi Sirdaryo viloyati yalpi hududiy mahsulotida muhim o‘rin tutadi. YaHMda qishloq
xo‘jaligining ulushi 39,4%, sanoatning ulushi 24,9 %, quril
ish 8,0% va xizmatlar 27,7%ni
tashkil qiladi (2022).
5-
rasm. 2030 yilgacha bo‘lgan
muddatda YaHMda sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish
hajmining o‘zgarishi, mlrd.so‘mda
Manba:
mualliflarning hisob-kitoblari.
Bashorat qilinayotgan davrda qishloq xo‘jaligining yillik o‘rtacha o‘sish sur’ati 7,5%ni
tashkil etishi, optimistik prognozga ko‘ra qishloq xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi
23393 mlrd.so‘mga etishi kutilmoqda (
5-rasm).
Xizmat ko‘rsatish sohasining jadal rivojlanishi asnosida keyingi o‘ttiz yil ichida zamonaviy
iqtisodiyot tuzilmasida xizmatlar sohasining yaqqol
ustunligi ko‘zga tashlanadi: bugungi kunda
taraqqiy etgan mamlakatlarda YaIM tuzilmasi va iqtisodiyotda band bo‘lganlar tarkibida
xizmatlar sohasining ulushi 70-
80 %ni tashkil qiladi, kapital qo‘yilmalarining 2/3 qismi
xizmatlar sohasiga to‘g‘ri keladi. Iqtisodiy taraqqiyotni ta’minlashning ustuvorliklaridan kelib
chiqqan holda, “O‘zbekiston
-
2030” strategiyasida hududlarda xizmat ko‘rsatish va servis
sohalarini rivojlantirish orqali xizmat ko‘rsatish hajmini
3 baravarga oshirish vazifasi belgilab
berilgan.
Hududlar kesimida ko‘rsatilgan xizmatlar hajmida Sirdaryo viloyatining ulushi nisbatan
kichik bo‘lgani holda, Respublika bo‘yicha ko‘rsatilgan xizmatlarning atigi 1,2 %i tahlil
qilinayotgan hududga to‘g‘ri keladi.
Tahlillarga ko‘ra, 2030 yilgacha bo‘lgan muddatda xizmatlar sohasining o‘rtacha yillik
o‘sish sur’ati 9,5%ni tashkil qilishi kutiladi, xizmatlar sohasining YaHMdagi ulushi
0
3,522
3,807
5,163
7,293
7,991
9,813
12,175
13,122
14,499
15,553
17,412
18,950
20,328
21,381
23,241
0
16,546
16,546
16,546
16,546
16,546
16,546
16,546
14,691
16,068
17,122
18,981
20,519
21,897
22,950
24,810
0
8%
36%
41%
10%
23% 24%
8%
11%
7%
12%
9%
7%
5%
9%
0
0.05
0.1
0.15
0.2
0.25
0.3
0.35
0.4
0.45
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
Davr 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
Haqiqiy ma'lumot+prognoz
Prognoz yuqori chegarasi
Joriy davr avvalgi davrga nisbati
Joriy davr keyingi davrga nisbati
Davr boshidan avvalgi davrga nisbati
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
247
bashoratlashning yuqori chegarasi bo‘yicha 79,7 %,o‘rtacha chegara bo‘yicha 75,5%,
pessmistik prognoz bo‘yicha esa 71,5 % ga
yetadi (7-rasm).
6-
rasm. 2030 yilgacha bo‘lgan muddatda xizmat ko‘rsatish hajmining o‘zgarishi,
mlrd.so‘mda
Manba:
mualliflarning hisob-kitoblari.
Asosiy kapitalga investitsiyalar iqtisodiyot tuzilmasini takomil-lashtirish, yangi ishlab
chiqarish quvvatlarini ishga tushirish orqali bandlik va aholi daromadlarini oshirishda muhim
o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda asosiy kapitalga investitsiyalar hajmi dinamikasi o‘sish
tendentsiyasiga egaligini ko‘rishimiz mumkin. Asosiy kapitalga kiritilgan
investitsiyalarni aholi
jon boshiga nisbatan tahlil qilish maqsadga muvofiq. O‘rganishlar 2020
-
2023 yillar oralig‘ida
aholi jon boshiga to‘g‘ri keluvchi asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar Respublika
bo‘yicha 6140,3 ming so‘mdan 9668,8 ming so‘mgacha o‘sgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich Sirdaryo
viloyatida 8425,5 ming so‘mdan 16954,7 ming so‘mgacha o‘sgani holda, bu ko‘rsatkich
Respublika ko‘rsatkichidan 1,75 marta yuqori bo‘lgan. Investitsiyalar hajmining o‘zgarishi
borasida amalga oshirilgan tahlil
lar 2030 yilgacha bo‘lgan muddatda uchchala prognoz
variantida ham investitsiyalarning o‘sishi ijobiy tendentsiyaga ega bo‘lishini ko‘rsatmoqda,
xususan investitsiyalarning o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 10 %dan yuqori ko‘rsatkichni tashkil
qiladi (8-rasm).
Hududlar tashqi iqtisodiy faoliyatini tartibga solish, eksport salohiyatini kuchaytirish va
uning tarkibida qo‘shilgan qiymati yuqori bo‘lgan mahsulotlar ulushini keskin oshirish
moliyaviy salohiyat, mahalliy byudjetning mustaqillik darajasini mustahkamlashda muhim
o‘rin tutadi. Vaqtli qatorlarga asoslangan tahlillarni amalga oshi
rish asnosida hudud eksport
salohiyatining o‘zgarish sur’atlari beqaror ekanligi aniqlandi, xususan tahlillarga ko‘ra,
pessimistik prognoz bo‘yicha eksport hajmi 2030 yilga borib 4
19,6 mln. AQSh dollari, realistik
prgonoz bo‘yicha 531,1 mln. AQSh dollari, optimistik prognoz bo‘yicha esa 642,7 mln. AQSh
dollarini tashkil etilishi kutiladi (9-rasm).
0
1,323
1,628
2,699
5,869
7,192
8,052
12,575
13,168
15,206
15,789
18,586
20,468
22,506
23,088
25,885
0
16,613
16,613
16,613
16,613
16,613
16,613
16,613
15,830
17,868
18,451
21,248
23,130
25,168
25
,75
0
28,547
0
23%
66%
117%
23%
12%
56%
5%
15%
4%
18%
10% 10%
3%
12%
0
0.2
0.4
0.6
0.8
1
1.2
1.4
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
Davr 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
Haqiqiy ma'lumot+prognoz
Prognoz yuqori chegarasi
Joriy davr avvalgi davrga nisbati
Joriy davr keyingi davrga nisbati
Davr boshidan avvalgi davrga nisbati
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
248
8-
rasm. 2030 yilgacha bo‘lgan muddatda investitsiyalar hajmining o‘zgarish
dinamikasi, mlrd.so‘mda
Manba:
mualliflarning hisob-kitoblari.
9-
rasm. 2030 yilgacha bo‘lgan muddatda eksport hajmining o‘zgarish dinamikasi,
mln. AQSh dollari
Manba:
mualliflarning hisob-kitoblari.
0
1,323
1,628
2,699
5,869
7,192
8,052
12
,57
5
13,168
15,206
15,789
18,586
20
,46
8
22,506
23,088
25,885
0
16,613
16,613
16,613
16,613
16,613
16,613
16,613
15,830
17,868
18,451
21,248
23,130
25,168
25,750
28,547
0
23%
66%
117%
23% 12%
56%
5%
15%
4%
18%
10% 10%
3%
12%
0
0.2
0.4
0.6
0.8
1
1.2
1.4
0
5000
10000
15000
20000
25000
30000
Davr 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
Haqiqiy ma'lumot+prognoz
Prognoz yuqori chegarasi
Joriy davr avvalgi davrga nisbati
Joriy davr keyingi davrga nisbati
Davr boshidan avvalgi davrga nisbati
0
114
145
119
132
180
234
327
227
374
411
404
321
513
552
531
0
338
338
338
338
338
338
338
338
485
523
515
432
625
663
643
0
27%
-18%
11%
36% 30%
40%
-30%
65%
10% -2%
-21%
60%
7%
-4%
-0.4
-0.2
0
0.2
0.4
0.6
0.8
0
100
200
300
400
500
600
700
Davr 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
Haqiqiy ma'lumot+prognoz
Prognoz yuqori chegarasi
Joriy davr avvalgi davrga nisbati
Joriy davr keyingi davrga nisbati
Davr boshidan avvalgi davrga nisbati
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
249
Import hajmida ham prognoz qilinayotgan davrda o‘sish tendentsiyasi kuzatiladi, bu o‘z
navbatida hududda yangi sanoat loyihalarini ishga tushirish, asosiy fondlarni yangilash va
modernizatsiyalash kabi ustuvorliklar bilan bog‘liq.
Import
hajmi 2016 yildan 2023 yilgacha bo‘lgan muddatda 5,6 marta o‘sgan bo‘lsa,
prognozning uchchala variantida bo‘yicha 2030 yilgacha bo‘lgan muddatda ham import
hajmining o‘sish tendentsiyasi saqlanib qoladi (
10-rasm).
10-
rasm. 2030 yilgacha bo‘lgan muddatda eksport hajmining o‘zgarish dinamikasi,
mln. AQSh dollari
Manba:
mualliflarning hisob-kitoblari.
Tadqiqotchi Buranova o‘z tadqiqotlarida “hududlarning mahalliy byudjet daromad
barqarorligi hududlarning byudjet daromadlari bazasining barqarorligiga, Yalpi Hududiy
Mahsulot miqdoriga, hududda ruyxatdan o‘tgan turli mulk shaklidagi faoliyat yuritayotgan
korxona va tashkilotlar barqarorligiga, mehnat resurslarining tarkibi, miqdori va salohiyatiga,
hududning asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarni hajmi, jalb qilish jozibadorligiga,
davlatda olib borilayotgan monetar siyosatga, moliyaviy siyosatga, hududdagi iqtisodiy
salohiyatini oshirish darajasiga bog‘liq” ekanligini ta’kidlaydi
(Buranova, 2022)
. Ko‘rinib
turibdiki, moliyaviy salohiyatning har bitta unsuri pirovard natijada hudud byudjet bazasi,
moliyaviy salohiyat darajasining oshishiga ta’sir etadi.
Hududlarning moliyaviy salohiyati o‘sish darajasi bevosita hududning iqtisodiy salohiyati
o‘sish darajasiga hamda hududning ijtimoiy –
iqtisodiy rivojlanish strategiyasiga bog‘liq bo‘ladi.
Yuqorida amalga oshirilgan hisob-kitoblarimiz asosida mahalliy byudjet daromadlar
bazasining 2030 yilga bo‘lgan muddatda o‘zgarish sur’atlarini tahlil qilish asoslangan natijalar
olish imkonini beradi. Xususan, prognostik hisob-
kitoblarga ko‘ra, 2030 yilgacha bo‘lgan
muddatda pessimistik variantda mahalliy byudjet daroma
dlari 1165,0 mlrd. so‘m, o‘rtacha
variantda 1623,1 mlrd.so‘m va yuqori variantda 2081,1 mlrd. so‘mgacha o‘sishi kutiladi
(11-
rasm).
0
114
145
119
132
180
234
327
227
374
411
404
321
513
552
531
0
338
338
338
338
338
338
338
338
485
523
515
432
625
663
643
0
27%
-18%
11%
36%
30%
40%
-30%
65%
10%
-2%
-21%
60%
7%
-4%
00
-0.4
-0.2
0
0.2
0.4
0.6
0.8
0
100
200
300
400
500
600
700
Davr 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
Haqiqiy ma'lumot+prognoz
Prognoz yuqori chegarasi
Joriy davr avvalgi davrga nisbati
Joriy davr keyingi davrga nisbati
Davr boshidan avvalgi davrga nisbati
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
250
11-rasm. 2030
yilgacha bo‘lgan muddatda mahalliy byudjet daromad
-
larining o‘zgarish
dinamikasi, mln. AQSh dollari
Manba:
mualliflarning hisob-kitoblari.
Biroq, 2024 -
2030 yillar oralig‘ida Sirdaryo viloyati mahalliy byudjetining kutilayotgan
xarajatlari
kutilayotgan daromadlardan yuqori bo‘lishi bashorat qilinmoqda (
11-
rasm), bu o‘z
navbatida hudud salohiyatini mustahkamlash borasida tizimli chora-tadbirlarni amalga
oshirishni taqozo qiladi.
12-
rasm. 2030 yilgacha bo‘lgan muddatda Sirdaryo viloyati mahalliy byudjet
xarajatlarining o‘sishi, mlrd.so‘m
Manba:
mualliflarning hisob-kitoblari.
0
456
540
594
1,0
62
271
854
1,085
1,376
834
1,167
1,310
1,689
1,147
1,480
1,623
0
1,7
12
1,7
12
1,7
12
1,7
12
1,7
12
1,71
2
1,7
12
1,8
34
1,292
1,625
1,768
2,147
1,605
1,938
2,081
0
18%
10%
79%
-74%
215%
27%
27%
-39%
40%
12%
29%
-32%
29%
10%
-1
-0.5
0
0.5
1
1.5
2
2.5
0
500
1000
1500
2000
2500
Davr 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 2026 2027 2028 2029 2030
Haqiqiy ma'lumot+prognoz
Prognoz yuqori chegarasi
Joriy davr avvalgi davrga nisbati
Joriy davr keyingi davrga nisbati
Davr boshidan avvalgi davrga nisbati
2,657.70
2791.5
2976.8
3174.5
3385.3
3610
3849.7
0.00
500.00
1,000.00
1,500.00
2,000.00
2,500.00
3,000.00
3,500.00
4,000.00
4,500.00
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
251
Xulosa va takliflar.
Iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichida Sirdaryo viloyatini moliyaviy jihatdan
rivojlantirish va mahalliy byudjet daromadlari bazasini mustahkamlash strategiyasining asosiy
yo‘nalishlari sirasiga quyidagilar kiradi:
−
mahalliy moliya tizimining hududiy tuzilmasini takomillash-
tirish, quyi bo‘g‘in
byudjetlarining yuqori turuvchi byudjetlarga bog‘liqligini maqbullashtirish;
−
soliq ma’murchiligini takomillashtirish orqali yashirin iqtisodiyot ko‘lamini
qisqartirish;
−
moliyaviy intizomni mustahkamlash;
−
hududiy darajada oziq-
ovqat xavfsizligini ta’minlash;
−
mahalliy byudjetni istiqbolli rejalashtirish va bashorat qilish;
−
hududlarni rivojlantirishga yo‘naltirilayotgan
byudjet
mablag‘lari samradorligini
oshirish;
−
hududlararo integratsion aloqalarni kuchaytirish.
Biroq, bizning fikrimizcha, hududlarni moliyaviy rivojlantirish strategiyasi maqsadlarni
yuqori aniqlikda belgilab olishga asoslanishi lozim. Ushbu Konsepsiyada, birinchi navbatda,
maqsadlar va amalga oshirish vositalari, shuningdek, hududiy moliyaviy rejalashtirish
jarayonlarini prognoz qilish natijalari (yakunlari) aks etishi zarur.
Hudud moliyaviy strategiyasining samarali konsepsiyasi quyidagi savollarga javob
berishi kerak:
-
davlat boshqaruvi organlari hududiy rivojlanishga qanday va qaysi moliyaviy ta’sir
vositalarini jalb qilgan holda ta’sir ko‘rsatishi mumkin;
-
rejalashtirilgan tadbirlarning amalga oshirilishi hududga qanday samara beradi;
-
hudud moliyaviy strategiyasini shakllantirish va amalga oshirish borasida zaruriy
shart-sharoitlar tizimini yaratishning infratuzilmaviy sarf-
xarajatlari qay darajada bo‘ladi
?
Adabiyotlar /Литература/Reference:
Abduvakhidov A., Kamilova S. (2021) ECONOMETRIC MODELS OF INCOME, CONSUMPTION
AND POPULATION DIFFERENTIATION // Economic Development and Analysis. - Vol. 2. - No. 11. -
P. 44-54.
Abduvokhidov, A., Kadirova, D., & Obilov, M. (2023). Ways to Improve the Income Base of
Local Budgets in Uzbekistan. Economic Development and Analysis, 1 (1), 4-12. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/eitt/article/view/44627.
Budget (2023) Ministry of Economy and Finance of the Republic of Uzbekistan. Budget
2024- 2026. T.
Budget for Citizens (2023) Budget for Citizens: Approved Budget for 2023 Newsletter. T.
Buranova L.V. (2022) Assessment of the financial potential of the regions and issues of
strengthening the income of local budgets (in the case of Surkhandarya region). Monograph
Termiz: "IRFON-PRINT" publishing house.- 184b.
Decree (2023) Decree of the President of the Republic of Uzbekistan dated September 11,
2023 No. PF-158 on the "Uzbekistan-2030" strategy.
IMF (2021) Annual report of the International Monetary Fund for 2021 /
https://www.imf.org/external/pubs/ft/ar/2021/eng/downloads/imf-annual-report-2021-ru.
Khasanov B.A. et al. (2023) Finance and taxes. T.: "Economic World", - 564 p.
Madvaliyaev A. (2020) An explanatory dictionary of the Uzbek language. "National
Encyclopedia of Uzbekistan" state scientific publishing house. T.
Volkov, A.M. (1976) Long-term planning of financial resources /M.: Finance, P.54.-59.
Yuldashev F. T. (2023) "Ways to ensure the financial stability of industrial enterprises in the
process of transformation of the economy" 08.00.07 - Doctor of Philosophy (PhD) dissertation on
the specialty of finance, money circulation and credit // T.
