Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
224
O
ʻ
ZBEKISTON TIJORAT BANKLARI FOYDA SAMARADORLIGI TAHLILI
PhD
Xannayev Sherzod
Toshkent xalqaro universiteti
ORCID: 0009-0004-0768-2814
Annotatsiya.
Ushbu maqolada O‘zbekiston tijorat banklarining foyda samaradorligi
Stoxastik Chegara Tahlili (SFA) usuli asosida baholanadi. Tahlil 1999-
2023 yillar oralig‘ida
O‘zbekistonda faoliyat yuritgan tijorat banklari ma’lumotlariga asoslangan. Tadqiqot natijalari
tijorat banklarining foyda samaradorligi yillar davomida ortib borganini, lekin global moliyaviy
inqiroz va pandemiya davrida pasayganini ko‘rsatdi. Mulkchilik shakliga qarab, davlat banklari
o‘rtacha eng yuqori foyda samaradorligiga ega bo‘l
gan, xorijiy banklar esa yuqori
tebranuvchanlikka ega bo‘lishiga qaramay, ba’zi yillarda eng yuqori natijalarga erishgan. Xususiy
banklar va aksiyadorlik tijorat banklarining foyda samaradorligi o‘zgaruvchan bo‘lib, bozor
sharoitlariga bog‘liq holda keskin
tebrangan.
Kalit soʻzlar:
tijorat banklar, samaradorlik koʻrsatkichlari, daromad, foyda, aktivlar, foiz.
АНАЛИЗ ПРИБЫЛЬНОЙ ЭФФЕКТИВНОСТИ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ
УЗБЕКИСТАНА
PhD
Ханнаев
Шерзод
Ташкентский международный университет
Аннотация.
В данной статье оценивается прибыльная эффективность
коммерческих банков Узбекистана на основе метода стохастического граничного
анализа (SFA). Анализ основан на данных коммерческих банков, действовавших в
Узбекистане в период с 1999 по 2023 годы. Результаты исследования показывают, что
прибыльная эффективность коммерческих банков увеличивалась с течением времени, но
снижалась во время глобального финансового кризиса и пандемии. В зависимости от
формы собственности государственные банки имели самую высокую среднюю
прибыльную эффективность, тогда как иностранные банки, несмотря на высокую
волатильность, в некоторые годы достигали наилучших результатов. Прибыльная
эффективность частных банков и акционерных коммерческих банков была изменчивой и
значительно колебалась в зависимости от рыночных условий.
Ключевые слова:
коммерческие банки, показатели эффективности, доходы,
прибыль, активы, проценты.
UO‘K:
336.71.615.036.8
III SON - MART, 2025
224-231
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
225
ANALYSIS OF PROFIT EFFICIENCY OF COMMERCIAL BANKS IN UZBEKISTAN
PhD
Xannayev Sherzod
Tashkent International University
Abstract.
This article evaluates the profit efficiency of commercial banks in Uzbekistan
using the Stochastic Frontier Analysis (SFA) method. The analysis is based on data from
commercial banks operating in Uzbekistan between 1999 and 2023. The research findings
indicate that the profit efficiency of commercial banks has increased over time but declined during
the global financial crisis and the pandemic. In terms of ownership structure, state-owned banks
had the highest average profit efficiency, while foreign banks, despite high volatility, achieved the
best results in some years. The profit efficiency of private and joint-stock commercial banks was
variable and fluctuated significantly depending on market conditions.
Keywords
:
commercial banks, performance indicators, income, profit, assets, interest.
Kirish.
Moliyaviy tizim har qanday iqtisodiyotning asosi hisoblanadi, va tijorat banklari uning
muhim tarkibiy qismlaridan biridir. Banklarning foyda samaradorligi ularning barqarorligi va
iqtisodiyotga ta’sirini belgilaydi. Dunyo miqyosida olib borilgan tadqiqotlar tijorat banklarining
foyda samaradorligini aniqlashda turli metodologiyalarni q
o‘llagan. Jumladan, Stoxastik
Chegara Tahlili (SFA) eng ko‘p qo‘llaniladigan usullardan biri bo‘lib, u banklarning ichki va
tashqi omillarga bog‘liq holda foyda samaradorligini baholash imkonini beradi.
O‘zbekistonda bank sektori so‘nggi 25 yil davomida sezilarli o‘zgarishlarni boshdan
kechirdi. 1990-yillar oxirida bank tizimi asosan davlat tomonidan nazorat qilinar edi,
keyinchalik xususiy va xorijiy kapital ishtirokidagi banklar paydo bo‘lishi bilan raq
obat
muhitining o‘zgarishi kuzatildi. Ushbu tadqiqotning maqsadi –
O‘zbekiston tijorat banklarining
foyda samaradorligini baholash va uni mulkchilik shakli hamda bozor sharoitlariga bog‘liq
holda tahlil qilishdir.
Tadqiqot natijalari tijorat banklarining foyda samaradorligi bo‘yicha yillar davomida
qanday tendensiyalar kuzatilganini, shuningdek, global moliyaviy inqiroz va pandemiya kabi
tashqi omillar qanday ta’sir ko‘rsatganini aniqlashga imkon beradi. Shuningdek,
natijalar
davlat, xususiy va xorijiy banklar samaradorligi bo‘yicha farqlarni tahlil qilish uchun ham
muhim ahamiyatga ega.
Adabiyotlar sharhi.
Jahon miqyosida olib borilgan ko’plab tadqiqotlar stoxastik chegara tahlili metodi
yordamida turli mamlakatlardagi tijorat banklarining foyda samaradorligini tadqiq qilgan.
Ushbu tadqiqotlar ko‘pincha banklar faoliyatini tartibga solish bilan bog’liq regul
yatsiyalar va
bozor sharoitlari ularning foyda olish qobiliyatiga qanday ta’sir qilishini o‘rganishga qaratilgan.
Masalan, 74 ta mamlakatni qamrab olgan tahlil shuni ko‘rsatdiki, kuchliroq bank nazorati va
yuqori bozor intizomi (Bazel II ning 2 va 3-ustunlari) banklarning foyda samaradorligini
oshiradi, lekin qattiqroq kapital talablari bu samaradorlikni pasaytirishi mumkin (Pasiouras et
al., 2009). Luo va boshqalar (2016) tomonidan 1999-2011-
yillarda 140 mamlakat bo‘yicha
o‘tkazilgan tadqiqot moliyaviy ochiqlik ortishi banklarning foyda samaradorligini pasaytirishi
mumkinligini ko‘rsatdi, chunki bu raqobatni kuchaytiradi va ba’zi banklar uchun risk darajasini
oshiradi. Umuman olganda
, banklarning foyda samaradorligi institutsional muhitga bog‘liq.
Qonunchilik va barqaror moliyaviy muhit mavjud bo‘lsa, banklar samarali ishlaydi, lekin
haddan tashqari raqobat yoki qat’iy cheklovlar, shuningdek, makroprudentsial talablar foyda
samaradorligini cheklashi mumkin (Gaganis et al., 2021; Gaganis and
Pasiouras, 2013; Gržeta
et al., 2023; Luo et al., 2016; Pasiouras et al., 2009).
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
226
Shimoliy Amerikada olib borilgan tadqiqotlar, ayniqsa, 2007
–
2009-yillardagi global
moliyaviy inqirozdan keyingi davrda AQSh va Kanada tijorat banklarining foyda
samaradorligiga e’tibor qaratgan.
U-Din va Tripe (2022) tomonidan amalga oshirilgan tadqiqot
shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy inqiroz bank samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan. Inqirozdan
keyin, Kanadaning bank tizmi samaradorligini AQSh banklariga qaraganda tezroq tiklagan va
Kanada banklari AQSh banklariga nisbatan o‘rtacha yuqori foyda samaradorligiga ega bo‘lgan.
Shuningdek, tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, bozor kuchi foyda samaradorligini oshirgan, lekin
bozor konsentratsiyasi foyda samaradorligini oshirmagan, balki faqat xarajat samaradorligini
yaxshilagan.
Yevropada foyda samaradorligi bo‘yicha tadqiqotlar Evrozonadagi va unga kirmagan
mamlakatlardagi tijorat banklarining samaradorligini taqqoslaydi. Székely (2018) tomonidan
SFA yordamida o‘tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, agar tartibga solish yondashuvi hisobga
olinsa (masalan, Yevropa Ittifoqi bank nazorat tizimi), Yevropa banklari orasidagi foyda
samaradorligi keskin farqlanmaydi
–
aksincha, banklarning o‘ziga xos xus
usiyatlari asosiy
farqlarga sabab bo‘ladi.
Siameti va boshqalar (2025) tomonidan 2010
–
2018-yillarda 1446 ta
Yevropa banki bo‘yicha o‘tkazilgan SFA tahlili shuni ko‘rsatdiki, salbiy foiz stavkalari
banklarning foyda samaradorligini oshirishga yordam bergan.
Xitoy tijorat banklarining foyda samaradorligi moliyaviy islohotlar va davlat hamda
xususiy banklar o‘rtasidagi raqobat kontekstida keng qamrovli o‘rganilgan.
Shen va boshqalar
(2023) tomonidan 2012
–
2020-
yillar ma’lumotlariga asoslangan SFA tadqiqotlariga ko‘ra,
Xitoyning davlat banklari sezilarli darajada foyda samaradorligini oshirgan. Xususan, davlatga
tegishli yirik banklar yuqori samaradorlik darajasiga erishgan. Boshqa tomondan esa, xususiy
va aktsiyadorlik banklari oxirgi yillarda kuchaygan raqobat tufayli foyda samaradorligi
pasayishini boshdan kechirmoqda .
Post-
sovet mamlakatlaridagi bank tizimi bo‘yicha tadqiqotlar, asosan, mulkchilik shakli
va o’tish davridagi iqtisodiy o‘zgarishlar foyda samaradorligiga qanday ta’sir qilganini
o‘rganishga qaratilgan. Dastlabki yillarda (1990
-2000-yillar) davlat banklari ustunlik qilgan
bo’lsa, lekin keyinroq ular samaradorlik jihatidan yangi tashkil etilgan xususiy yoki xorijiy
banklarga nisbatan pastroq natijalar ko‘rsatgan
(Belousova et al., 2018)
. So‘nggi yillarda,
Rossiya bank sektori bo‘yicha o‘tkazilgan SFA tahlili xorijiy banklar Rossiyada eng yuqori foyda
samaradorligiga ega bo‘lgani, shu bilan birga, 2008–
2013-yillardagi global moliyaviy inqiroz
davrida Rossiyaning davlat banklari eng yuqori foyda samaradorligiga erishgan, chunki
davlatdan kafolatlar va moliyaviy yordam ularga qiyinchiliklarga bardosh berish imkoniyatini
bergan. Umuman olganda, post-
sovet va o‘tish iqtisodiyotiga ega davlatlarda banklarning foyda
samaradorligi oxirgi 20 yilda sezilarli darajada yaxshilangan, lekin hali ham mulkchilik shakli
va iqtisodiy islohotlar natijalari samaradorlikka sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.
Tadqiqot metodologiyasi.
Banklarning foyda samaradroligi quyidagi formula asosida empirik baholandi.
𝑙𝑛(𝑃𝐵𝑇
𝑖𝑡
) = 𝛼 + ∑ 𝛽
𝑚
𝑙𝑛𝑦
𝑚𝑖𝑡
3
𝑚=1
+
1
2
∑ ∑ 𝛽
𝑚𝑛
𝑙𝑛𝑦
𝑚𝑖𝑡
𝑙𝑛𝑦
𝑛𝑖𝑡
3
𝑛=1
3
𝑚=1
+
1
2
∑ ∑ 𝛾
𝑗𝑘
𝑙𝑛𝑤
𝑗𝑖𝑡
𝑙𝑛𝑤
𝑘𝑖𝑡
3
𝑘=1
3
𝑗=1
+ ∑ 𝛾
𝑗
𝑙𝑛𝑤
𝑗𝑖𝑡
3
𝑗=1
+
1
2
∑ ∑ 𝜓
𝑗𝑘
𝑙𝑛𝑦
𝑚𝑖𝑡
𝑙𝑛𝑤
𝑗𝑖𝑡
3
𝑗=1
3
𝑚=1
+ 𝜃
1
𝑇 +
1
2
𝜃
2
𝑇
2
+ ∑ 𝜅
𝑚
𝑙𝑛𝑦
𝑚𝑖𝑡
𝑇
3
𝑚=1
+ ∑ 𝜌
𝑗
𝑙𝑛𝑤
𝑗𝑖𝑡
𝑇
3
𝑗=1
+ 𝜋
1
𝑙𝑛𝑧
𝑖𝑡
+
1
2
𝜋
2
𝑙𝑛𝑧
𝑖𝑡
2
+ ∑ 𝜏
𝑚
𝑙𝑛𝑦
𝑚𝑖𝑡
𝑙𝑛𝑧
𝑖𝑡
3
𝑚=1
+ ∑ 𝜑
𝑗
𝑙𝑛𝑤
𝑗𝑖𝑡
3
𝑗=1
𝑙𝑛𝑧
𝑖𝑡
+ 𝜙𝑙𝑛𝑧
𝑖𝑡
𝑇 + 𝑣
𝑖𝑡
+ 𝑢
𝑖𝑡
(1.1)
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
227
bunda
𝑙𝑛 (𝑃𝐵𝑇
𝑖𝑡
)
–
soliqlardan oldingi foyda logarifmi,
𝑙𝑛 (𝑦
𝑚𝑖𝑡
)
–
t
davrdagi
i
bankning
m
turdagi xizmatlari hajmining logarifmi,
𝑙𝑛 (𝑤
𝑗𝑖𝑡
)
–
t
davrdagi
i
bankning
j
turdagi xarajatlari
narxining logarifmi,
T
esa vaqt trendi boʻlib, u bank tizimidagi texnologik oʻzgarishlarni
ifodalaydi.
𝑢
𝑖𝑡
banklarning xarajatlar boʻyicha samaradorlik koʻrsatikichi boʻlsa,
𝛼, 𝛽, 𝛾, 𝜓, 𝜃, 𝜅, 𝜌, 𝜋, 𝜏, 𝜑, 𝜙
lar ekonometrik baholanadigan koeffitsiyentlardir.
𝑣
𝑖𝑡
–
esa statistik
xatolikni ifodalaydi.
Xizmatlar mijozlarga ajratilgan umumiy kreditlar (
𝑦
1
), boshqa daromad keltiruvchi
aktivlar (
𝑦
2
) va foizsiz daromadlardan (
𝑦
3
) tarkib topgan. Xarajatlar narxi ham uch xil turga
ajratilgan: jalb qilingan mablagʻlar narxi (
𝑤
1
)
–
jami foizli xarajatlarning jami majburiyatlarga
nisbati, asosiy fondlar narxi (
𝑤
2
)
–
boshqa operatsion xarajatlarning jami asosiy vositalarga
nisbati, ishchi kuchi narxi (
𝑤
3
)
–
proksi sifatida ishchi kuchi xarajatlarining aktivlarga nisbati
olindi. Shuningdek, vaqt trendi
(𝑇)
va bank kapitali (
𝑧
) nazorat qiluvchi oʻzgaruvchilar sifatida
modelga qoʻshildi. Bank kapitalini mustaqil oʻzgaruvchi sifatida modelga kiritilishi Oʻzbek
banklarini samaradorligini baholash modellarida ilgari qoʻllanilmagan. Sh.Xannayev
(2019b,
2019a, 2020) tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlarda cheragaviy empirik modelga bank
kapitali (z) mustaqil oʻzgaruvchi safatida kiritilmasdan amalga oshirilgan, bu oʻz navbatida
banklarning kapital hajmi katta kichikligidan yuzaga keladigan xarajatlaridagi oʻzgarishl
ar
eʼtibordan chetda qolishiga olib kelgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Ushbu translog funksiyani baholashda qoʻllanilgan koʻrsakichlar tasviriy statistikasi
quyidagi jadvalda berilgan. Barcha koʻrsatkichlar 2008 yil narxlariga keltirilgan va natural
logarifmlargan. Bu amallar orqali ulardagi inflatsiyaning taʼsirini olib tash
lashga va chetki
ekstrim kuzatuvlarning statistik distorsiyaga sabab boʻlishi oldi olinadi.
1-jadval
Omillar tasviriy statistikasi.
O‘zgaruvchilar
Soni
O‘rtacha
Std. og‘.
Min
Maks
Jami xarajatlar*
674
132000
272000
26.921
2130000
Sof soyfa*
672
28800
95300
-77600
1270000
Jami kreditlar*
676
1230000
3190000
0
25100000
Investitsiyalar*
677
41200
146000
0.27
1950000
Foizsiz daromad*
674
48000
271000
80.93
6820000
Jami jalb qilingan kapital narxi
674
0.10
1.00
0.00
18.63
Asosiy vositalar narxi
673
1.30
6.42
0.03
130.14
Ishchi kuchi narxi
673
0.03
0.03
0.00
0.24
Bank kapital*
676
233000
562000
88.13
5200000
Izoh:
m
illion soʻmda berilgan
.
Yuqorida keltirilgan model asosida baholangan Oʻzbekiston tijorat banklarining
samaradrolik koʻrsatkichi tasviriy statistikasi quyidagi jadvalda keltirilgan. Tahlil davri 1999
-
2023 yillarni qamrab oladi hamda Oʻzbekistonda faoliyat yuritgan deyarli barcha
tijorat
banklarini oʻz ichiga oladi.
2-j
adval ma’lumotlaridan ko’rish mumkinki, o’rtacha foyda samaradroliklari xarajatlar
samaradroligidan sezilarli darajada past bo’lgan. Tahlil davridagi maksimum va minimum
qiymatlardan xorijiy va xususiy banklar mos ravishda eng yuqori ko’rsatkichlarni qayd
etishgan. Minimumlar bo’yicha esa eng past ko’rsatkich xususiy banklarda kuzatilgan. Xorijiy
banklar eng yuqori darajadagi standart og’ishga, shuningdek, 75% kuzatuvlari 18% dan past
foyda samaradroligiga ega bo’lgan. Biroq, tahlil davrida eng yuqori fo
yda samaradroligi xorijiy
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
228
banklarda kuzatilgan. Davlat bilvosita egalik qiluvchi askiyadorlik tijorat banklari foyda
samaradroligi eng past darajadagi tebranishga ega bo’lgan.
2-jadval
Foyda samaradorligi tasviriy statistikasi
Mulkchilik shakli
Soni
O’rtacha
Std.og‘
Min.
25%
50%
75% Maks.
Aksiyadorlik tijorat banklari 140
0.215
0.100 0.132 0.161 0.184 0.214 0.608
Davlat tijorat banklari
95
0.298
0.126 0.140 0.170 0.288 0.378 0.695
Xorijiy banklar
89
0.265
0.217 0.137 0.151 0.170 0.182 1.000
Xususiy banklar
200
0.258
0.145 0.129 0.148 0.192 0.326 0.899
Jami banklar
524
0.255
0.149 0.129 0.155 0.185 0.317 1.000
1-
rasmdan ko’rish mumkinki, foyda bo’yicha samaradorlik ham yillar kesimida o’sish
trendiga ega
bo’lgan. Rasmdan ko’rish mumkinki, foyda samaradroligi 25 yil ichida taxminan
19% dan 32% gacha oshgan. Bu foyda samaradroligining yillik o’sishi 2% dan ortiqroq
bo’lganligini anglatadi. O’rtacha foyda samaradorligi global moliyaviy inqiroz va pandemiya
da
vrida sezilarli darajada pasayganligini ko’rish mumkin. Global moliyaviy inqiroz davrida
iqtisodiyotning ochiqlik darajasi va moliyaviy erkinlik yuqori darajada emas edi. Shunday
bo’lsada, foyda samaradorligi sezilarli darajada pasaygan.
1-rasm. Yillar kesimida foyda samaradorligi
Pandemiya davrida esa iqtisodiyotda va moliya sektorida bir qator tuzilmaviy islohotlar
amalga oshirilishi natijasida iqtisodiyotning ochiqlik darajasi va moliya sektori liberallashdi. Bu
o
’
z navbatida bank tizmini tashqi shoklarga ta
’
sirchanligini oshirdi. Bundan tashqari
pandemiya yuzaga keltirgan shok tabiatan oldingi moliyaviy shokdan farqli bo
’
lganligi uchun
bank tizimining o
’
rtacha foyda samaradorligi qariyib 4% ga pasayganliigni ko
’
rish mumkin.
Pandemiya bilan bog
’
liq cheklovlarning olib tashlanishi esa foyda samaradorlikni oldingidan
ham yuqoriroq darajaga olib chiqqan.
2-
rasmda banklarning mulkchilik shakliga ko’ra foyda samaradorligi yillik kemisda
o’zgarishi keltirilgan. Rasmdan 2012
-yilgacha barcha mulkchilik shakliga ega banklar foyda
samaradorligi barqaror bo’lmagan. Bundan aksiyadorlik tijorat banklarini istisno qilsa bo’ladi,
chunki bu turdagi banklar foyda samaradorligi deyarli katta o’zgarishlarsiz bo’lgan. Bu
banklarning foyda samaradorligi eng katta pasayishi 2010-yil
–
global moiyaviy inqiroz
yillariga to’g’ri kelgan. Ammo, ajablanarlisi pandemiyadan foyda samaradorligi tebranishlarsiz
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
229
o’tgan.
Davlat bevosita egalik qiluvchi banklar esa, global moliyaviy inqiroz davrida o’z o’sish
traektoriyasidan biroz chetlashgan, ammo bank tizimi liberallashidan ko’proq foyda
samaradorligini yo’qotgan hamda pandemiya davrida foyda samaradorligi 10% dan ortiqr
oq
pasaygan. Bu turdagi banklar 2023-
yilga kelibgina o’zlarining 2018
-yildagi foyda samaradorligi
darajasiga chiqa olgan. Xorijiy banklar foyda samaradorligi 2012-
yilgacha bo’lgan davrda
yuqori tebranuvhcnalikka ega bo’lgan hamda global moliyaviy i
nqirozdan boshqa mulkchilik
shakliga ega banklardan ko’ra ko’proq foyda samaradorligi pasaygan.
2-rasm
. Mulkchilik shakliga ko’ra foyda samaradorligi
Biroq, bir yilda oldingi darajadan yuqoriroq darajani qayd etgan. Bu bank bozoriga yangi
xorijiy banklarning kirib kelishi bilan bog’liq bo’lishi mumkin. Pandemiya davrida ushbu
mulkchilik shakliga ega banklar foyda samaradorligi sezilarli darajada pasaygan va 2023-yilda
ham pandemiyadan oldingi holatiga qayta olgani yo’q. Xususiy banklar foyda samaradroligi
ham 2012-
yilga qadar yuqori tebranuvchanlikka ega bo’lgan, jahon moliyaviy inqirozi davrida
sezilarli darajada pasaygan va 2016-yilga kelibgina inqiroz oldi darajalarga qayta olgan.
Pandemiyadan so’ng 2022
-yilda keskin pasayish kuzatilgan, bu pandemiya davrida
yo’qotishlarning ta’siri tufayli bo’lishi mumkin.
3-rasm. Foyda samaradorligi taqsimoti
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
230
Yuqoridagi rasmdan ko’rish mumkinki, foyda samaradorligi ko’rsatkichi nomral
taqsimotga ega emas. Taqsimot shaklan ko’proq log
-
normal taqsimotga o’xshaydi.
Kuzatuvlarning asosiy qismi (75%) 30% dan kam foyda samaradorligini ko’rsatgan.
Shuningdek, 60% dan
yuqori foyda samaradorligi juda noyob bo’lgan va sanoqli banklarda
kuzatilgan.
4-rasm
. Foyda samaradroligining mulkchilik shakliga ko’ra quti grafigi
Rasmdagi medianalarni solishtirgan holda, davlat bevosita egalik qiluvchi tijorat
banklarida eng yuqori bo’lganligini ko’rish mumkin. Bu ushbu banklarga davlat prefensial
qoidalar asosida eksklusiv huquqlar asosida ma’lum bir davlat dasturlarini moliyalash
tirish
doirasida mablag’lar ajratgani bilan bog’liq bo’lishi mumkin. Xorijiy banklar medianasi kichik
bo’lgani bilan chetki kuzatuvlar sezilarli darajada yuqori ekanligini ko’rish mumkin.
Xulosa va takliflar.
O‘zbekiston tijorat banklarining foyda samaradorligi tahlili natijalari shuni ko‘rsatadiki,
banklarning foyda samaradorligi vaqt o‘tishi bilan oshgan bo‘lsa
-da, global moliyaviy inqiroz va
pandemiya kabi omillar bu o‘sishga to‘sqinlik qilgan.
Tahlil natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi:
1.
Davlat
banklari o‘rtacha eng yuqori foyda samaradorligiga ega bo‘lib, bu ularning
davlat tomonidan qo‘llab
-
quvvatlanishi bilan bog‘liq.
2.
Xorijiy banklar o‘zgaruvchan samaradorlik darajasiga ega bo‘lishiga qaramay,
ba’zi yillarda eng yuqori natijalarga erishgan.
3.
Xususiy banklar va aksiyadorlik tijorat banklari foyda samaradorligi bo‘yicha
sezilarli tebranishlarga ega bo‘lib, bozor sharoitlariga bog‘liq holda dinamik o‘zgarishlar
kuzatilgan.
Moliyaviy inqiroz va pandemiya davrida banklarning foyda samaradorligi pasaygan
bo‘lsa
-
da, keyingi yillarda barqaror o‘sish kuzatilgan. Shu sababli, O‘zbekiston bank sektorining
kelajakdagi rivojlanishi uchun moslashuvchan boshqaruv strategiyalarini ishlab chiqish muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu natijalar tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash va
iqtisodiy rivojlanishiga ko‘maklashish bo‘yicha siyosiy qarorlar qabul qilish uchun foydali
bo‘lishi mumkin.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart
www.sci-p.uz
231
Adabiyotlar /Литература/Reference:
Belousova, V., Karminsky, A., & Kozyr, I. (2018). Bank Ownership and Profit Efficiency of
Russian Banks. SSRN Electronic Journal. https://doi.org/10.2139/SSRN.3128149.
Gaganis, C., & Pasiouras, F. (2013). Financial supervision regimes and bank efficiency:
International
evidence.
Journal
of
Banking
&
Finance,
37(12),
5463
–
5475.
https://doi.org/10.1016/J.JBANKFIN.2013.04.026.
Gaganis, C., et al., C. (2021). Macroprudential regulations and bank profit efficiency:
international
evidence.
Journal
of
Regulatory
Economics,
59(2),
136
–
160.
https://doi.org/10.1007/S11149-021-09424-5/TABLES/7.
Gržeta, I., Žiković, S., & Tomas Žiković, I. (2023). Size matters: analyzing bank profitability
and efficiency under the Basel III framework. Financial Innovation, 9(1), 1
–
28.
https://doi.org/10.1186/S40854-022-00412-Y/TABLES/8.
Luo, Y., Tanna, S., & De Vita, G. (2016). Financial openness, risk and bank efficiency: Cross-
country evidence. Journal of Financial Stability, 24, 132
–
148. https://doi.org/10.1016/J
JFS.2016.05.003
Pasiouras, F., Tanna, S., & Zopounidis, C. (2009). The impact of banking regulations on banks’
cost and profit efficiency: Cross-country evidence. International Review of Financial Analysis.
https://doi.org/10.1016/j.irfa.2009.07.003.
Shen, B., et al. (2023). Bank Profitability Analysis in China: Stochastic Frontier Approach.
Journal of Risk and Financial Management 2023, Vol. 16, Page 243, 16(4), 243.
https://doi.org/10.3390/JRFM16040243.
Siameti, P., Chronopoulos, D. K., & Dotsis, G. (2025). Negative rates and bank profit and cost
efficiency: evidence for Eurozone. The European Journal of Finance, 31(1), 14
–
30.
https://doi.org/10.1080/1351847X.2024.2366367.
Székely, B. (2018). Bank efficiency differences across Central and Eastern Europe.
https://www.econstor.eu/handle/10419/189895.
U-Din, S., & Tripe, D. (2022). Banking market structure and efficiency: an assessment of the
USA and Canada. Journal of Economic Studies, 49(6), 1076
–
1091. https://doi.org/10.1108/JES-
03-2021-0157/FULL/PDF.
Ханнаев
,
Ш
. (2019a).
Анализ эффективности банков с разными формами
собственности. Экономика и Инновационные Технологии, 1, 194–
208.
Ханнаев, Ш. (2019b). Турли мулкчилик шаклидаги банклар фаолияти самарадорлиги
таҳлили.
Иқтисодиёт
Ва
Инновацион
Технологиялар,
1(39),
1–
15.
http://iqtisodiyot.tsue.uz/sites/default/files/maqolalar/22_Khannayev.pdf.
Ханнаев, Ш. (2020). Тижорат банклари фаолиятини харажатлар бўйича
самарадорлигини баҳолаш: ўзгарувчан кўлам қайтими асосида маълумотларнинг қобиқ
таҳлили
усули.
Иқтисодиётда
Инновациялар,
2(3),
93–
104.
https://doi.org/http://dx.doi.org/10.26739/2181-9491-2020-2-12.
