EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 228
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
RESULTS OF EVALUATION OF RESISTANCE TO RUST
DISEASES OF DURUM WHEAT VARIETIES AND LINES
Ochilov Zafar Abdullayevich
Karshiboev Кhasan Xolbazarovich
Doctors of Philosophy (PhD) in Agricultural Sciences,
Scientific research Institute of rainfed Agriculture
https://doi.org/10.5281/zenodo.15341750
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 26
th
April 2025
Accepted: 29
th
April 2025
Online: 30
th
April 2025
,
The article presents the results of scientific research conducted
to assess the resistance of durum wheat varieties and lines to
rust diseases in field conditions, studied in the competitive
variety testing experimental field, this paper presents the
results of field studies to assess the resistance of durum wheat
varieties and lines to yellow rust and brown rust diseases.
KEYWORDS
Durum wheat, variety, line,
yellow rust disease, brown
rust
disease,
disease
resistance,
evaluation,
selection.
QATTIQ BUG‘DOY NAV VA TIZMALARINING ZANG KASALLIKLARIGA
CHIDAMLIGINI BAHOLASH NATIJALARI
Ochilov Zafar Abdullayevich
Qarshiboyev Hasan Xolbazarovich
Qishloq xo‘jaligi fanlari bo‘yicha falsafa doktorlari (PhD).,
Lalmikor dehqonchilik ilmiy-tadqiqot instituti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15341750
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 26
th
April 2025
Accepted: 29
th
April 2025
Online: 30
th
April 2025
,
Maqolada raqobat nav sinash tajriba maydonida o‘rganilgan
qattiq bug‘doy nav va tizmalarining dala sharoitida zang
kasalliklariga chidamligini baholash bo‘yicha olib borilgan
ilmiy-tadqiqot natijalari keltirilgan bo‘lib, bunda dala
sharoitida qattiq bug‘doy nav va tizmalarining sariq zang va
qo‘ng‘ir zang kasalliklariga chidamligini baholash bo‘yicha
olingan taxlil natijalari bayon etilgan.
KEYWORDS
Qattiq bug‘doy, nav, tizma,
sariq
zang
kasalligi,
qo‘ng‘ir zang kasalligi,
kasalliklarga chidamlilik,
baholash, tanlash.
Kirish.
Bugungi kunda dunyo miqyosida boshoqli don ekinlarining zang kasalliklariga
qarshi kurashishning tejamkor va eng samarali usullaridan biri bu seleksioner olimlar
tomonidan zang kasalliklariga chidamli bo‘lgan yangi bug‘doy navlarini yaratish va ularni
ishlab chiqarishga joriy etishdir.
Boshoqli don ekinlarining zang kasalliklariga chidamli navlarini yaratish hozirgi kunda
iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lishi bilan birgalikda, g‘alla maydonlarida kimyoviy vositalardan
foydalanishning oldi olinib, ekologiyani kimyoviy zararlanishdan saqlab turuvchi tadbirlardan
biri hisoblanadi.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 229
Qattiq bug‘doy ekini yumshoq bug‘doy ekiniga nisbatan ishlab chiqarish sharoitida sariq
va qo‘ng‘ir zang kasalliklariga chidamli ekin turi hisoblanadi.
Bug‘doyning kasalliklarga chida
mli navlarini yaratish seleksiyaning asosiy
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Har yili ekinlar hosilining 25
-
30 foizi, ba’zi hollarda undan
ham ko‘p qismi kasalliklar va zararkunandalar natijasida xirmonga kelib tushmaydi yoki
bug‘doyning sifatini sezilar
li darajada pasaytiradi. Shu sababli yangi navlarni yaratish
jarayonida seleksion materialning kasallik va zararkunandalarga chidamligi muhim
ahamiyatga egadir [2].
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, bug‘doy o‘simliklari zang kasalliklari bilan qanchalik erta
zararlansa, shunchalik hosildorlik pasayishi kuzatilgan [3., 4].
Sariq zang kasalligining zarari qo‘ng‘ir zang kasalligiga nisbatan ko‘p uchraydi. Chunki
patogen o‘simlik o‘suv davrining dastlabki fazalarida paydo bo‘lib, o‘simlikning deyarli barcha
vegetativ organlari, hatto boshoq qiltiqlarini ham zararlaydi. Sariq zang kasalligi bilan
zararlangan o‘simliklarda assimilyatsiya faoliyati pasayib ketadi, transpiratsiya va nafas olish
kuchayishi bilan birga boshqa fiziologik va bioximik jarayonlarning buzilishi kuzatiladi.
Bularning hammasi o‘simlikni kuchsizlantirib, puch don hosil bo‘lishiga olib keladi. Natijada
1000 dona don vazni kamayadi, hosildorlik pasayib, sifatsiz don hosil bo‘ladi [5].
Zang kasalliklari zamburug‘li kasalliklar orasida eng ko‘p zarar k
eltirishi bilan ajralib
turadi. O‘zbekiston sharoitida bug‘doy o‘simligi asosan sariq zang (Puccinia striiformis West f.
sp. Tritisi et Henn) kasalligi bilan ko‘proq zararlanadi [6].
Sariq zang kasalligi bug‘doy o‘simligining dastlabki fazalarida salqin sh
aroitda (+2
0
C
+15
0
C) paydo bo‘lib yaxshi rivojlanadi. Ushbu kasallik natijasida 50%, ba’zan kuchli
rivojlanganda 100% gacha don hosili yo‘qotilishi mumkin [7].
Material va metodlar.
Qattiq bug‘doyning raqobat nav sinash tajriba maydonida
o‘rganilgan nav va
tizmalarining zang kasalliklari bilan kasallanish darajasini baholash
bo‘yicha tadqiqotlar 2024 yilda Lalmikor dehqonchilik ilmiy
-tadqiqot institutining markaziy
lalmikor tajriba dala maydonida olib borildi. Tajriba kuzatuvlari, taxlillar Butunittifoq
o‘s
imlikshunoslik instituti (VIR) [9] hamda Don va dukkakli ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti
G‘allaorol ilmiy
-
tajriba stansiyasi tomonidan ishlab chiqilgan uslubiy qo‘llanmalar asosida [1].
Tadqiqotlarda o‘rganilgan qattiq bug‘doy nav va tizmalarining zang ka
salliklariga chidamlilik
darajasi Manners va Kobb shkalasi bo‘yicha (foiz hisobida) baholandi [8].
Natijalar va ularning tahlili.
Olib borilgan tadqiqotlar natijasidan ko‘rinib turibdiki,
qattiq bug‘doyning raqobat nav sinash tajriba maydonida o‘rganilgan
nav va tizmalarning
sariq zang kasalligi bilan kasallanish darajasi 2024 yillda aprel va may oylarida yog‘in miqdori
ko‘p bo‘lib, sariq zang kasalligi sporalari rivojlanishi uchun namgarchilik va havo haroratining
yetarli bo‘lganligi sababli nav va tizmala
rning sariq zang kasalligiga chidamligini dala
sharoitida aniqlash imkoniyatini yaratdi.
Tajriba kuzatuvlariga ko‘ra o‘rganilgan qattiq bug‘doy nav va tizmalarida qo‘ng‘ir zang
kasalligi bilan kasallanish darajasi kuzatilmaganligi taxlil natijalarida aniqlandi. Taxlillarga
ko‘ra qattiq bug‘doy nav va tizmalari qo‘ng‘ir zang kasalligiga nisbatan sariq zang kasalligiga
beriluvchan ekin turi ekanligi kuzatildi.
Dala tajribalarida olib borilgan fenologik kuzatuvlar natijasiga ko‘ra qattiq bug‘doy nav
va tizmalarining zang kasalliklar bilan kasallanish darajasi o‘rganilganda 2024 yilda ob
-havo
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 230
sharoitlarining sariq zang kasalligi sporalari rivojlanishi uchun qulay kelganligi sababli nav va
tizmalarda kasallanish darajasi 5-
80% gacha bo‘lganligi aniqlandi (1
-jadval).
1-jadval.
Raqobat nav sinash tajriba maydonidagi qattiq bug‘doy nav va tizmalarining zang
kasalliklari bilan kasallanish darajasini baholash natijalari (G‘allaorol -2024 y).
№
Nav va tizmalar
nomi
Sariq zang bilan
kasallanishi (%)
Qung‘ir zang bilan
kasallanishi (%)
1
Leukurum-3 (an)
30
0
2
Javohir
30
0
3
Marvarid
80
0
4
Yoqut-2014
20
0
5
Billurdon
20
0
6
Kumushdon
10
0
7
Tilladon
5
0
8
RNS-2023/7
30
0
9
RNS-2023/8
10
0
10
RNS-2023/9
30
0
11
RNS-2023/11
10
0
12
RNS-2023/12
20
0
13
RNS-2023/13
20
0
14
RNS-2023/14
30
0
15
RNS-2023/17
20
0
16
RNS-2023/18
10
0
17
RNS-2023/19
20
0
18
RNS-2023/21
10
0
19
RNS-2023/24
40
0
20
RNS-2023/25
30
0
21
RNS-2023/26
20
0
22
RNS-2023/27
5
0
23
DNS-2023/6
30
0
24
DNS-2023/16
5
0
25
DNS-2023/17
30
0
26
DNS-2023/19
30
0
27
DNS-2023/20
30
0
Taxlillarga asosan qattiq bug‘doyning raqobat nav sinash tajriba maydonida o‘rganilgan
nav va tizmalarning sariq zang kasalligi bilan kasallanish darajasi andoza «Leukurum
-
3»
navida 30 foiz, Javohir navida 30 foiz, Marvarid indikator navida 80 foiz, Yoqut-2014,
Billurdon navlarida 20 foiz, Kumushdon navida 10 foizni tashkil etdi. RNS-2023/8, RNS-
2023/11, RNS-2023/18, RNS-2023/21 tizmalarida sariq zang kasalligi 10 foiz, RNS-2023/12,
RNS-2023/13, RNS-2023/17, RNS-2023/19, RNS-2023/26 tizmalarida 20 foiz, RNS-2023/7,
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 231
RNS-2023/9, RNS-2023/14 va boshqa tizmalarda 30 foiz sariq zang kasalligi bilan
kasallanishi tadqiqotlarda kuzatildi.
Qattiq bug'doyning Tilladon, RNS-2023/27, DNS-2023/16 nav va tizmalarida sariq zang
kasalligi 5 foizni tashkil etib, andoza navga nisbatan sariq zang kasalligiga chidamli nav va
tizma ekanligi aniqlandi.
Tadqiqot natijalariga ko'ra sariq va qo'ng'ir zang kasalliklariga chidamli bo'lgan qattiq
bug'doy nav va tizmalari ajratib olindi va qattiq bug'doyning sariq zang kasalligiga chidamli
navlarini yaratish maqsadida duragaylash ishlari olib borildi.
Tajriba natijalariga asosan qattiq bug'doyning sariq zang kasalligiga chidamli nav va
tizmalari kelgusida boshlang'ich manba sifatida foydalanish uchun selektsiya jarayoniga
taqdim etildi.
Xulosa.
Lalmikor maydonlar sharoitida qattiq bugʼdoy nav va tizmalarining zang
kasalliklariga chidamligini oʼrganish boʼyicha olingan ilmiy tadqiqot natijalarini tahlil qilish
asosida quyidagi xulosalarga kelindi;
Dala tajribalarida olib borilgan fenologi
k kuzatuvlar natijasiga ko‘ra qattiq bug‘doy nav
va tizmalarining zang kasalliklari bilan kasallanish darajasi o‘rganilganda 2024 yilda ob
-havo
sharoitlarining sariq zang kasalligi sporalari rivojlanishi uchun qulay kelganligi sababli nav va
tizmalarda kasallanish darajasi 5-
80% gacha bo‘lganligi aniqlandi.
Tajribalarda zang kasalliklariga chidamligi bo‘yicha andoza navdan yuqori ko‘rsatkichka
ega bo‘lgan Tilladon, RNS
-2023/27, DNS-2023/16 Kumushdon, RNS-2023/8, RNS-2023/11,
RNS-2023/18, RNS-2023/21 tizmalari andoza navga nisbatan sariq zang kasalligiga chidamli
nav va tizma ekanligi aniqlandi. Ushbu nav va tizmalardan kelgusida seleksiya jarayonida
zang kasalliklariga chidamli qattiq bug‘doy navlarini yaratish uchun boshlang‘ich manba
sifatida foydalanish mumkin.
References:
1.
Amanov A.A. va boshqalar. Donli ekinlar seleksiyasi va boshlang‘ich urug‘chiligi bo‘yicha
uslubiy qo‘llanma. G‘allaorol 2004 yil.
2.
Amanov A.A., Siddiqov R.E. Bug‘doyning sariq, qo‘ng‘ir zang va qorakuya kasalliklari
hamda ularga qarshi
kurash omillari. Paxtachilik va donchilik. Toshkent. J. 2000. №2. 33
-34
betlar.
3.
Иванов П.К. Яровая пшеницы. М.: Колос. 1971. С. 328
.
4.
К
etata H. The importance of yellow rust in rainfed-wheat areas. First Regional yellow
rust conference for Central and West Asia and North Africa. Abstracts of oral and poster
presentations. 8-14 May 2001.
К
araj. Iran.
Р
p.4-6.
5.
Xia.X.C., Z.F.Li, G.Q.Li, Z.H.He, and R.P.Singh. Stripe rust resistance in Chinese bread
wheat cultivars and lines. In: H.T.Buc
к
, J.E.Nisi, N.Salomon (eds.). Wheat Production in
Stressed Environments. Proseedings of the 7th International Wheat Conference, 27
Novomber-2 December 2005, Mar del Plata, Argentina. Pp. 77-82.
6.
Бобоев С.К., Юсупов Ш., Мурзикова И., Хохлачева В.Е., Моргунов А.И. Изучение
перспективных сортов пшеницы Центральной Азии и Закавказъя на устойчивость к
желтой ржавчине и продуктивность в условиях Узбекистана. Вестник №1.
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 4, April 2025 ISSN 2181-2020
Page 232
Региональной сети по внедрению сортов пшеницы и семеноводству. Алматы, 2002. С.
17-20.
7.
Roelfs A.P., R.P.Singh, and E.E.Saari. 1992. Rust Diseafes of Wheat: Cosepts and methods
of disseat management. Mexico, D.F. Cimmy T. Рp.81.
8.
Hasanov B.O., Ochilov R.O. Bug‘doyning zang kasalliklarini aniqlash, hisobga olish va
ularga qarshi kurash choralarini qo‘llash bo‘yicha tavsiyal
ar. Toshkent 2010.
9.
Изучение мировой коллекции пшеницы. Методические указания. ВИР. Ленинград
1984.
10.
H.Qarshiboyev., T.Xodjaqulov. Qattiq bug‘doyning zang kasalliklariga chidamli yangi nav
namunalari. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi jurnali. 2015 yil №3. 30
-bet.
