EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 7, July 2025 ISSN 2181-2020
Page 74
EU RASI AN JOU RN AL OF ACAD EM I C RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
U I F =
8.1 |
SJI F =
5.685
www.in-academy.uz
Volume 2 Issue 12, November 2022 ISSN 2181-2020
Page 0
Volume 2
№
8
ISSN: 2181-2020
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
Volume 2 Issue 12 (2022): EJAR
PROMISING NEW «KUMUSHDON» VARIETY OF DURUM
WHEAT FOR SOWING IN RAINFED FIELDS
Karshiboyev Hasan Kholbazarovich
Doctor of Agricultural Sciences (DSc)
Ochilov Zafar Abdullayevich
Doctor of Philosophy (PhD) in Agricultural Sciences.,
Scientific research Institute of rainfed Agriculture.,
e-mail: hasankarshiboev1984@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16714929
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 25
th
July 2025
Accepted: 30
th
July 2025
Online: 31
st
July 2025
The article presents the results of research on the promising
new variety of Durum Wheat «Kumushdon» for planting in dry
areas, valuable traits and characteristics, botanical and
agrobiological description, planting period, planting rate,
feeding period and application of rates.
KEYWORDS
Rainfed
area,
durum
wheat,
variety
Kumushdon,
valuable
traits and characteristics,
planting period, planting
rate, feeding period and
application of rates.
LALMIKOR MAYDONLARDA EKISH UCHUN QATTIQ BUG‘DOYNING
ISTIQBOLLI YANGI «KUMUSHDON» NAVI
Qarshiboyev Hasan Xolbazarovich
Qishloq xo‘jaligi fanlari doktori (DSc)
Ochilov Zafar Abdullayevich
Qishloq
xo‘jaligi fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)
Lalmikor dehqonchilik ilmiy-tadqiqot instituti.,
e-mail: hasankarshiboev1984@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16714929
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 25
th
July 2025
Accepted: 30
th
July 2025
Online: 31
st
July 2025
Maqolada
lalmikor maydonlarda ekish uchun qattiq
bug‘doyning istiqbolli yangi «Kumushdon» navining qimmatli
xo‘jalik belgi va hususiyatlari, botanik va agrobiologik tavsifi,
ekish muddati, ekish me’yori, oziqlantirish muddati va
me’yorlarini qo‘llash bo‘yicha tadqiqot natijalari keltirilgan.
KEYWORDS
Lalmikor maydon, qattiq
bug‘doy, Kumushdon navi,
qimmatli xo‘jalik belgi va
xususiyatlari,
ekish
muddati, ekish me’yori,
oziqlantirish
muddati,
oziqlantirish me’yori.
Kirish.
Hozirgi kunda dunyo bo’yicha o
ziq-ovqat xavfsizligini taminlash global
muammolardan biri hisoblanadi. Respublikamizda oziq-ovqat xavfsizligini taminlash
maqsadida aholini qattiq
bugʻdoy doniga, un va
makaron
mahsulotlariga boʻlgan ehtiyojlarini
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 7, July 2025 ISSN 2181-2020
Page 75
qondirishda lalmikor maydonlarda ekish uchun qattiq
bugʻdoyning tashqi muhit noqulay
omillariga (issiqlikka, qurgʻoqchilikka, zang kasalliklariga) chidamli, har bir hududning
tuproq-iqlim sharoitlariga mos keladigan, hosildorligi va
don sifati yuqori boʻlgan yangi
navlarini yaratish, q
ishloq xo‘jaligi
ekinlarini yetishtirishning resurstejamkor, ekologik toza,
innavatsion usullari
ni qo’llash
bugungi kundagi dolzarb muammolardan biri hisoblanadi.
Soʻnggi yillarda kuzatilayotgan global iqlim oʻzgarishlari (havo haroratining
isishi)
qishloq xoʻjaligida mahsulot
yetishtirishning kamayishiga olib kelmoqda. Ammo, aholining
toʻyimli, serhosil mahsulotlarga boʻlgan talabi va ehtiyoji tobora ortib bor
moqda. Shuning
uchun, iqlim oʻzgarishlari sharoitida oziq
-ovqat xavfsizligini yanada mustahkamlash
maqsadida lalmi yerlarning tuproq-
iqlim sharoitlariga mos, issiqlikka, qurgʻoqchilikka, zang
kasalliklariga
chidamli, hosildorligi va don sifati yuqori boʻlg
an qattiq
bugʻdoyning yangi
navlarini
yaratish seleksioner olimlar oldida turgan muhim vazifalardan biridir.
Mahalliy iqlim sharoitining qurgʻoqchilikka, issiqlikka chidamli navlarini yaratish va
ularning boshlangʻich urugʻchiligini yoʻlga qoʻyish hosildor
likni oshirishning muhim
omillaridan biridir [4].
Hosildorlikni bir maromda boʻlishligiga, biotik va abiotik omillarga bardoshli boʻlgan
navlar yaratish orqali erishish mumkin. Sermahsul bugʻdoy navini yaratishda tadqiqotchilar
biotik omillarga chidamlilikni oshirib borishi kerak [5].
Qishloq xoʻjalik ishlab chiqarishining maxsus tarmogʻi urugʻchilik boʻlib, ekinlarning
hosildorligini oshirish va yaratilgan yangi navlarni ishlab chiqarishga joriy etish hamda bu
navlarning sifatli mahsuldor urugʻlarini koʻpaytirish bilan shugʻullanadi [
3].
Natijalar va ularning tahlili.
Lalmikor dehqonchilik ilmiy-tadqiqot institutining qattiq
bug‘doy genetikasi, seleksiyasi va urug‘chiligi laboratoriyasida olib borilgan tadqiqotlar
natijasida duragaylash yo‘li bilan lalmikor maydonlarda ekish uchun qattiq bug‘doyning
qurg‘oqchilikka, issiqlikka, zang kasalliklariga chidamli, hosildorligi va don sifati yuqori
bo‘lgan yangi «Kumushdon»
navi yaratildi.
Tadqiqot natijalariga koʻra «Kumushdon»
navi (Leukurum-3 x K-5947 Voronej obl)
duragay kombinasiyasidan yakka tanlash usuli
bilan yaratilgan boʻlib, duragaylashda ona
oʻsimlik sifatida oʻrtapishar, qurgʻoqchilik,
issiqlikka va sovuqqa chidamli boʻlgan yuqori
hosilli mahalliy tuproq-iqlim sharoitlariga
moslashgan Leukurum-3 navid
an, ota oʻsimlik
sifatida uzun boʻyli, qurgʻoqchilikka, issiqlikka,
zang kasalliklariga, yotib qolishga chidamli, don
sifati yuqori boʻlgan K
-5947 Voronej obl
namunasidan
foydalanilgan.
Nav
oddiy
chatishtirish usuli bilan yaratilgan boʻlib,
duragay
avlodla
rda
qattiq
bugʻdoyning
oʻrtapisharligiga,
sovuqqa,
qurgʻoqchilikka,
issiqlikka, zang kasalliklariga, yotib qolishga
chidamlilik hususiyatlariga, hosildorligi va don
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 7, July 2025 ISSN 2181-2020
Page 76
sifati yuqoriligi boʻyicha tanlashga katta e’tibor berilgan. Ushbu nav turli yillar davomid
a
seleksiya jarayonining bosqichlarida qimmatli xoʻjalik belgilari boʻyicha oʻrganilib 2020 yilda
qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash markaziga sinovdan oʻtkazish uchun yangi nav
sifatida topshirildi. Sinov natijalariga koʻra 2023 yildan boshlab «Kumushdon» navi lalmikor
maydonlarda ekish uchun qishloq xoʻjaligi ekinlari davlat reestriga istiqbolli nav sifatida
kiritildi. Qattiq bugʻdoy «Kumushdon» navining kelib chiqishi (
1-jadval).
Lalmikor maydonlarda ekish uchun qattiq bugʻdoy «Kumushdon» navi
ning qimmatli
xoʻjalik belgilari oʻrganilganda uch yillik oʻrtacha don hosildorligi 16,9 s/ga ni tashkil qilgan
boʻlsa, andoza nav sifatida olingan «Leukurum
-
3» navida oʻrtacha don hosildorligi 14,5 s/ga ni
tashkil etganligi olib borilgan tadqiqotlarda kuzatildi. Andoza navga nisbatan don hosildorligi
2,4 s/ga yuqori ekanligi tahlillarda aniqlandi. Don hajm ogʻirligi andoza navda 775 g/l ni
tashkil etgan boʻlsa, yangi navda oʻrtacha 780 g/l ni tashkil etdi. Don tarkibidagi oqsil miqdori
tadqiqotlar olib bor
ilgan yillarda andoza navda oʻrtacha 14,5 foizni tashkil etgan boʻlsa, yangi
«Kumushdon» navida 15,5 foizni tashkil etib, don sifati kleykovina va oqsil miqdori andoza
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 7, July 2025 ISSN 2181-2020
Page 77
navdan 0,7-1,0 foiz yuqori ekanligi aniqlandi. Yangi navda dala sharoitida sariq zang kasalligi
bilan kasallanish darajasi 5 foizni tashkil etgan boʻlsa, andoza navda sariq zang kasalligi bilan
kasallanish darajasi 20 foizgacha boʻlganligi kuzatildi. Lalmikor maydonlarda ekish uchun
«Kumushdon» navining yotib qolishga chidamligi juda yuqori e
kanligi olib borilgan
tadqiqotlar natijasida aniqlandi (2-jadval).
2-jadval.
Qattiq bugʻdoy «Kumushdon» navining qimmatli xoʻjalik belgi va hususiyatlari
Koʻrsatkichlar
Oʻ
lc
ho
v b
irl
ig
i
Leukurum-3
(а
ndoza)
O’
rtac
ha
Kumushdon
(yangi nav)
O’
rtac
ha
Farq
i
(±)
2018
y
2019
y
2020
y
2018
y
2019
y
2020
y
Hosildorlik
s/ga
6,0
17,3 20,3 14,5
7,6
19,5 23,6 16,9
2,4
Don hajm ogʻirligi
g/l
775
770 780
775
780
775
785 780
5,0
Don yaltiroqligi
%
91,0 89,5 90,0 90,1 92,2 90,0 91,4 91,2
1,1
1000 dona don
vazni
g
42,0 40,6 41,4 41,3 43,6 42,8 42,0 42,8
1,5
Oqsil miqdori
%
14,5 14,2 15,0 14,5 15,8 15,2 15,4 15,5
1,0
Kleykovina
miqdori
%
29,4 29,5 30,0 29,6 30,0 29,8 31,2 30,3
0,7
Oʻsuv davri
kun
240
241 240
240
243
245
244 244
-4,0
Oʻsimlik boʻyi
sm
83
121 113
106
95
158
128 127
21
Yotib qolishga
chidamligi
ball
9
7
7
9
9
9
Sariq zang bilan
kasallanish
darajasi
%
10
20
20
5
5
5
Qoʻngʻir zang bilan
kasallanish
darajasi
%
0
0
0
0
0
0
«Kumushdon» navi
- Respublikaning Jizzax va Qashqadaryo viloyatlari
boʻyicha lalmikor
yеrlarda kuzgi muddatlarda ekish uchun 2023 yildan boshlab istiqbolli nav sifatida Qishloq
xoʻjalik ekinlari Davlat reestriga kiritilgan.
Xulosa.
Yuqorida keltirilgan natijalardan xulosa qilish mumkinki, qattiq bug‘doy
yеtishtirish uchun tuproq
-iqlim sharoiti qulay mintaqalarni tanlash undan yuqori va sifatli
don hosili olishning hal qiluvchi omilidir.
Qattiq bug‘doyning yangi istiqbolli «Kumushdon» navini respublikaning barcha
lalmikor yеrlarida kuzgi muddatlarda ekish tavsiya etiladi. Ekish muddati kuzda ob
-havo
sharoitiga qarab, urug’lar unib chiqishi uchun tuproq yetarli miqdorda namlik bilan
ta’minlangandan keyin, oktyabr oyining ikkinchi va uchinchi o‘n kunligi, noyabr oyining
EURASIAN JOURNAL OF ACADEMIC RESEARCH
Innovative Academy Research Support Center
IF = 7.899
Volume 5, Issue 7, July 2025 ISSN 2181-2020
Page 78
birinchi o‘n kunligi hisoblanadi. Ekish me’yori gektariga kuzda 3,5 mln.dona (140 kg/g)
unuvchan urug‘ hisobida ekiladi.
Oziqlantirish ishlari ekishdan oldin shudgor ostiga gektariga sof ta’sir etuvchi modda
hisobida 4
0 kg/ga fosforli va kaliyli o‘g‘itlar berilishi zarur. Azotli o‘g‘itlar bilan
oziqlantirishning maqbul muddati ekinning tuplash fazasida sof ta’sir etuvchi modda hisobida
mart oyining birinchi va ikkinchi o‘n kunligida ob
-
havo sharoitiga qarab 40 kg/ga me’
yorda
azotli mineral o‘g‘itlar bilan oziqlantirish tavsiya qilinadi.
References:
1.
Amanov A.A., Ziyadullaev Z va boshqalar. Boshoqli don ekinlari selekцiyasi va
urug‘chiligi to‘g‘risida uslubiy qo‘llanma. Qarshi «Nasaf» nashriyoti 2010 yil.
2.
Amanov A.A. va boshqalar. Donli ekinlar seleks
iyasi va boshlang‘ich urug‘chiligi bo‘yicha
uslubiy qo‘llanma. G‘allaorol 2004 yil.
3.
Urazaliev R.A. Seleksiya, semenovodstva i sortoispitaniya na sovromennom etape. //
Vestnik. s/x nauki Kazaxstana. 1993. s. 21-23.
4.
Egamberdie
v S. Oʻzbekistonda don ekinlari urugʻligining sifatini yaxshilash yuzasidan
tavsiyalar. Tashkent, 1989.
5.
Pingali P and P.W.Heisey. Cereal crop productivity in developing countries: Past trends
and future prospects. In Global Agricultural Science policy for the Twenty-First Century.
Melbourne, Australia: Natural Resources and Environment. 1996. Pp.51-94.
