46
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
TILSHUNOSLIKNING DOLZARB MASALALARI
O.Ch.Amanova
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Xorijiy til va adabiyoti yuqori kurslar kafedrasi o‘qituvchisi
E-mail: O.amanova@dtpi
M.X.Bo‘ronova
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Xorijiy til va adabiyoti quyi kurslar kafedrasi o‘qituvchisi
M.E.Qorjovova
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.17626842
Annotatsiya:
ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb masalalari, xususan,
tilning ijtimoiy vazifasi, globalizatsiya davrida milliy tillarning rivoji, raqamli texnologiyalar ta’siri
va lingvistik tadqiqotlarning yangi yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek tilshunosligida
amalga oshirilayotgan ilmiy izlanishlar, ularning dolzarbligi hamda til madaniyatini oshirishdagi roli
yoritiladi. Maqolada tilshunoslikning interdisciplinar yo‘nalishlarga chiqishi, sun’iy intellekt davrida
til tizimini o‘rganishning ahamiyati haqida ham fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
tilshunoslik, dolzarb masalalar, o‘zbek tili, globalizatsiya, raqamli tilshunoslik,
sun’iy intellekt, til siyosati.
Til nafaqat aloqa vositasi,balki u inson tabiyatining oʻziga hos kaliti hamdir,chunki inson
tafakurining bayon etilishi til orqali amalga oshadi. Til-insoniyat madaniyati va tafakkurining eng
muhim ko‘rinishidir.Har bir xalqning tili uning milliy o‘zligini ifodalaydi. Tilshunoslik (lingvistika)
– inson nutqi va til tizimini o‘rganadigan fan. Uning tarixi qadimiy bo‘lib, dastlab falsafa va mantiq
bilan birga rivojlangan. Tilshunoslikka bo‘lgan ehtiyoj: insonlar o‘zaro muloqotini izohlash,diniy
matnlarni tushunish va sharhlash,adabiy merosni asrash hamda kelajak avlodga yetkazish zaruratidan
kelib chiqqan. Shu boisdan tilshunoslik nafaqat lingvistik hodisalarni o‘rganish, balki jamiyatning
ma’naviy hayotini tushunish vositasi sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. XXI asrda fan va
texnologiya jadal sur’atlar bilan rivojlanar ekan, tilshunoslik ham yangi bosqichga ko‘tarildi.
Bugungi kunda tilni faqat grammatik yoki fonetik tizim sifatida emas, balki ijtimoiy, psixologik,
madaniy, hatto texnologik hodisa sifatida o‘rganish zarur bo‘lib qoldi.
Tilshunoslikdagi dolzarb
masalalar – bu, avvalo, tilning bugungi global o‘zgarishlar sharoitida tutgan o‘rni, uning jamiyat
taraqqiyotidagi funksiyasi, yangi kommunikativ muhitdagi holati hamda lingvistik tadqiqotlarning
metodologik yangilanishidir.
Globalizatsiya
— bu dunyo mamlakatlari o‘rtasidagi iqtisodiy, siyosiy, madaniy, axborot va
texnologik aloqalarning tobora kengayib, o‘zaro bog‘liqlikning kuchayishi jarayonidir.
Globalizatsiya jarayonlari natijasida dunyo tillari o‘zaro aloqadorlikda rivojlanmoqda. Bu jarayon bir
tomondan madaniyatlararo muloqotni kuchaytirsa, ikkinchi tomondan ayrim kichik tillarning
yo‘qolish xavfini kuchaytiradi. Shu nuqtai nazardan, o‘zbek tili kabi milliy tillarning saqlanishi va
rivojlanishi til siyosatining eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Tilshunoslik oldida turgan
muhim vazifalardan biri – global axborot makonida milliy tilning mavqeini mustahkamlash, uning
raqamli resurslarini kengaytirish, lug‘at va korpuslarni yaratish, tarjima texnologiyalarini
takomillashtirishdir.So‘nggi yillarda raqamli tilshunoslik (digital linguistics) yo‘nalishi tez sur’atlar
bilan rivojlanmoqda. Kompyuter lingvistikasi, korpus lingvistikasi, sun’iy intellekt va mashina
o‘rganish asosidagi tahlillar tilshunoslikda yangi ufqlarni ochdi. Bugungi kunda o‘zbek tili uchun
ham elektron lug‘atlar, avtomatik tarjima tizimlari, nutqni aniqlash va sintez qilish dasturlari
47
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
yaratilmoqda. Bu esa tilshunoslarning faqat nazariy emas, balki amaliy, texnologik yondashuvlarga
ham e’tibor qaratishini talab qiladi.
Korpus lingvistikasi – katta hajmdagi real matnlar to‘plami
(korpus) asosida til hodisalarini tahlil qiluvchi fan yo‘nalishidir.
Asosiy xususiyatlari: Til hodisalari empirik ma’lumotlar asosida o‘rganiladi
Matnlar elektron shaklda saqlanadi va avtomatik dasturlar yordamida tahlil qilinadi So‘z
chastotasi, birikma tahlili, sintaktik strukturalar va semantik munosabatlar o‘rganiladi.
Mashhur
korpuslar:
British National Corpus (BNC), American COCA,Russian National Corpus.
Asosiy dolzarb masalalar quydagilar hisoblanadi:
Til va jamiyat munosabati
•
Tilning ijtimoiy hodisa sifatidagi roli, milliy ong va madaniyatni ifodalashdagi o‘rni
o‘rganiladi.
•
Globallashuv sharoitida tilning milliy qadriyat sifatida saqlanishi muhim masaladir.
•
Tilning rivojlanishi va zamonaviy texnologiyalar
•
Sun’iy intellekt, tarjima tizimlari, kompyuter lingvistikasi va korpus lingvistikasining
rivojlanishi bilan tilni avtomatik tahlil qilish, matnlarni mashina yordamida qayta ishlash kabi
yo‘nalishlar ilgari surilmoqda.
Til me’yorlari va ularning saqlanishi
•
Adabiy til me’yorlari, orfografiya va orfoepiya qoidalarini takomillashtirish, so‘z boyligini
boyitish, yangi so‘z yasash jarayonlari.
•
Nutq madaniyati va kommunikativ kompetensiya
•
Odamlar o‘rtasidagi muloqotda to‘g‘ri, samarali va madaniyatli so‘zlash masalalari.
•
Bu ayniqsa ta’lim, ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda muhim ahamiyat kasb
etadi.
Ko‘p tillilik va tarjima masalalari
•
Ko‘p tillilik sharoitida til o‘zaro ta’siri, terminologiya va tarjima muammolari.
Tilshunoslikning yana bir dolzarb yo‘nalishi – lingvokulturologiya. U til va madaniyat
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganadi. Xalqning dunyoqarashi, urf-odatlari, qadriyatlari tilda o‘z
aksini topadi. Shu sababli tilshunoslar tildagi frazeologik birliklar, metaforalar, iboralar orqali milliy
mentalitetni tahlil qiladilar. Sotsiolingvistika esa tilning jamiyatdagi mavqei, ijtimoiy tabaqalar, jins,
yosh, kasbga ko‘ra tilning o‘zgarishi kabi masalalarni o‘rganadi. O‘zbekiston sharoitida bu
yo‘nalishning rivojlanishi ko‘p millatli muhitda til siyosatini ilmiy asoslash imkonini beradi. O‘zbek
tilshunosligida mustaqillik yillaridan buyon ko‘plab ilmiy yo‘nalishlar shakllandi. Xususan, o‘zbek
tili korpusi yaratish, terminologiyani yagona tizimga solish, til me’yorlarini takomillashtirish, onlayn
ta’lim va raqamli til resurslarini yaratish borasida sezilarli yutuqlarga erishildi. Biroq dolzarb
muammolar ham mavjud: til normalarining birxillashtirilmaganligi, yangi atamalarni tartibga solish
zarurati, xalqaro miqyosda o‘zbek tilining nufuzi va ilmiy maqomining oshirilishi kabi masalalar hali
ham yechimini kutmoqda.
Tilshunoslikning dolzarb masalalari bugungi kunda faqat ilmiy nazariya emas, balki jamiyat
taraqqiyotining muhim omiliga aylangan. O‘zbek tilshunosligining dolzarb masalalarini hal etish —
milliy o‘zlikni saqlash, ma’naviy boylikni asrab-avaylash va global ilm-fan jarayonlariga
integratsiyalashish demakdir. Kelajakda tilshunoslik fanining rivoji sun’iy intellekt, big data,
neyrotilshunoslik, hamda til va tafakkur o‘rtasidagi aloqalarni yanada chuqur o‘rganishga tayanadi.
Bu esa tilning ilmiy tahlilini yangi bosqichga olib chiqadi. Bugungi kunda tilshunoslikda bir qator
dolzarb masalalar mavjud:
til tizimini universal model asosida izohlash muammosi;sun’iy intellekt
va avtomatik tarjima tizimlari uchun umumiy lingvistik asos yaratish;tillararo interferensiya va
48
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
globalizatsiya ta’sirida til o‘zgarishlarini izohlash;
til va madaniyatning o‘zaro ta’siri, milliy
identifikatsiya muammolari. Shuning uchun tilshunoslikning yana bir dolzarb vazifasi
—
milliy
tillarni asrab-avaylashdir.
References:
1.
Jo‘rayev A.
Tilshunoslikka kirish.
– Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2020.
2.
Saidov Sh.
Zamonaviy o‘zbek tili va lingvistik tahlil metodlari.
– Toshkent: Fan va texnologiya,
2021.
3.
Crystal D.
The Cambridge Encyclopedia of Language.
– Cambridge University Press, 2019.
4.
Nurmonov A.
Til va tafakkur munosabati.
– Toshkent: Fan, 2018.
5.
Karimov A.
Raqamli tilshunoslikning nazariy asoslari.
– Toshkent: Innovatsion nashriyot,
2023.
6.
“Methodology of teaching foreign languages – innovations, traditions, problems and their
solutions” March 15, 2024 Chet tillarni oʻqitish metodikasi-innovatsiyalar,an’analar,muamolar va
yechimlar
