122
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
ТАЪЛИМ ТИЗИМИДА АНТРОПОМОРФЕМИК МЕТАФОРАЛАР
ЛУҒАТИДАН ФОЙДАЛАНИШ
Насруллаева Гулшан Самадовна
Денов тадбиркорлик ва педагогика институти профессори
Email: gulshannasrullayeva82@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17627549
Аннотация:
Бугунги таълим тизимини ўқув луғатларисиз тасаввур қилиш қийин. Тил
ижтимоий восита бўлгани ҳолда у жамиятга хизмат қилиши, коммуникатив муносабатларни
ифода қилиши билан аҳамиятлидир. Тилшуносликда турли замонавий тадқиқот йўналишлари
пайдо бўлгани сабабли бир лисоний бирликни ҳар хил аспектларда текшириб кўрилмоқда.
Жумладан, фикр ифодалашда асосий восита ҳисобланган метафоралар бугунги кунда
когнитивпрагматик аспектда ҳам таҳлил қилинмоқда.
Калит су́злар:
Тавсифий ёндашув, лексикографик ёндашув, метафорология,
“Бугунги кунда метафора тилшуносликда ҳатто фан йўналиши даражасига кўтарилди ва
метафорология бўйича бажарилган ва амалга оширилаётган ишларни санаш ва қайд қилиш
имкони чекланиб бормоқда. Бажарилаётган ишлар тилшунослик фанининг бошқа фанлар
билан туташуви натижасида янгиянги муаммолар кун тартибига қўйилмоқда.
Тилшуносларнинг умумий фикрларига кўра бугунги кунда метафорологиянинг қуйидаги икки
йирик йўналишлари мавжудлигини эътироф этиш мумкин:
1.Тавсифий ёндашув.
2.Лексикографик ёндашув.
1
Шу маънода антропоморфик метафораларнинг социолингвистик хусусиятларини ҳам
илмий ўрганиш зарур, чунки деярли барча нутқ услубларида қўлланиладиган
метафораларнинг ижтимоий қиймати алоҳида тадқиқ этилмаган. Антропоморфик
метафоралар сўзлашув, илмий, расмий, оммабоп, айниқса, бадиий услубдаги матнларда фаол
қўлланилади. Хусусан, шеъриятда антропоморфик метафораларнинг ўзига хос намуналарини
учратиш мумкин. Бироқ ўзбек тилида шеърий ва бошқа матнлар асосида антропоморфик
метафоралар луғати яратилмаган.
“Лексикологияда метафора янги лексик маъноларни ҳосил қилиш манбаи сифатида
қаралади:
Қоракамар
(Ўзбекистон жанубидаги тоғ тизмаси),
Олтинсой
ва ҳ. ва шунга мос
ҳолда, лексикализациялашган мазкур турдаги бирликлар луғатларга тегишли тартибда
киритилади. Бинобарин, номинатив назарияда метафоранинг фаол иштирокига шубҳа қилиб
бўлмайди.”
2
Ҳозирги кунда компьютерлар нафақат дастурчи ва муҳандислар орасида, балки турли
хил фойдаланувчилар, жумладан, тилшунослар, таржимонлар ва чет тили ахборотларининг
тезкор таржимасига муҳтож мутахассислар орасида ҳам тобора салмоқли ўрин эгаллаб
келмоқда. Шу муносабат билан, компьютер луғатлари вақтни тежаш ва она тили
маълумотларини тушуниш жараёнини оптималлаштириш учун жуда қулай восита
ҳисобланади. Мазкур иш мазкур муаммоларни ўрганишга, шунингдек, лингвистик таҳлил
жараёнини автоматлаштиришга қаратилган айрим лингвистик дастурий маҳсулотлар яратиш
зарурати мавжуд.
1
Эгамбердиев Ж.Ж. Сўзларнинг метафорик маъноларини изоҳли луғатларда кодификациялаш тамойиллари:
Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертация автореферати – Андижон, 2020 – Б.9
2
Махмараимова Ш. Ўзбек тили метафораларининг антропоцентрик тадқиқи (номинатив аспект): Филология
фанлари доктори (DcS) илмий даражасини олиш учун тайёрланган дисс – Самарқанд, 2020. – Б.102
123
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
Ушбу тадқиқотни жуда замонавий муаммолар ечимига доир иш, деб ҳисоблаш мумкин,
чунки электрон луғатлар соҳасининг ривожланиши ва кундалик ҳаётга жорий этилиши кўпроқ
тилшуносларга, хусусан, луғатшуносларга боғлиқ. Ўзбекистон ҳозирги кунда халқаро
ҳамжамиятга тобора интеграциялашаётгани ва иқтисодий ва сиёсий тўсиқлар билан бир
қаторда тил тўсиқлари ҳам бунинг олдини олаётганини ҳисобга олсак, бу мавзу айниқса
долзарбдир. Шу билан бирга, илм-фан ва маданиятнинг барча соҳаларида жамоаларнинг
бундай мулоқот жараёнини амалга оширишга қодир ва тайёр бўлган мутахассислар ҳам кўп
эмас, бу уларнинг фаолияти мураккаблашишига олиб келади. Шунинг учун ҳозирги кунда
инсон лингвистик луғатлардан фойдаланиш жараёнини имкон қадар автоматлаштириш
йўлларини топиш, бир томондан, инсон луғат яратишнинг оғир меҳнатини имкон қадар
енгиллаштириш, иккинчи томондан – бу ишни имкон қадар самарали қилиш айниқса
муҳимдир. Буни фақат кибернетика, дастурлаш, психология, ва энг муҳими – тилшунослик
соҳаларидаги мутахассисларнинг саъй-ҳаракатларини имкон қадар сингдириш орқали амалга
ошириш мумкин.
“Метафоралар нафақат бадиий адабиётда тилнинг жозибадорлигини, эстетик қувватини
оширувчи бирлик сифатида, балки таълим-тарбияда, фантехника соҳасида, тиббиёт ва бошқа
соҳаларда ҳам изоҳловчи қурол сифатида муҳимдир. Демак, метафоралар илм ҳамда тилни
бойитибгина қолмай, инсон ҳатти-ҳаракатини тушуниш, идрок қилиш учун ўзига хос восита
ҳамдир. Бундай миллий бойликни сақлаб, изоҳлаб келажак авлодга етказиб бериш вазифаси
изоҳли луғатлар зиммасига юкланганлиги барчага маълум. Чунки ҳар қандай луғат инсон
тафаккурининг ижоди сифатида авваламбор фактлар асосида тўпланган, умумлашган тажриба
маҳсули ҳисобланади.”
3
Антропоморфик метафоралар луғатини тузишда мисол тариқасида, тилнинг ядросига
тегишли бўлган деярли ҳар қандай сўз беришингиз мумкин. Масалан, бирикма шаклида
қуйидагича бўлиши мумкин:
олов нафас
улуғ овоз
илвасин йигитлар
бобур йигитлар
уйғоқ сув
“Фанда номинациянинг тўрт тури ажратилади: 1) ҳосил бўлишига кўра нормал ёхуд
табиий номинациялар, 2) мутациялар – метафора, метонимия таъсирида юзага келган
номинациялар, 3) онгли равишда (луғат таркибига киритиш мақсадига йўналтирилган нутқ)
вужудга келган сунъий номинациялар, 4)"патологик" номинация, лисоний мезонлардан
оғишиш, экстралингвистик факторлар эвазига ҳосил бўлган номинациялар”
4
Метафораларда морфологик бирлик, таҳлил бирлиги эмас, алоҳида лексик маъно ҳосил
қилиш имконини берадиган бундай луғавий мазмунни яратиш вазифаси, эҳтимол, компьютер
лексикографиясида энг истиқболли йўналишдир. Кўриниб турибдики, уни ҳал этиш таҳлил
технологиялари томонидан қўлланиладиган луғат тавсифлари ва шаклий моделларни
“синхронлаштиришни” талаб қилади. Чегарада у ягона интеграл лексиксинтактик-семантик
тавсиф бўлиши керак.
3
Эгамбердиев Ж.Ж. Сўзларнинг метафорик маъноларини изоҳли луғатларда кодификациялаш тамойиллари:
Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертация автореферати – Андижон, 2020 – Б.17.
4
Русская грамматика / Под ред.Н.Ю. Шведовой. Т.2. – М., 1980. – С. 28. Цит.олинди: Махмараимова Ш.
Кўрс.асар. – Б.20
124
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
Лексик тавсифларга интеграл ёндашув босма луғатларнинг “монофункционаллиги”
муаммосини ҳам ҳал қилади. Масалан, кўпчилик босма метафорик луғатларининг хусусияти
манба тилидаги лексик маъно структурасини тилнинг мақсадли лексик тизимига ва айнан бир
функцияни а тилдан б тилга ҳақиқий таржимани амалга оширишга йўналтиришдир. Айтиш
керакки, агар ёзувчи яратган метафора модели фойдаланувчи белгиланган ўқувчи модели
ўтиш керак бўлса, бу чеклаш луғатда жуда ноқулайлик туғдиради.
Дарҳақиқат, бугунги кунда бундай моделлар турли хил луғатлар томонидан амалга
оширилмоқда, бу ўқувчи учун жуда ноқулай. Шунинг учун лексик тавсифларга интеграл
ёндашув нафақат услубий (ва, муҳими, иқтисодий жиҳатдан), балки фойдаланувчи
манфаатларини ҳисобга олиш нуқтаи назаридан ҳам асослаб берилади.
Луғат мазмунининг долзарблиги муаммосига тўхталиб ўтамиз. Юқорида айтиб
ўтилганидек, босма луғатлар доимий эмас, улар эскиради, такомиллаштириб боришга эҳтиёж
сезади.
Бу, айниқса, метафоралар, хусусан, антропоморфик метафораларга ҳам ҳам
тааллуқлидир. Бу соҳада ўзбек луғатчилигида нафақат эскирган, балки оддий кўринади.
Тилнинг ҳозирги ҳолатини аниқлаш вазифалари ёмғирдан кейин қўзиқорин каби ўсадиган
кичик луғатлар томонидан бажарилади.
“Метафорик маънонинг лексикографик талқини масаласи тилшунослигимизда қатор
муаммолар билан йўғрилган ва беҳад мураккаб объект эканлиги билан характерланади.
Масалан, ўсимлик номларини ифодаловчи метафорик маъноли сўзларнинг изоҳли
луғатлардаги
талқини
масаласида
турли
хилликлар,
бир
мустаҳкам
мезонга
асосланилмаганлигини кўриш мумкин. 2008 йилда чоп этилган беш жилдли “Ўзбек тилининг
изоҳли луғати”да
лола
сўзи тавсифида унинг метафорик асосда исм сифатида қўлланилиши
айтилади, бироқ
атиргул, чиннигул
сўзлари талқинида уларнинг исм сифатида ишлатилиши
ҳақида фикр билдирилмайди. Метафорик маънога, албатта, биринчи, яъни бош маъно ёки
бошқа бир кўчма маъно асос бўлиб хизмат қилиши мумкин.”
5
Ўзбек тилида антропоморфик метафоралар луғатида метафоралрни беришга доир
қуйидаги ёндашувлардан фойдаланиш мумкин:
Антропоморфик метафораларни луғат мақоласида қайд этишнинг ушбу кўриниши
сўзларнинг қўлланиши ва тушунилишини осонлаштиради.
Бугунги кунда жаҳон тилшунослиги компьютер технологиялари билан интеграциялашиб
бормоқда. Ўзбек амалий тилшунослигида ҳам турли хил луғатлар яратиш асосий вазифа
сифатида турибди. Шунингдек, электрон луғатлар яратиш ишлари ҳам бошланган, аммо
антропоморфик метафораларнинг корпусга мосланган электрон шакли мавжуд эмас.
Инсон оламнинг лисоний манзарасини ўз тафаккурида шакллантирар экан, албатта,
қадимий қадриятлар, ота-боболарнинг ўгитлари, жумладан, мақоллар, маталлар, ҳикматли
сўзлар, достонлардаги лоф ва муболағалар орқали ўрганади. Метафоралардан фойдаланишда
икки йўл мавжуд: дастлабкиси эртаклар ва афсоналарда бошқа жонзотлар ва табиат
ҳодисалари орқали кишилар ўз тафаккурларини бойитадилар, яъни ҳайвонларга, дарахтларга,
коинот жисмларига хос хатти-ҳаракатлар орқали инсон тарбияланади. Иккинчиси –
инсонларга хос хатти-ҳаракатлар, ҳолатлар, хусусиятлар орқали одамлар бир-бирларини
чуқурроқ, аниқроқ тушуниб олишади Ҳар икки ҳолатда ҳам метафоралар муҳим восита
5
Эгамбердиев Ж.Ж. Сўзларнинг метафорик маъноларини изоҳли луғатларда кодификациялаш тамойиллари:
Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертация автореферати – Андижон, 2020 – Б.10.
125
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
ҳисобланади. Бу ўринда, айниқса, инсонга хос, яъни антропоморфик метафоралар асосий
вазифани бажаради.
References:
1.
СОБИРЖОНОВА, М. С., & ЭШКУВВАТОВА, Г. А. К. (2018). Проблемы обучения
непонятным словам в английских классах.
Наука среди нас
, (6), 244-249.
2.
IBODULLAYEVNA, S. B., SOBIRJONOVNA, S. M., & MIRBOBOYEVNA, T. G. (2020).
The Concept of Culture and Internet Connection.
International Journal of Innovations in Engineering
Research and Technology
,
7
(05), 193-195.
3.
NASRULLAYEVA, G. (2019). An Anthropocentric Metaphor In The System Of A Linguistic
World Picture.
Philology Matters
,
2019
(1), 64-70.
4.
Эгамбердиев Ж.Ж. Сўзларнинг метафорик маъноларини изоҳли луғатларда
кодификациялаш тамойиллари: Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)
диссертация автореферати – Андижон, 2020 – Б.9.
5.
Русская грамматика / Под ред.Н.Ю. Шведовой. Т.2. – М., 1980. – С. 28. Цит.олинди:
Махмараимова Ш. Кўрс.асар. – Б.20.
6.
Махмараимова Ш. Ўзбек тили метафораларининг антропоцентрик тадқиқи (номинатив
аспект): Филология фанлари доктори (DcS) илмий даражасини олиш учун тайёрланган дисс –
Самарқанд, 2020. – Б.102
