140
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
TILLARNING HOZIRDA QO‘LLANILISHI, QO‘LLANMASLIGI VA TIL
OILALARIGA AJRATILISHIGA KO‘RA TASNIFI
Ruxshona Ziyodulla qizi Xolto’rayeva
Hulkar Faxriddin qizi Nurullayeva
Muharram Elmo’min qizi Xidirova
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.17627654
Annotatsiya:
Bugungi globallashuv davrida dunyo tillarining o‘zaro ta’siri, ularning
qo‘llanilish darajasi va holati tobora o‘zgarib bormoqda. Ayrim tillar xalqaro muloqot vositasiga
aylanayotgan bo‘lsa, boshqalari esa yo‘qolib ketish xavfi ostida turibdi. Mazkur maqolada tillarning
hozirgi holati, ularning qo‘llanilishi va qo‘llanmasligining asosiy sabablari hamda genealogik tasnifi
haqida so‘z yuritiladi. Shuningdek, tillarning madaniy va ijtimoiy rivojlanishdagi o‘rni ham
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
til, til oilasi, xalqaro til, yo‘qolib borayotgan tillar, globalizatsiya, genealogik
tasnif.
Abstract:
In today’s era of globalization, the interaction between world languages, as well as
their level of use and status, is constantly changing. While some languages are becoming means of
international communication, others are on the verge of extinction. This article discusses the current
state of languages, the main reasons for their usage and non-usage, and their genealogical
classification. It also highlights the role of languages in cultural and social development.
Keywords
: language, language family, international language, endangered languages,
globalization, genealogical classification.
Kirish
Til — insoniyat jamiyatining eng asosiy aloqa vositasi, milliy madaniyat va tafakkurning
ko‘zgusidir. Dunyoda mavjud bo‘lgan minglab tillar o‘zining tarixi, tuzilishi va qo‘llanish darajasi
bilan bir-biridan farq qiladi. Hozirgi kunda texnologik taraqqiyot, xalqaro aloqalar va global
kommunikatsiyalar natijasida ayrim tillar keng tarqalib, jahon miqyosida ishlatilmoqda. Shu bilan
birga, ko‘plab kichik etnik guruhlarning tillari unutilib, yo‘qolib bormoqda. Demak, tillarning hozirgi
qo‘llanilishi va ularning genealogik tasnifi masalasi nafaqat lingvistik, balki ijtimoiy-madaniy
jihatdan ham dolzarb mavzulardan biridir.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya
Tilshunos olimlarning tadqiqotlariga ko‘ra (R.Sayfullayeva, N.Baskakov, A.Sodiqov va
boshqalar), hozirgi dunyoda 6–7 ming atrofida til mavjud. Ularning ichida 20 ga yaqin til global
darajada millionlab insonlar tomonidan ishlatiladi. Masalan, ingliz, xitoy (mandarin), ispan, arab, rus
va fransuz tillari xalqaro miqyosda yetakchi o‘rinda turadi.
Tadqiqotlarda qayd etilishicha, har ikki haftada bir til yo‘qoladi. Bu esa UNESCO tomonidan
“yo‘qolib borayotgan tillar” ro‘yxatini tuzishga sabab bo‘lgan. Asosiy sabablar quyidagilar
hisoblanadi:
•
Globalizatsiya va urbanizatsiya jarayonlari;
•
Rivojlangan tillarning iqtisodiy-siyosiy ta’siri;
•
Ta’lim tizimida mahalliy tillarning chetga surilishi;
•
Yoshlarda milliy tilga bo‘lgan befarqlik;
•
Raqamli makonda cheklangan ishlatilish.
Shu bilan birga, ayrim mamlakatlar tilni saqlash va qayta tiklash siyosatini amalga oshirmoqda.
Masalan, Uels tili (Cymraeg) va ivrit (Hebrew) tillari muvaffaqiyatli tiklangan tillar sirasiga kiradi.
141
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
Metodologik jihatdan maqolada tillarning ijtimoiy faoliyati, ishlatilish sohalari va genealogik
kelib chiqishiga asoslanib tahlil qilindi. Web of Science’da nashr etilgan “Global predictors of
language endangerment and the future of linguistic diversity” maqolasida til yo‘qolish jarayonini
tug‘diruvchi omillar keng tahlil qilingan. U yerda 6 511 ta nutqiy til ma’lumotlar bazasi asosida 51
ta predictor (demografik, ijtimoiy, huquqiy, ekologik va infrastruktura ko‘rsatkichlari) o‘rganilgan.
Tadqiqot natijasida til xavfi ehtimoli bilan eng bog‘liq besh jarayon aniqlangan:
1. L1 (ona tili) so‘ylovchilar soni — tilni so‘zlashuvchilarning kamayishi xavfni oshiradi.
2. Qanday hududlarda boshqa tillar bilan chegaradosh bo‘lishi (bordering language richness)
— turli tillar bilan chegaradosh hududlarda til xavfi yuqori bo‘lishi mumkin.
3. Yo‘l tarmog‘i zichligi (road density) — yo‘l tarmog‘i rivojlangan hududlarda odamlar
harakatchanligi ortadi, bu esa til almashuv jarayonini tezlashtirishi mumkin.
4. O‘rta ma’lumot yillari (average years of schooling) — yuqori ma’lumot olgan jamiyatlarda
dominant tillarga o‘tish ehtimoli katta bo‘lishi mumkin.
5. Ya’ni hududdagi boshqa tillarning xavf darajasi — atrofdagi tillar ham xavfli bo‘lsa, tildagi
bosim oshadi.
Asosiy qism
1. Tillarning hozirgi qo‘llanilishi
Dunyo tillarining qo‘llanilish darajasi ularning aholi soni, iqtisodiy qudrati, siyosiy mavqei va
madaniy ta’siri bilan chambarchas bog‘liqdir.
Ingliz tili – xalqaro aloqa, fan, texnologiya va internet tili sifatida yetakchi o‘rinda.
Xitoy (mandarin) – eng ko‘p so‘zlashuvchi til (1 milliarddan ortiq).
Ispan, arab, rus, fransuz tillari – xalqaro diplomatiya va ta’limda muhim o‘rin tutadi.
Ayni paytda, ko‘plab afrikalik va osiyolik xalqlarning tillari faqat mahalliy darajada ishlatiladi.
2. Tillarning qo‘llanmasligi va yo‘qolib borishi
Ko‘plab tillar asosan kichik etnik guruhlar orasida so‘zlashiladi. Agar yosh avlod u tilda
muloqot qilmasa, til asta-sekin unutiladi. Tilning yo‘qolishi — madaniyat va milliy xotiraning ham
yo‘qolishidir.
Masalan:
Avstraliya aborigenlari tillarining 90 foizi yo‘qolib ketgan;
Yaponiyaning Ainu tili deyarli so‘zlashuvdan chiqqan;
Markaziy Osiyoda ham ba’zi qadimiy lahjalar va shevalar yo‘qolib bormoqda.
3. Tillarning genealogik tasnifiTilshunoslikda tillar kelib chiqish (genealogik) jihatdan
o‘xshashliklariga
:
ko‘ra oilalarga ajratiladi. Eng yirik til oilalari quyidagilardir
Til oilasi
Misollar
Hudud
Indo-yevropa
ingliz, rus, hind, fors, ispan,
fransuz
Yevropa, Osiyo
Turkiy
o‘zbek, turk, qozoq, uyg‘ur,
qirg‘iz
Markaziy Osiyo, Turkiya
Semit
arab, ivrit, amxar
Yaqin Sharq, Afrika
Sino-tibet
xitoy, birman
Sharqiy Osiyo
Fin-ugor
fin, eston, vengr
Shimoliy Yevropa
Dravid
tamil, telugu, kannada
Hindiston janubi
Bantu (Niger-Kongo)
suahili, zulu, xosa
Afrika
142
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
O‘zbek tili turkiy tillar oilasining qarluq guruhiga kiradi va 50 milliondan ortiq inson tomonidan
ishlatiladi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, tillarning hozirgi holati insoniyat madaniyati va tafakkurining xilma-
xilligini namoyon etadi. Maqolada aytilishicha, agar hech qanday choralar ko‘rilmasa, til yo‘qolishi
tezligi keyingi 40 yil ichida uch barobar oshishi mumkin va har oy kamida bitta til yo‘qolishi
ehtimoldan holi emas. Ba’zi tillar global miqyosda kengayib borayotgan bo‘lsa, boshqalari yo‘qolish
xavfi ostida. Shu sababli, har bir xalq o‘z tilini asrash, uni yosh avlodga o‘rgatish, raqamli maydonda
rivojlantirish va xalqaro miqyosda targ‘ib etish uchun harakat qilishi lozim.Til – millatning yuragi,
tarixiy xotirasi va madaniy mavjudligining timsolidir.
References:
1.
Web of Science. Global Language Endangerment Index: Trends and Forecasts(2023). Clarivate
Analytics.
2.
Sayfullayeva R., Qurbonova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent, 2009.
3.
Baskakov N.A., Sodiqov A.S., Abduazizov A. Umumiy tilshunoslik. – Toshkent, 1979.
4.
Bushuy A.M., Safarov Sh. Til qurilishi: tahlil metodlari va metodologiyasi. – Toshkent, 2007.
5.
UNESCO. Atlas of the World’s Languages in Danger. – Paris, 2010.
6.
Crystal D. Language Death. – Cambridge University Press, 2000.
