11
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
XALQARO MOLIYAVIY INSTITUTLAR BILAN HAMKORLIKNING
SAMARADORLIGI
Qosimov Bobur Sobirovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti,
“Moliya pul muomalasi va kredit” kafedrasining tayanch doktoranti
https://orcid.org/0009-0006-8238-1098
telefon nomeri 884559900telefon nomeri 884559900
https://doi.org/10.5281/zenodo.17509840
Annotatsiya:
Maqolada O‘zbekistonning xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlik qilish
jarayonlari, ularning milliy iqtisodiy rivojlanishga ta’siri hamda ushbu hamkorlikning samaradorligini
baholash boʼyicha xulosa, takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
xalqaro moliyaviy institutlar, moliyaviy hamkorlik, tashqi moliyalashtirish, kredit
liniyalari, grantlar, texnik yordam, iqtisodiy islohotlar.
Аннотация:
В статье изложены выводы и предложения относительно процессов сотрудничества
Узбекистана с международными финансовыми институтами, их влияния на развитие национальной
экономики, а также дана оценка эффективности этого сотрудничества.
Ключевые слова:
международные финансовые институты, финансовое сотрудничество,
внешнее финансирование, кредитные линии, гранты, техническая помощь, экономические реформы.
Annotation:
The article provides conclusions and proposals on the processes of Uzbekistan’s
cooperation with international financial institutions, their impact on national economic development, and an
assessment of the effectiveness of this cooperation.
Keywords:
international financial institutions, financial cooperation, external financing, credit lines,
grants, technical assistance, economic reforms.
Kirish
Globallashuv va iqtisodiy integratsiya jarayonlari chuqurlashib borayotgan sharoitda xalqaro moliyaviy
institutlar bilan hamkorlik mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida muhim o‘rin tutmoqda. Ushbu
institutlar tomonidan taqdim etilayotgan kreditlar, grantlar, texnik ko‘mak va maslahat xizmatlari
iqtisodiyotning ustuvor yo‘nalishlarini qo‘llab-quvvatlashga, infratuzilmani modernizatsiya qilishga,
moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashga hamda islohotlar samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Bugungi kunda Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Osiyo taraqqiyot banki, Yevropa tiklanish
va taraqqiyot banki kabi xalqaro moliyaviy institutlar bilan sheriklik aloqalarining kengayishi O‘zbekiston
uchun ham rivojlanishning muhim omillaridan biriga aylanmoqda.
Mamlakatda olib borilayotgan keng qamrovli iqtisodiy islohotlar, investitsion muhitni yaxshilash,
biznes jarayonlarni soddalashtirish, infratuzilma loyihalarini moliyalashtirishda xalqaro moliya institutlarining
ulushi yildan-yilga ortib bormoqda. Shu bilan birga, tashqi moliyalashtirish imkoniyatlaridan foydalanish
jarayonida ayrim cheklov va xatarlar – davlat qarzi hajmining oshishi, kredit shartlarining qat’iyligi, tashqi
iqtisodiy omillarga yuqori darajada bog‘liqlik kabi jihatlarni ham hisobga olish talab etiladi.
Shu sababli xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikning iqtisodiy samaradorligini chuqur ilmiy
tahlil qilish, uning afzallik va kamchilik tomonlarini baholash, mavjud muammo va xavflarni bartaraf etish
bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqish dolzarb vazifa sanaladi.
Mazkur tadqiqotda xalqaro moliyaviy hamkorlikning O‘zbekiston iqtisodiyotiga ta’sir ko‘rsatish
mexanizmlari o‘rganilib, hamkorlikni yanada takomillashtirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi. (1-
jadval).
O‘zbekiston kreditlar va investitsiyalarning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi
1
1-jadval
1
World Bank,
Uzbekistan’s Bold Push for Unlocking Jobs and Prosperity,
2025 ma’lumotlari
12
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Yil
Gross
investment,
% YaIM
FDI, %
YaIM
YaIM
o‘sishi, %
Ishsizlik,
%
Milliy
qashshoqlik,
%
Samaradorlik
proksisi¹
2019
36.8
3.4
6.8
4.8
…
0.18
2020
34.5
2.6
1.6
5.4
…
0.05
2021
32.2
3.3
8.0
5.7
17.0
0.25
2022
29.2
3.2
6.0
5.0
14.1
0.21
2023
34.5
2.4
6.3
5.1
11.0
0.18
2024
39.6
2.4
6.6
5.5
…
0.17
1-jadvalda 2019 yilda investitsiyalarning YaIMdagi ulushi juda yuqori -
36,8 %
, shu bilan birga FDI
3,4 %ni tashkil etgan. YaIM
6,8 %
o‘sgan, ishsizlik
4,8 %
darajada bo‘lgan. Samaradorlik proksisi
0,18
bo‘lib,
investitsion faollikning iqtisodiy o‘sishni qo‘zg‘atuvchi omil bo‘lgani kuzatiladi. Milliy qashshoqlik bo‘yicha
ma’lumot mavjud emas, ammo umumiy indikatorlar ijobiy bo‘lgan.
Pandemiya ta’siri sezilarli: investitsiyalar
34,5 %,
FDI
2,6 %,
YaIM o‘sishi
1,6 %
gacha keskin
pasaygan. Ishsizlik
5,4 %
ga oshgan.
Samaradorlik proksisi
0,05
darajaga tushib ketgan - bu kapital qo‘yilmalar qaytimi juda pastlashganini
anglatadi. Ijtimoiy bosim oshgan, qashshoqlik bo‘yicha ham salbiy trend kutiladi.
Post-pandemiya tiklanish davri: investitsiya ulushi biroz kamaygan -
32,2 %,
ammo FDI
3,3 %
gacha
tiklangan. YaIM
8,0 %
bilan yuqori sur’atda o‘sgan. Ishsizlik
5,7 %
, qashshoqlik darajasi
17,0 %
atrofida
bo‘lgan.
Samaradorlik proksisi
0,25
- bu davrda investitsiyalarning iqtisodiy o‘sishga qaytimi maksimal darajada
ko‘ringan.
Investitsiya ulushi yanada qisqarib,
29,2 %
bo‘lgan, FDI esa
3,2 %
darajada barqaror. YaIM o‘sishi
6,0
%,
ishsizlik
5,0 %,
qashshoqlik
14,1 %
gacha qisqargan. Samaradorlik proksisi
0,21
- kapital samaradorligi
yuqori, ijtimoiy ko‘rsatkichlarda ijobiy dinamika kuzatilgan.
Investitsion faollik qayta ko‘tarilgan -
34,5 %,
biroq FDI
2,4 %
gacha pasaygan. YaIM o‘sishi
6,3 %,
ishsizlik
5,1 %.
Qashshoqlik
11,0 %
gacha kamaygan. Samaradorlik proksisi
0,18-
investitsiyalar natijadorligi
o‘rtacha darajaga qaytgan. Ijtimoiy barqarorlik kuchaygani ko‘rinadi.
Investitsiyalar yana yuqori -
39,6 %,
biroq FDI
2,4 %
bilan past darajada qolmoqda. YaIM o‘sishi
6,6
%,
ishsizlik
5,5 %
biroz oshgan. Qashshoqlik bo‘yicha ma’lumot berilmagan. Samaradorlik proksisi
0,17
-
investitsiyalar hajmi ortgani bilan ularning samaradorligi nisbatan past (2-jadval).
Xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikning iqtisodiy samaradorligini baholash mezonlari
2-jadval
№
Baholash mezoni
Mezonga izoh
Baholash ko‘rsatkichi
(indikator)
1
Moliyaviy natijadorlik
Ajratilgan mablag‘ning iqtisodiy
qaytimi
YaIMga qo‘shgan hissasi,
investitsiya qaytimi
2
Infratuzilmaga ta’siri
Loyihalarning iqtisodiy
infratuzilmani yaxshilash
darajasi
Transport, energetika, raqamli
infratuzilma ko‘rsatkichlari
3
Bandlikka ta’siri
Yangi ish o‘rinlari yaratishdagi
roli
Yaratilgan ish o‘rinlari soni
4
Innovatsion rivojga ta’siri
Ilg‘or texnologiya va boshqaruv
amaliyotlarining joriy etilishi
Innovatsion loyihalar ulushi,
texnologiyalar transferi
5
Xavf va qarzdorlik darajasi
Tashqi qarz barqarorligini
ta’minlash holati
Qarzdorlik/YaIM, kredit
shartlari
6
Ijtimoiy ta’sir
Aholi farovonligi va yashash
sifati yaxshilanishi
Sog‘liq, ta’lim, kommunal
xizmatlar ko‘rsatkichlari
13
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
7
Institutsional rivojlanishga
ta’siri
Davlat boshqaruvi va moliyaviy
tizim samaradorligini oshirish
BMT, Jahon banki
indikatorlari
8
Shaffoflik va monitoring
Loyihalar ijrosining ochiqligi
darajasi
Sharhlash, hisobotlar
taqdimoti
9
Ekologik ta’sir
Barqaror rivojlanish talablariga
mosligi
Atrof-muhitga ta’sir bahosi
10
Mintaqaviy rivojga ta’siri
Hududlar kesimida teng
rivojlanishga hissa
Hududiy investitsiya ulushi
2-jadvalda xalqaro moliyaviy institutlardan jalb etilgan mablag‘larning iqtisodiyotga qo‘shgan hissasi
ushbu mezon orqali baholanadi. YaIMga qo‘shilgan real hissa, investitsiya qaytimi (ROI) va iqtisodiy
rentabellik darajasi hamkorlikning moliyaviy samaradorligini belgilaydi. Ushbu ko‘rsatkichlar mablag‘lar
o‘zini qanchalik oqlaganini namoyon etadi.
Loyihalarning transport, energetika va raqamli infratuzilma rivojiga qo‘shgan hissasi asosiy baholash
yo‘nalishidir. Yirik infratuzilmaviy loyihalar iqtisodiy sikllarni jonlantirishga, logistika samaradorligini
oshirishga xizmat qiladi. Shu bois mazkur indikatorlar rivojlanish intensivligini ko‘rsatadi.
Hamkorlik natijasida yaratilgan yangi ish o‘rinlari soni ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikning muhim
o‘lchovi hisoblanadi.
Xususan, loyihalar bevosita va bilvosita bandlikni oshirishi orqali aholining daromadlari va mehnat
bozoridagi faollikni rag‘batlantiradi.
XMI mablag‘lari hisobidan ilg‘or texnologiyalarni joriy etish va boshqaruvni modernizatsiyalash
imkoniyati yaratiladi. Innovatsion loyihalar ulushi va texnologiyalar transferi jarayonlari iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini oshirishda muhim omildir.
Tashqi moliyalashtirish bilan bog‘liq qarz barqarorligi masalalari ham e’tibordan chetda qolmaydi.
Qarzdorlikning YaIMga nisbati hamda kredit shartlarining yumshoqligi mamlakatning fiskal barqarorligini
ta’minlash nuqtayi nazaridan baholanadi.
Aholi farovonligi, yashash sifati va ijtimoiy xizmatlarga kirish imkoniyatining kengayishi
hamkorlikning eng muhim natijalaridan biri sanaladi. Sog‘liqni saqlash, ta’lim va kommunal xizmatlar
ko‘rsatkichlarining yaxshilanishi ijtimoiy samaradorlikni ifodalaydi.
Davlat boshqaruvi, tartibga solish tizimi va moliya institutlarining funksional imkoniyatlari oshish
darajasi baholanadi. BMT, Jahon banki kabi xalqaro indekslardagi o‘sish mamlakatning institutsional
salohiyati kuchayayotganidan dalolat beradi.
XMI bilan hamkorlik jarayonlarida loyihalarning ochiqligi, hisobotlarning muntazam taqdim etilishi va
manfaatdor tomonlar ishtirokini ta’minlash muhim talab sifatida qaraladi. Bu mezon korrupsiya va samarasiz
boshqaruv xavflarini kamaytiradi.
Moliyalashtirilayotgan loyihalarning ekologik barqarorligi, atrof-muhitga salbiy ta’sirlarning
minimallashtirilishi va “yashil” me’yorlarga mosligi baholashning ajralmas qismidir. Barqaror rivojlanish
tamoyillari asosiy mezon sifatida qo‘yiladi.
Hamkorlik natijasida hududlar kesimida teng iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash darajasi tahlil
qilinadi. Investitsiya oqimlarining hududiy taqsimoti milliy iqtisodiyotning muvozanatli o‘sishiga xizmat
qiladi.
O‘zbekistonning xalqaro moliyaviy institutlar (Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki, Yevropa tiklanish
va taraqqiyot banki va boshqalar) bilan hamkorligi milliy iqtisodiyotning modernizatsiyasi va barqaror
rivojlanishida sezilarli o‘rin egallaydi. Ushbu hamkorlik natijasida yirik infratuzilmaviy loyihalar
moliyalashtirilib, bandlikni oshirish, tadbirkorlikni rivojlantirish va aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish
borasida muayyan ijobiy natijalarga erishildi.
Lekin xalqaro moliyaviy institutlar bilan hal etilishi zarur bo‘lgan quyidagi muammolarni bartaraf etish
maqsadga muvofiq:
14
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
- tashqi qarzdorlikning YaIMga nisbatan maqbul chegarasini belgilagan holda, strategik qarz boshqaruvi
tizimini yanada takomillashtirish zarur;
- faqat yuqori iqtisodiy qaytimga ega investitsiya loyihalarini moliyalashtirishga ustuvorlik berish;
- XMI mablag‘laridan foydalanishda davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini kengaytirish lozim;
- raqamli iqtisodiyot, ekologik “yashil” texnologiyalar va yuqori qo‘shimcha qiymatli ishlab chiqarish
loyihalariga investitsiya oqimini yo‘naltirish;
- loyiha ijrosi bo‘yicha ochiq ma’lumotlar platformalarini joriy etish lozim;
- har bir loyiha doirasida ekologik xavflarni baholash va kompensatsiya strategiyalarini ishlab chiqish
maqsadga muvofiq.
Umuman olganda, xalqaro moliya oqimlari bilan ishlash jarayoni shuni ko‘rsatadiki, samaradorlikning
eng muhim sharti – bu jalb etilgan resurslarni yuqori qo‘shimcha qiymat yaratishga, innovatsion salohiyatni
oshirishga, institutsional islohotlarni jadallashtirishga va iqtisodiy mustaqillikni kuchaytirishga yo‘naltirishdan
iborat.
Xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlik-iqtisodiy o‘sishga tezkor ta’sir etuvchi mexanizm emas,
balki institutsional islohotlar, innovatsion modernizatsiya va uzoq muddatli milliy taraqqiyotning strategik
poydevoridir. Samaradorlikka erishish esa tashqi resurslarni o‘z vaqtida, maqsadli, shaffof va yuqori iqtisodiy
qaytim bilan boshqarishga bog‘liqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Calderon, C.; Serven, L. The Effects of Infrastructure Development on Growth and Income Distribution
// Policy Research Working Paper. – Washington, DC: World Bank, 2004. – № 3400. – 54 p.
2.
Calderon, C.; Serven, L. Infrastructure and Economic Development in Sub-Saharan Africa // Journal of
African Economies.- 2010. 19, suppl1. P. 13-87.
3.
Dreher, A. IMF Conditionality: Theory and Evidence // KOF Working Papers. – 2006. April. 45 p.
(preprint).
4.
Минин И.И. Международные финансовые институты и их роль в развитии экономик СНГ //
Вестник финансового университета. 2020. №3. С. 17-24.
5.
Нурманов А.К. Эффективное использование международных финансовых ресурсов:
казахстанский опыт // Экономика и статистика. 2021. №4. С. 29-36.
6.
Дашкевич В.П., Ракович М.И. Финансовая устойчивость инвестиционных проектов с участием
международных институтов // Экономическая наука. 2019. №12. С. 41-49.
7.
Jabborov I.M. Хаlqaro moliyaviy instutlar bilan hamkorlikda loyihalarni amalga oshirishning iqtisodiy
samaradorligi // Iqtisodiyot va ta’lim. 2022. №2. Б. 55-62.
8.
Таdjiev А.B. Хаlqaro kredit resurslarini tarmoq va hududlar kesimida samarali taqsimlash masalalari //
O’zbekiston iqtisodiyoti. 2023. №1. Б. 38-45.
9.
S.M. Karimov. Хаlqaro moliyaviy instutlar loyihalarida monitoring va baholash tizimi: O’zbekiston
amaliyoti // Моliya va bozor. 2023. №5. Б. 22-28.
10.
O‘zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbеkiston
taraqqiyot stratеgiyasi to‘g‘risida” gi Farmoni. Toshkеnt, 2022.y
