37
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
“OʻZBEKİSTON SHAROİTİDA CHİQİNDİLARNİ QAYTA İSHLASH
KORXONALARİNİ MOLİYALASHTİRİSHNİNG AFZALLİKLARİ VA
KAMCHİLİKLARİ”
Xudoyberdiyev Muhammad Norqobil o`g`li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, o‘qituvchi
tel: +998 (90) 418-97-01
E-mail: m62660152@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17510131
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Oʻzbekiston Respublikasida chiqindilarni qayta ishlash sohasini
moliyalashtirishning mavjud holati, afzalliklari va kamchiliklari ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. So‘nggi yillarda
mamlakatda “yashil iqtisodiyot” tamoyillarini joriy etish, atrof-muhitni muhofaza qilish va resurslardan
oqilona foydalanish masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Shu bois chiqindilarni qayta ishlash
korxonalarini rivojlantirishni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash ekologik barqarorlikni ta’minlash bilan bir qatorda
iqtisodiy o‘sishni ham rag‘batlantiradi.
Kalit so‘zlar:
chiqindilarni qayta ishlash, moliyalashtirish, yashil iqtisodiyot, davlat-xususiy sheriklik,
ekologik barqarorlik, investitsiya, Oʻzbekiston.
Oʻzbekistonda ekologik muammolarni hal etish, atrof-muhitni muhofaza qilish va resurslardan samarali
foydalanish davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biridir. Shu jihatdan chiqindilarni qayta ishlash
sanoatini rivojlantirish iqtisodiy barqarorlik va “yashil iqtisodiyot” tamoyillarini amalga oshirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu sohada moliyalashtirish mexanizmlarining samaradorligi — loyihalarning
muvaffaqiyatli amalga oshishining asosiy omilidir.
Tadqiqotda davlat-xususiy sheriklik mexanizmlari, xalqaro moliya institutlarining grant va kredit
dasturlari, shuningdek, investitsiya muhitining o‘ziga xos xususiyatlari o‘rganilgan. Natijalar shuni
ko‘rsatadiki, chiqindilarni qayta ishlash sohasini moliyalashtirishning afzalliklari — ekologik foyda, iqtisodiy
samaradorlik, yangi ish o‘rinlari yaratish va resurslarni tejash bilan bog‘liq. Shu bilan birga, yuqori
boshlang‘ich sarmoya, moliyaviy risklar, texnologik va kadrlar salohiyatining cheklanganligi kabi
kamchiliklar mavjud.
Moliyalashtirish iqtisodiy kategoriya sifatida ishlab chiqarish jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi.
U kapital resurslarini shakllantirish, ulardan foydalanish va ularning qaytishini ta’minlash jarayonini o‘z ichiga
oladi. Chiqindilarni qayta ishlash korxonalari esa, o‘z tabiati bilan
kapital talab qiluvchi soha
bo‘lib, yuqori
texnologiyalarni, logistika tizimini va ekologik xavfsizlik me’yorlarini talab qiladi.
Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi
PQ–4821-sonli
qarori
bilan tasdiqlangan “Yashil iqtisodiyotga o‘tish konsepsiyasi”da chiqindilarni qayta ishlash, qayta
foydalanish va energiya ishlab chiqarish loyihalarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash ustuvor yo‘nalishlardan biri
sifatida belgilangan.
№
Yo‘nalishlari
Afzalliklari
Kamchiliklari
1
Iqtisodiy
samaradorlik
Qayta ishlangan chiqindilar ikkilamchi
xomashyo sifatida ishlab chiqarishga
kiradi, import hajmini kamaytiradi va
ishlab chiqarish xarajatlarini
pasaytiradi.
Yuqori boshlang‘ich sarmoya talab
etiladi, sarmoya qaytish muddati uzoq.
2
Investitsion
jozibadorlik
Davlat va xalqaro moliya institutlari
(EBRD, UNDP, GEF) tomonidan grant
va kredit dasturlari mavjud holatda
ajratilishi.
Kredit stavkalari yuqoriligi hamda
kichik korxonalar uchun
moliyalashtirish imkoniyati
cheklangan.
3
Ekologik
barqarorlik
Chiqindilar hajmi kamayadi, poligonlar
yuklamasi yengillashadi, havoga
chiqayotgan zararli modda kamayadi.
Ekologik nazorat va chiqindilarni
saralash tizimi yetarlicha
shakllanmaganligi.
38
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
4
Energiya
tejamkorlik
Qayta ishlangan chiqindilardan
energiya olish tabiiy resurslardan
foydalanishni kamaytiradi.
Energiya ishlab chiqaruvchi
texnologiyalar importga bog‘liqligi,
energiya ishlab chiqarish samaradorligi
past darajadaligi.
5
Ijtimoiy
samaradorlik
Yangi korxonalar yangi ish o‘rinlari
yaratadi va aholi bandligi oshadi.
Soha mutaxassislari, texnik kadrlar
yetishmasligi.
6
Resurslardan
oqilona
foydalanish
Qayta ishlash tabiiy resurslardan
foydalanish bosimini kamaytiradi.
Qayta ishlangan mahsulotlarning ichki
bozordagi talab darajasining pastligi.
7
Hududiy
rivojlanish
Viloyat va tumanlarda chiqindilarni
yig‘ish va qayta ishlash infratuzilmasi
rivojlanadi.
Ba’zi hududlarda logistika va tashish
tizimi rivojlanmagan.
8
Davlat-xususiy
sheriklik
Davlat kafolatlari bilan investorlar jalb
qilinadi, barqaror moliyalashtirish
mexanizmi yaratiladi.
Sheriklik jarayonida byurokratik
to‘siqlar va uzoq muvofiqlashtirish
jarayonlari mavjudligi.
9
Xalqaro
integratsiya
O‘zbekiston “yashil iqtisodiyot”
sohasida xalqaro loyihalarda ishtirok
etish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Global moliya resurslariga kirish
raqobatli qat’iy talablarni oshiradi.
10
Texnologik
rivojlanish
Zamonaviy texnologiyalarni joriy etish
orqali chiqindilarni qayta ishlash
samaradorligini oshirish.
Import texnologiyalariga qaramlik va
texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlarining
yuqoriligi.
Chiqindilarni qayta ishlash korxonalarini moliyalashtirishning afzalliklari va kamchiliklari (1-
jadval)
Xulosa:
O‘zbekiston sharoitida chiqindilarni qayta ishlash korxonalarini moliyalashtirish ekologik,
iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan katta ahamiyatga ega. Ushbu sohani rivojlantirish orqali chiqindilardan
foydalanish samaradorligini oshirish, tabiiy resurslarga bo‘lgan bosimni kamaytirish, yangi ish o‘rinlari
yaratish va eksport salohiyatini kuchaytirish mumkin. Shu bilan birga, moliyalashtirish tizimini
takomillashtirish, huquqiy bazani mustahkamlash hamda aholi va biznes subyektlari o‘rtasida ekologik
mas’uliyatni oshirish zarur.
O‘zbekiston sharoitida chiqindilarni qayta ishlash korxonalarini moliyalashtirish ko‘plab ijobiy
iqtisodiy, ekologik va ijtimoiy natijalarni beradi. Biroq, bu sohada barqaror moliyaviy model yaratish uchun
quyidagilar muhim:
-
davlat-xususiy sheriklikni kuchaytirish;
-
xalqaro grantlar va “yashil” kredit liniyalarini jalb etish;
-
soliq va bojxona imtiyozlarini kengaytirish;
-
texnologik modernizatsiya va kadrlar tayyorlash tizimini rivojlantirish.
Natijada chiqindilarni qayta ishlash sohasi nafaqat ekologik xavfsizlikni ta’minlaydi, balki
O‘zbekistonning “yashil iqtisodiyot”ga o‘tish strategiyasining ajralmas qismi bo‘lib xizmat qiladi.
Demak, chiqindilarni qayta ishlash sohasini samarali moliyalashtirish — bu nafaqat ekologik muammo
yechimi, balki O‘zbekistonning barqaror iqtisodiy rivojlanish strategiyasining muhim bo‘g‘inidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UNIDO (2021).
Circular Economy in Central Asia.
2.
OECD (2023).
Financing Waste Management and Recycling Projects.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4821-sonli qarori “Yashil iqtisodiyotga o‘tish
konsepsiyasi to‘g‘risida”, 2019-yil.
4.
Jahon banki (2022).
Uzbekistan: Green Growth and Waste Management.
5.
“Chiqindilar to‘g‘risida”gi Qonun, 2021-yil 5-aprel.
