42
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
ISLOMIY BANKLAR VA AN'ANAVIY BANKLAR O’RTASIDAGI FARQ
TAHLILI
Sobirjonova Manija
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
“Tadbirkorlik va boshqaruv” fakulteti
4MM-24 guruh talabasi
Gmail: manijasobirjonova4@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17510208
Annotatsiya:
Ushbu maqolada islomiy banklar va an’anaviy banklar orqali uy sotib olishning muhim
jihatlari o‘rganiladi. Islomiy banklar shariat tamoyillariga asoslanib faoliyat yuritadi, foiz (riba)ni taqiqlaydi
va axloqiy moliyaviy operatsiyalarni targ‘ib qiladi. An’anaviy banklar esa foizga asoslangan moliyalashtirishni
taklif qiladi. Maqolada moliyalashtirish usullari, shartnoma tuzilmalari, shaffoflik, axloqiy yondashuv, kredit
baholash, dastlabki to‘lov, me’yoriy talablar va xatarni bo‘lishish kabi asosiy jihatlar tahlil qilinadi. Ushbu
jihatlarni tushunish, uy xarid qilishni rejalashtirayotgan shaxslar uchun mavjud moliyaviy variantlarni to‘g‘ri
tanlashda muhim ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
Islom banklari, an'anaviy banklar, uy sotib olish, moliyalashtirish usullari, shariatga
muvofiqlik, foizga asoslangan moliyalashtirish, Murabaha, Ijara, Musharaka, kreditni baholash, oldindan
to‘lov, xavfni bo‘lishish, shaffoflik, axloqiy jihatlar, tartibga solish talablariga rioya qilish.
Kirish
Uy-joyga bo‘lgan talab insoniyat uchun asosiy ehtiyoj sifatida doimiy ahamiyatga ega. Aholi sonining
o‘sishi bilan bu talab tobora ortib bormoqda. Natijada, aholi daromad darajalari bilan uy-joy narxlari o‘rtasida
katta tafovut yuzaga keladi. Bu esa xarid qilish qobiliyatini pasaytirib, uzoq muddatli to‘lov rejalarini zarur
qiladi. Shu sababli, O‘zbekistondagi banklar kabi dunyoning boshqa mamlakatlaridagi banklar ham uy-joy
sotib olishni osonlashtirish uchun ipoteka kreditlarini taklif etadilar. Biroq, boshqa sohalarda bo‘lgani kabi, bu
sohada ham muammolar va kamchiliklar mavjud. Uy-joy narxlarining oshishi, yuqori foiz stavkalari va
jarimalar, diniy e’tiqodlarga mos kelmasligi, murakkab to‘lov tuzilmalari kabi masalalar keng tarqalgan.
Ayniqsa, aholining diniy ongining oshishi an’anaviy ipoteka kreditlariga bo‘lgan talabni kamaytirib, Islomiy
bank xizmatlariga qiziqishni oshirmoqda. Shuning uchun, Islomiy banklar va an’anaviy banklarning
afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi uy-joy moliyalashtirish kontekstida Islomiy banklar va an’anaviy
banklarning afzalliklari va kamchiliklarini o‘rganish va taqqoslashdir. Ushbu jihatlarni chuqur tahlil qilish
orqali, aholining uy-joy ehtiyojlarini qondirishda har ikkala bank tizimining mosligi va samaradorligi haqida
tushuncha hosil qilish mumkin. Bundan tashqari, ushbu tahlil siyosat ishlab chiquvchilar va moliyaviy
muassasalarga uy-joy moliyalashtirish sohasida iste’molchilarning o‘zgarib borayotgan talab va afzalliklariga
mos strategiyalar ishlab chiqishda yordam beradi.
Adabiyotlarni tahlil qilish:
Bir nechta ilmiy ishlar Islomiy banklar orqali uy-joy moliyalashtirishni tushunishga sezilarli hissa
qo‘shgan. Michael JT McMillenning "Islamic Housing Finance: A Conceptual Overview" maqolasi shariatga
mos uy-joy moliyalashtirish prinsiplari va tranzaksiya tuzilmalari haqida asosiy tushuncha beradi. Maqolada
eng ko‘p qo‘llaniladigan oltita moliyalashtirish shakli, jumladan ijara (ijara), kamayuvchi sheriklik (musharaka
mutanaqisa), xarajat va sotish (murabaha va tawarruk), keyinchalik to‘lovli sotish (bay' bithaman ajil) va ikki
darajali qurilish shartnomasi moliyalashtirish (istisna'a - parallel istisna'a) qisqacha bayon etilgan. Ushbu
kontseptual ko‘rinish Islomiy uy-joy moliyalashtirish asoslarini o‘rganayotganlar uchun qimmatli manbadir.
Mufti Muhammad Taqi Usmoniyning "Introduction to Islamic Finance" kitobi Islomiy moliya,
jumladan uy-joy moliyalashtirishning turli jihatlari bo‘yicha keng qamrovli ma’lumotlarni taqdim etadi.
Usmoniy islomiy huquqshunoslik va moliyaviy sohadagi tajribasi bilan ushbu sohadagi tadqiqotchilar va
amaliyotchilar uchun muhim manba hisoblanadi.
Norazlina Abd Vahabning "Islamic Social Finance Initiatives: An Insight into Bank Islam Malaysia
Berhad's Innovative BangKIT Microfinance Product" maqolasi esa Islomiy ijtimoiy moliya tashabbuslariga,
43
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
xususan Bank Islam Malaysia Berhadning BangKIT mikro moliyalashtirish mahsulotiga e'tibor qaratadi.
Ushbu maqola ijtimoiy moliyalashtirishning, shu jumladan mikro moliyalashtirishning, Islomiy moliya
doirasida uy-joy ehtiyojlarini qondirishdagi ahamiyatini ta’kidlaydi.
Shuningdek, Oybek Ahmadjonovning "Islamic Finance and Banking" asari Islomiy moliya tamoyillari
va amaliyotlari, jumladan uy-joy moliyalashtirishga oid keng qamrovli sharhni taqdim etadi. Ahmadjonovning
Islomiy bank faoliyatlari va moliyaviy vositalarni tahlili shariat prinsiplari asosida uy-joy sotib olish
jarayonlarini tushunishni yanada boyitadi.
Umuman olganda, ushbu asarlar Islomiy uy-joy moliyalashtirish haqida tushunchani chuqurlashtirib,
tranzaksiya tuzilmalari, prinsiplari va innovatsion tashabbuslar haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. Ular
tadqiqotchilar, siyosatchilar va amaliyotchilar uchun Islomiy moliya doirasida uy-joy moliyalashtirish
murakkabliklarini yengib o‘tishda yo‘riqchi bo‘ladi.
Tadqiqot metodologiyasi. Ushbu tadqiqotda uy-joy moliyalashtirish kontekstida Islomiy banklar va
an’anaviy banklarning afzalliklari va kamchiliklarini tahlil qilish hamda taqqoslash uchun turli tadqiqot
usullari qo‘llanildi. Tadqiqotda quyidagi metodologiyalar ishlatildi: mantiqiy tahlil, sabab-oqibat aloqalari
tahlili hamda rasmiy statistik ma’lumotlarni umumlashtirish usullari.
Tahlil va natijalar. Islomiy bankchilik – bu Islom qonunlari yoki shariatga asoslangan moliyaviy tizim
bo‘lib, u islom olimlarining nazorati ostida faoliyat yuritadi va axloqiy hamda ijtimoiy javobgar
investitsiyalarni rag‘batlantirishni maqsad qilgan. Islomiy moliya kreditlarga foiz qo‘shishni va jamg‘arma
hisoblaridan foiz to‘lashni taqiqlaydi, buning o‘rniga moliyaviy operatsiyalarda foyda va zarar ulushini bo‘lish
kabi boshqa mexanizmlardan foydalanadi. Islomiy bankchilik payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) ta’limotlariga
asoslanib, barcha moliyaviy operatsiyalarda halollik, adolat va axloqiy xulq-atvorning muhimligini
ta’kidlaydi.
Islomiy moliya "murabaha" (foyda ulushi) va "vakala" (vakillik) prinsiplari asosida ishlaydi, bu esa foiz
hisoblamasdan moliyalashtirish operatsiyalarini amalga oshirish imkonini beradi. Kreditlarga foiz
qo‘ymasdan, Islomiy moliya foyda ulushi tizimidan foydalanadi, bunda qarz beruvchi qarz oluvchining
biznesidan olingan foydaning bir qismini oladi. Bundan tashqari, Islomiy moliyada "mudarabah" (qo‘shma
korxona) tushunchasi mavjud bo‘lib, bunda bir sherik boshqasining biznesiga sarmoya kiritadi. Tomonlar
oldindan kelishilgan tarzda foydani taqsimlaydilar, agar zarar bo‘lsa, sarmoya kiritgan tomon barcha zararlarni
o‘z zimmasiga oladi, ishni bajaruvchi esa o‘z mehnati va vaqtini yo‘qotadi.
Umuman olganda, Islomiy bankchilik shariat prinsiplari asosida faoliyat yurituvchi moliyaviy tizim
bo‘lib, axloqiy va ijtimoiy javobgar investitsiyalarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan. U foyda va zarar ulushini
bo‘lish mexanizmlariga katta e'tibor qaratadi va so‘nggi yillarda axloqiy va ijtimoiy javobgar investitsiyalarga
qaratilgan yondashuvlari sababli mashhurlik kasb etmoqda.
Hozirgi kunda an’anaviy bank tizimida ipoteka krediti berish tartibi bir necha bosqichni o‘z ichiga oladi:
1.
Ariza berish:
Qarzdor bankka shaxsiy va moliyaviy ma’lumotlar (daromad, mulk, qarzlar, ish joyi va
mulk tafsilotlari) bilan birga ipoteka krediti uchun ariza topshiradi.
2.
Oldindan tasdiqlash:
Bank qarzdorning moliyaviy holati, kredit qobiliyati va mulk qiymatini baholab,
kredit olish imkoniyatini aniqlaydi. Ushbu bosqichda qarzdorga maksimal kredit miqdorini ko‘rsatadigan
oldindan tasdiqlash berilishi mumkin.
3.
Mulkni baholash:
Mustaqil baholovchi mulkni baholab, uning bankning talablariga va kredit
summasining mulk qiymatiga (LTV) mos kelishini tekshiradi.
4.
Kreditni ko‘rib chiqish (Underwriting):
Bankning kredit bo‘limi qarzdorning arizasi, kredit tarixi,
mulk bahosi va boshqa hujjatlarni ko‘rib chiqib, risklarni baholaydi va qarzni berish bo‘yicha yakuniy qaror
qabul qiladi.
5.
Tasdiqlash va yopilish:
Kredit tasdiqlangach, bank kredit shartlarini ko‘rsatadigan majburiyat xatini
beradi. Keyin qarzdor va kredit beruvchi huquqiy hujjatlarni imzolash uchun yopilish jarayoniga o‘tadi va
kredit mablag‘i taqdim etiladi.
To‘lov tartibi quyidagicha bo‘ladi:
44
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
1.
Oylik to‘lovlar:
Qarzdor odatda asosiy summa va foizni o‘z ichiga olgan muntazam oylik to‘lovlarni
amalga oshiradi, ba’zida mulk solig‘i va sug‘urta ham qo‘shilishi mumkin.
2.
Amortizatsiya jadvali:
Bank har bir to‘lov qanday foiz va asosiy qarzga taqsimlanishini ko‘rsatadigan
jadval taqdim etadi. Kreditning dastlabki to‘lovlari ko‘proq foizni qoplaydi, keyingi to‘lovlar esa asta-sekin
asosiy qarzni kamaytiradi.
3.
Kechikkan to‘lovlar uchun kechirim muddati va jarimalar:
Kechikkan to‘lovlar uchun kechirim
muddati bo‘lishi mumkin, undan keyin jarimalar yoki kechikish to‘lovlari qo‘llaniladi. Bank kechikkan
to‘lovlarni kredit byurolariga xabar qilishi va bu qarzdorning kredit reytingiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
4.
Oldindan to‘lov imkoniyatlari:
Ba’zi ipotekalar qarzdorlarga qo‘shimcha to‘lovlar qilish yoki qarzni
muddatidan oldin to‘lash imkonini beradi, ba’zilarida esa bunday oldindan to‘lov uchun jarimalar belgilangan
bo‘lishi mumkin.
5.
Qaytarish muddati:
Kredit kelishilgan muddat davomida (masalan, 15, 20 yoki 30 yil) qaytariladi,
ushbu muddat oxirida kredit to‘liq yopiladi va qarzdor mulk ustidan to‘liq egalik huquqiga ega bo‘ladi.
Islomiy bankchilikda kredit berish qoidalari shariat prinsiplari asosida tashkil etilgan bo‘lib, kreditlarga
foiz qo‘shish qat’iyan taqiqlanadi. Foiz o‘rniga, Islomiy moliya foyda ulushini bo‘lish tizimidan foydalanadi,
bunda qarz beruvchi qarz oluvchining biznesidan olingan foydaning bir qismini oladi. Islomiy bankchilikda
kredit berish qoidalari “mudarabah” tushunchasiga asoslanadi — bu yerda qarz beruvchi va qarz oluvchi
birgalikda loyiha moliyalashtirish maqsadida sheriklik qiladi.
Sheriklik qoidalari quyidagicha:
1.
Sheriklik yozma shartnoma asosida tuzilishi kerak va u shariat prinsiplari bilan mos bo‘lishi zarur.
2.
Qarz beruvchi sheriklik uchun kapital ajratadi, qarz oluvchi esa boshqaruv va operatsion ko‘nikmalar
hamda tajribani taqdim etadi.
3.
Qarz oluvchi batafsil biznes-rejani taqdim etishi kerak, u qarz beruvchi va shariat olimi tomonidan
tasdiqlanishi shart.
4.
Qarz beruvchi va qarz oluvchi sheriklik shartlari, jumladan, foyda ulushining nisbati, sheriklik muddati
va foyda hamda zararlarni hisoblash usuli bo‘yicha kelishib olishi zarur.
5.
Moliyalashtirilgan mablag‘lar faqat sheriklik maqsadlarida ishlatilishi lozimligi bo‘yicha kelishilgan
bo‘lishi kerak.
6.
Foyda va zararlarni taqsimlash kelishilgan foyda ulushi nisbatida amalga oshirilishi zarur.
7.
Sheriklik muntazam ravishda shariat olimi tomonidan ko‘zdan kechirilib, shariatga muvofiqligi
tekshiriladi.
Umuman olganda, Islomiy bankchilikdagi kredit berish qoidalari “mudarabah” — qarz beruvchi va qarz
oluvchining qo‘shma korxonasi tushunchasiga asoslanadi. Mudarabah qoidalari sheriklik halol, adolatli va
axloqiy bo‘lishini hamda qarz oluvchining biznesi shariat prinsiplari bilan mos kelishini ta’minlashga
qaratilgan.
Islomiy bankchilik asosida uy sotib olish tartibi quyidagicha amalga oshiriladi.
Islomiy bankchilikda ipoteka kreditlari shariat qonunlariga muvofiq tuziladi, bunda foiz olish yoki
to‘lash (riba) qat’iyan taqiqlanadi. Buning o‘rniga, Islomiy moliya shariat prinsiplari bilan mos keladigan
boshqa moliyaviy mexanizmlardan foydalanadi.
Uy moliyalashtirishda Islomiy banklar tomonidan keng qo‘llaniladigan usullardan biri —
murabaha
.
Murabaha operatsiyasida bank mulkni sotib olib, uni xaridoriga yuqori narxda sotadi va xaridor to‘lovlarni
bo‘lib-bo‘lib amalga oshiradi. Yuqori narx bankning foyda marjasini o‘z ichiga oladi va xaridor oldindan
to‘lovlarning umumiy miqdorini biladi, chunki bu operatsiyada “gharar” (noaniqlik) yo‘q.
Yana bir usul — mulkni ijaraga berish. Bank mulkni sotib olib, xaridorga kelishilgan muddatga ijara
shartnomasiga asosan beradi. Xaridor ijara haqi to‘laydi, uning bir qismi mulkni sotib olish uchun ishlatilishi
mumkin. Ijara muddati tugagach, mulk egalik huquqi xaridorga o‘tadi.
Pasayuvchi sheriklik
modeli ham mavjud bo‘lib, unda bank va xaridor mulkni birgalikda sotib oladi.
Xaridor bank ulushidan foydalanish uchun ijara haqi to‘laydi va asta-sekin bank ulushini sotib oladi. Natijada,
mulk butunlay xaridor nomiga o‘tadi.
45
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Ushbu Islomiy ipoteka tizimlari moliyalashtirishning shariatga mos, foizsiz va mulkga asoslangan
shakllarini ta’minlaydi.
Qarzdorlarning ipoteka shartlarini, to‘lov jadvalini, foizsiz tizimni, to‘lovlar va jarimalar bo‘yicha
barcha shartlarni to‘liq tushunishi, to‘lovlarni o‘z vaqtida amalga oshirishi va muddatda qarzlarini yopishi juda
muhimdir. Bu jarayonlarda kechikish va noto‘g‘ri tushunishdan kelib chiqadigan salbiy oqibatlarning oldini
olish uchun zarur.
Xulosa va tavsiyalar:
Bizning tadqiqotimiz an’anaviy ipoteka kreditlariga nisbatan inkluziv va shariatga mos alternativalarni
taqdim etish muhimligini ko‘rsatadi. Islomiy bankchilik prinsiplari asosida uy sotib olish xizmatlarini taklif
qilish orqali, diniy e’tiqodlari sababli an’anaviy bank xizmatlaridan foydalanmaydigan aholi qatlamining
ehtiyojlarini qondirish mumkin. Bu nafaqat moliyaviy inklyuzivlikni ta’minlaydi, balki tomonlarga iqtisodiy
foyda ham olib keladi.
Shuningdek, shaxslarning o‘z diniy e’tiqodlariga mos moliyaviy xizmatlarga ega bo‘lish huquqini tan
olish muhimdir. An’anaviy banklar ayrim diniy jamoalarning ehtiyojlarini qondira olmasligi mumkin, lekin
Islomiy bankchilik diniy qadriyatlarni hurmat qilgan holda moliyaviy talablarni qondiradigan samarali
yechimni taklif etadi. Islomiy bankchilik prinsiplarini qabul qilish orqali, uy-joy moliyalashtirishga kirishni
kengaytirish va moliyaviy inklyuzivlikni yanada rivojlantirish mumkin.
Maqolamizda muhokama qilingan uy sotib olish tartiblari turli mamlakatlarda keng qo‘llaniladi, ammo
ushbu prinsiplarning amaliyotda bajarilishida, ayniqsa shariatga muvofiqlik jihatidan nozik farqlar
mavjudligini tan olish muhimdir. Har bir yurisdiktsiya yoki sektaga xos shariat prinsiplari asosida barcha
moliyaviy tuzilmalar ruxsat etilmasligi mumkin. Shuning uchun, bunday tuzilmalarni qo‘llashni
rejalashtirayotgan shaxslar va tashkilotlar malakali shariat olimlari bilan maslahatlashib, tegishli prinsiplarga
va qoidalarga to‘liq rioya qilinishini ta’minlashlari zarur.
Xulosa qilib aytganda, biz uy-joy moliyalashtirishning, xususan, Islomiy bankchilik prinsiplari
asosidagi alternativalarni yanada chuqurroq o‘rganish va joriy etishni rag‘batlantiramiz. Shariatga mos
yechimlardan foydalanish orqali, jamiyatlarning turli ehtiyojlarini qondirish va moliyaviy inklyuzivlikni
oshirish mumkin. Bu esa hamma uchun adolatli va qulay uy-joy moliyalashtirish tizimini shakllantirishga
yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mufti Muhammad Taqi Usmani.
An Introduction to Islamic Finance
. Toshkent: "Azon kitoblari", 2023.
– 288 bet.
2.
R.I. Bekin.
Islamic Economic Model and Times
. Toshkent: "O’zbekiston", 2019. – 360 bet.
3.
Mortgage
Loans
for
Home
Purchase:
Detailed
Answers
to
Important
Questions
.
URL:
https://cbu.uz/oz/press_center/articles-and-interviews/uy-zhoy-olish-uchun-ipoteka-kreditlarimuhim-
savollarga-batafsil-zhavoblar/
4.
Carr
Wei.
A
Beginner's
Guide
to
Islamic
Home
Financing
in
Malaysia
.
https://www.iproperty.com.my/guides/a-beginners-guide-to-islamic-home-financing-inmalaysia-36430
5.
Muzaffar
Xusniddinov.
Buying
a
House
Based
on
Islamic
Finance
.
Video:
https://youtu.be/5LSP85B_lJw?si=4-Ep3kITU-sHrqzj
6.
Michael J.T. McMillen.
Islamic Home Purchase Financing: A Conceptual Overview
.
URL:
