53
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
ISLOM MOLIYA TIZIMI IMKONIYATLARIDAN OʻZBEKISTON
IQTISODIYOTIDA FOYDALANISHNING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATI
Qudratov Haydar
Denov tadbirkorlik va pedagogika institute Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti
5mm-22-guruh talabasi
mail: qudratovhaydar3@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17510310
Annotatsiya.
Ushbu tezisda Islom moliyasining kirib kelishi O’zbekiston iqtisodiyoti uchun qanchalik
darajada foydali bo’lishi to’g’risida ma’lumot beriladi.
Kalit so’zlar:
Islom Taraqqiyot Banki, Shar’iat, Ribo, Mudaraba, Musharaka, Halol investitsiyalar,
Takoful, Ijara, Sukuk.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyoti modernizatsiya va islohotlar yo‘lidan borar ekan, moliya
tizimining diversifikatsiyasi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, aholining diniy e’tiqodini hisobga olgan
holda, Islom moliyasi kabi alternativ moliyaviy mexanizmlarni joriy etish masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda.
Islom moliya tizimi nafaqat shariatga muvofiq moliyaviy xizmatlarni taqdim etadi, balki iqtisodiy barqarorlik
va adolatli taqsimotga ham xizmat qiladi. Ushbu tezisda islom moliya tizimining nazariy asoslari, amaliy
imkoniyatlari va ularni O‘zbekiston iqtisodiyotida qo‘llashning o‘ziga xos xususiyatlari yoritib beriladi. Islom
moliyasi — bu shariat qonun-qoidalariga asoslangan moliyaviy tizim bo‘lib, asosiy tamoyillari quyidagilardan
iborat:[2]
Foiz (ribo)ni taqiqlash — moliyaviy operatsiyalar foiz asosida emas, sheriklik yoki haqiqiy aktivlar
asosida quriladi.
G‘ararlik va qimorni taqiqlash — noaniq, spekulyativ shartnomalarga yo‘l qo‘yilmaydi.
Halol faoliyat — faqatgina shariatga muvofiq biznes sohalariga investitsiya qilishga ruxsat beriladi.
Risk va foydaning adolatli taqsimoti — muomalalarda ikki tomon ham xavf va foydani adolatli
bo‘lishadi.
Islom moliyasida asosiy vositalar — Murabaha, Mudaraba, Musharaka, Ijara kabi shartnomalardir. Ular
orqali bank va mijoz o‘rtasida sheriklik asosida hamkorlik rivojlanadi.
Islom moliyasida quyidagi asosiy vositalar qo‘llaniladi:
Murabaha – bank mahsulotni sotib olib, ustama bilan mijozga sotadi.
Ijara – ijara asosida aktivlar ijaraga beriladi (lekin oxirida mulk o‘zgarishi mumkin).
Mudaraba – bir tomon kapital, ikkinchi tomon mehnat bilan qatnashib, foyda bo‘linadi.
Musharaka – ham sheriklik, ham qaror qabul qilishda tenglik mavjud.
Bu vositalar orqali iqtisodiyotda real aktivlarga investitsiya qilinadi, spekulyativ faoliyatlar cheklanadi
va resurslar samarali taqsimlanadi. Islom moliyasi ijtimoiy adolatni ta’minlashga, kichik biznesni qo‘llab-
quvvatlashga va moliyaviy inklyuziyani kengaytirishga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda islom moliyasi bo‘yicha muayyan harakatlar amalga oshirilmoqda.
Jumladan:[5]
2021-yilda Islom taraqqiyot banki bilan hamkorlik kengaytirildi.
2022-yilda Prezident farmoni bilan islom moliyasini rivojlantirish strategiyasi ishlab chiqildi.
Hozirda ayrim tijorat banklari pilot asosida islomiy moliya xizmatlarini sinov tariqasida joriy etmoqda.
Toshkentda Islom moliyasi markazi tashkil etildi.
Biroq bu jarayon hali boshlang‘ich bosqichda bo‘lib, infratuzilma, kadrlar, huquqiy asoslar va aholining
xabardorligi borasida muammolar mavjud.
Islom moliyasi O‘zbekiston iqtisodiyotiga quyidagi yo‘llar bilan ta’sir qilishi mumkin:
Kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash — murabaha va mudaraba orqali
Aholining moliyaviy inklyuziyasini oshirish — diniy e’tiqod sabab bank xizmatlaridan
foydalanmaydigan qatlamni jalb qilish.
Real sektorni rivojlantirish — spekulyativ operatsiyalar emas, real investitsiyalar asosida iqtisodiy
o‘sishni ta’minlash.
54
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish — xususan, Halal moliyaga qiziqqan davlatlardan
.
Etik moliyaviy
amaliyotlar — korrupsiya va nohalol moliyaviy harakatlarga qarshi kurashda yangi yondashuv.
Islom moliyasi (yoki islomiy moliya) O‘zbekistonda so‘nggi yillarda asta-sekin e’tibor qozonayotgan
moliyaviy tizimlardan biri bo‘lib, u shariat qonunlariga asoslangan. Uning O‘zbekiston iqtisodiyotiga kirib
kelishi bir nechta foydali jihatlarni taqdim etadi. Quyida islom moliyasining O‘zbekiston iqtisodiyotiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadigan asosiy jihatlari keltirilgan:[4]
Investitsiyaviy imkoniyatlar kengayadi
Islom moliyasi tizimi halol (shariatga muvofiq) investitsiyalarni rag‘batlantiradi. Bu esa:
Yaqin Sharq va Musulmon davlatlaridan O‘zbekistonga sarmoya oqimini oshiradi.
Xalqaro islomiy moliya institutlari (masalan, IDB – Islamic Development Bank) bilan hamkorlik
imkoniyatlarini yaratadi.[1]
Foizsiz moliyalashtirish (ribo yo‘qligi)
Islom moliyasida foiz olish
va berish (ribo) man qilinadi, bu esa:
•
Kichik va o‘rta biznes uchun imtiyozli va adolatli moliyaviy mahsulotlarni taqdim etadi.
•
Qarzdorlik bosimini kamaytiradi va iqtisodiy barqarorlikka xizmat qiladi.
Riskni adolatli taqsimlash
Islom moliyasida moliyaviy risk va foyda sheriklik asosida bo‘ladi:
•
Investor va tadbirkor foyda va zararlarni birgalikda baham ko‘radi (mudaraba, musharaka).
•
Bu model iqtisodiy faoliyatga real asos bo‘lib xizmat qiladi, spekulyativ (shak-shubhali) moliyaviy
amaliyotlar kamayadi.
Etika va halollikka asoslangan tizim
Islom moliyasi ijtimoiy adolat, halollik, mas'uliyat va inson manfaatlariga asoslanadi:
•
Korruptsiyaga qarshi kurashish, moliyaviy shaffoflikni oshirish.
•
Ijtimoiy mas'uliyatli investitsiyalarni rivojlantirish (sadoqatli kapital).
Kambag‘allikka qarshi kurashish
Islom moliyasi vositalari, masalan
,
zakat, vaqf, qard al-hasana (foizsiz qarz) orqali ijtimoiy tenglikni oshiradi:
•
Ijtimoiy zaif qatlamlarni qo‘llab-quvvatlash imkoniyati paydo bo‘ladi.
•
Inkluziv iqtisodiy o‘sish uchun zamin yaratiladi.
Moliyaviy sektorning diversifikatsiyasi
Islom moliyasi O‘zbekiston moliya bozorida yangi mahsulot va xizmatlarni kiritadi:
•
Sukuk (islomiy obligatsiyalar), islomiy sug‘urta (takaful), islomiy lizing (ijara) kabi vositalar paydo
bo‘ladi.
•
Bu esa bank sektoridagi raqobatni oshiradi va foydalanuvchilar uchun tanlov imkoniyatlarini
kengaytiradi.
Xulosa
Islom moliya tizimi imkoniyatlaridan Oʻzbekiston iqtisodiyotida foydalanishning o‘ziga xos xususiyati
bilan olib borilgan tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki: Islom moliyasi mamlakatimiz uchun nafaqat diniy
jihatdan mos muqobil, balki moliyaviy barqarorlik, turli darajadagi investorlarni jalb etish va iqtisodiy
inkubatsiya uchun pragmatik instrument hisoblanadi. Oʻzbekistonning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilmasi, mehnat
bozori va kichik va oʻrta tadbirkorlik (KOT) tarkibi Islom moliyasining murabaha, musharaka, mudaroba kabi
instrumentlarini mahalliy qonunchilik va amaliyot orqali moslashtirishni taqozo etadi.
Tahlil koʻrsatdiki, Islom moliyasi institutlarini joriy etishda quyidagi xususiyatlar muhim: mahalliy
islomiy mahsulotlarni (masalan, sukuk, islam bank xizmatlari) milliy talab va fiskal siyosatga
muvofiqlashtirish, shuningdek moliyaviy sanitariya va regulyatorlik muhitini shakllantirish zarurati; diniy-
maʼrifiy omillarni hisobga olgan isteʼmolchi xatti-harakatlari; va xalqaro tajriba hamda standartlarga mos
keluvchi shaffoflik va hisobdorlikni taʼminlash.
Amaliy jihatdan, Islom moliyasining afzalliklarini Oʻzbekistonda kengroq tatbiq etish uchun quyidagilar
tavsiya etiladi: (1) regulyatorlik bazasini ishlab chiqish va maʼmuriy mexanizmlarni takomillashtirish; (2)
moliyaviy mahsulotlarni mahalliy ehtiyojlarga moslashtirish (KOT, qishloq xoʻjaligi, infratuzilma loyihalari);
55
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
(3) sarmoyadorlar va isteʼmolchilarni xabardor qilish va kadrlar tayyorlash; (4) xalqaro standartlar (AAOIFI,
IFSB) va xalqaro moliya bozorlari bilan integratsiyaga eʼtibor berish; (5) pilot-loyihalar (mahalliy sukuk
emissiyalari, islom bankining filiallari, mikro-moliyalashtirish mexanizmlari) orqali ilgarilash.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, Islom moliyasi Oʻzbekiston uchun yangi imkoniyatlar manbai bo‘lib,
u iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy barqarorlik va moliyaviy inkluziyani oshirishda samarali boʻlishi mumkin — ammo
buni amalga oshirish uchun qonunchilik, regulyatorlik, infratuzilma va odam resurslarini bir vaqtning oʻzida
yaxshilash zarur. Muvaffaqiyatning kaliti — xalqaro tajriba bilan uygʻun, mahalliy sharoitga mos, shaffof
hamda ijtimoiy jihatdan masʼuliyatli modelni bosqichma-bosqich joriy etishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Usmonov, A
.
Islom bank tizimi va uning rivojlanish istiqbollari. – Toshkent: “Fan va texnologiya”,
2020.
2.
Azizov, S. A
.
Islom moliyasi: nazariya va amaliyot. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2019.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 6-apreldagi PQ–208-son qarori. Islom moliyasi
bozorini rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida.
4.
“ISLOM MOLIYASI ORQALI O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTINI YANADA RIVOJLANTIRISH”
— O‘zbekiston uchun islom moliyasining strategik roli va rivojlanish yo‘llarini ko‘rib chiqadi.
5.
“ISLOMIY MOLIYA VA O‘ZBEKISTON MOLIYA TIZIMIDA UNI QO‘LLASH ISTIQBOLLARI”
(Mahmudjonov O‘., va boshq.) — islomiy modellar va ularning anʼanaviy moliya tizimiga integratsiyasini
muhokama qiladi.
