59
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI TIJORAT BANKLARIDAGI
MUOMOLARNI KELIB CHIQISH SABABLARI VA UNGA TA’SIR
ETUVCHI OMILLAR
Saidov Xayotjon Raxmatulloyevich
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Moliya va bank ishi kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17510353
Annatatsiya:
Ushbu tezisda O‘zbekiston tijorat banklarida muomalarning kelib chiqish sabablari va
ularga ta’sir etuvchi asosiy omillar yoritilgan. Iqtisodiy o‘sish, pul-kredit siyosati, bank tizimining barqarorligi
hamda aholining moliyaviy savodxonligi muhim omillar sifatida ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit so‘zlar:
tijorat banklari, muomala, iqtisodiy omillar, pul-kredit siyosati, likvidlik, moliyaviy
barqarorlik, investitsiya, moliyaviy savodxonlik.
Kirish
Mamlakatimizda moliya-bank tizimini isloh qilish va modernizatsiya qilish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Tijorat banklari moliyaviy resurslarning qayta taqsimlanishi, xo‘jalik
subyektlari va aholining moliyaviy ehtiyojlarini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Bank tizimidagi muomala
— bu pul mablag‘larining jamg‘arilishi, taqsimlanishi va iqtisodiyotga yo‘naltirilishi jarayonidir. U iqtisodiy
o‘sishni jadallashtirish va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashda asosiy vosita hisoblanadi. Shu bois,
tijorat banklaridagi muomalarning kelib chiqish sabablari va ularga ta’sir etuvchi omillarni ilmiy asosda
o‘rganish dolzarbdir.
Muomalarning kelib chiqish sabablari
O‘zbekiston tijorat banklarida muomalarning shakllanishi quyidagi omillarga asoslanadi:
•
xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasida hisob-kitoblarning zarurati;
•
aholining bo‘sh mablag‘larini depozit sifatida banklarga jalb qilish;
•
korxona va aholining kreditga bo‘lgan talabi;
•
davlat byudjeti mablag‘larini taqsimlash va moliyalashtirish;
•
xalqaro iqtisodiy aloqalar va investitsion oqimlar.
Shuni ta’kidlash kerakki, bu jarayonlarning huquqiy asoslari ham mavjud. Jumladan,
“Banklar va bank
faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun
1
(2019-yil 5-noyabr) tijorat banklarining vakolatlari, operatsiyalarini amalga
oshirish tartibi va ularning majburiyatlarini belgilab beradi.
№
Ko‘rsatkich/
Omillar
O‘zbekiston Respublikasi tijorat
banklari
Chet el (rivojlangan davlatlar,
masalan AQSH, Germaniya,
Yaponiya) tijorat banklari
1
Muomalalarning
kelib chiqish
sabablari
Asosan davlat dasturlari, investitsion
loyihalar, aholining jamg‘arma va
kreditga bo‘lgan ehtiyoji bilan bog‘liq.
Bozor talabiga, kapital aylanishi,
investitsiya fondlari va transmilliy
korporatsiyalar faoliyatiga asoslanadi.
2
Monetar
siyosatning ta’siri
Markaziy bankning qat’iy nazorati,
qayta moliyalash stavkasi va majburiy
zaxiralar darajasi muhim rol o‘ynaydi.
Mustaqil markaziy bank siyosati,
inflyatsiyani past darajada ushlab
turish orqali barqaror muomala
ta’minlanadi.
3
Kredit siyosati
Davlat sektoriga yo‘naltirilgan, ko‘p
hollarda subsidiyalangan foiz stavkalari
mavjud.
Kreditlar bozor mexanizmlariga
asoslangan, risk baholash tizimi
mukammal ishlab chiqilgan.
1
O‘zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019-yil 5-noyabr.
60
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
№
Ko‘rsatkich/
Omillar
O‘zbekiston Respublikasi tijorat
banklari
Chet el (rivojlangan davlatlar,
masalan AQSH, Germaniya,
Yaponiya) tijorat banklari
4
Texnologik omillar
Raqamli bank xizmatlari rivojlanmoqda,
lekin ayrim hududlarda infratuzilma
cheklangan.
To‘liq raqamlashtirilgan, sun’iy
intellekt va blokcheyn
texnologiyalaridan keng foydalaniladi.
5
Huquqiy asoslar
“Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi
Qonun, Prezident farmonlari va Moliya
bozori agentligi qarorlari asosida
tartibga solinadi.
Xalqaro moliya standartlari (Basel
III), mustaqil moliyaviy nazorat va
sud tizimi orqali tartibga solinadi.
6
Aholining bank
tizimiga ishonchi
So‘nggi yillarda oshib bormoqda, lekin
norasmiy sektor hali yuqori.
Bank tizimiga ishonch yuqori,
omonatlar kafolat tizimi kuchli.
7
Valyuta siyosati va
tashqi omillar
Milliy valyutaning kursi Markaziy bank
tomonidan boshqariladi, tashqi savdo
balansiga bog‘liq.
Erkin suzuvchi valyuta tizimi, global
bozor ta’siriga moslashuvchan
mexanizmlar mavjud.
8
Moliyaviy
barqarorlik
Davlat qo‘llab-quvvatlovi muhim rol
o‘ynaydi. Ba’zi banklar hali kapital
yetarliligi bo‘yicha zaif.
Bozor intizomi kuchli, banklar
mustaqil risklarni boshqarish
imkoniyatiga ega.
9
Innovatsion
xizmatlar
Mobil ilovalar, QR to‘lovlar va onlayn
kredit tizimlari kengaymoqda.
Fintech kompaniyalar bilan
hamkorlikda yangi mahsulotlar (kredit
scoring, neobanklar) rivojlangan.
10
Xalqaro
hamkorlik
Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki va
boshqa xalqaro moliya institutlari bilan
hamkorlikda ishlaydi.
2
Xalqaro kapital bozorlariga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqish
imkoniyatiga ega, global
investitsiyalarni jalb qiladi.
Muomalarga ta’sir etuvchi omillar
Tijorat banklaridagi muomala hajmi va sifati ichki va tashqi omillar ta’sirida shakllanadi.
1.
Iqtisodiy omillar
: yalpi ichki mahsulot hajmi, iqtisodiy o‘sish sur’atlari, inflyatsiya darajasi,
investitsion muhit.
2.
Moliyaviy omillar
: Markaziy bankning pul-kredit siyosati, qayta moliyalashtirish stavkasi, milliy
valyuta kursi va moliyaviy bozorlarning rivojlanish darajasi.
3.
Institutsional omillar
: tijorat banklarining kapital bazasi, likvidligi, risklarni boshqarish tizimi, xalqaro
standartlarga moslashuvi.
4.
Ijtimoiy omillar
: aholining bank tizimiga bo‘lgan ishonchi, moliyaviy savodxonlik darajasi, jamg‘arish
va iste’mol odatlari.
5.
Tashqi omillar
: global moliya bozorlaridagi o‘zgarishlar, xorijiy investitsiyalar, geosiyosiy xavflar.
Mazkur omillarning samarali boshqarilishi mamlakat moliyaviy tizimining barqarorligi va tijorat
banklari faoliyatining samaradorligini oshiradi. Bu borada davlat siyosatining ahamiyati beqiyosdir. Masalan,
Prezidentning PF–5717-sonli “Bank tizimini isloh qilish va banklarning moliyaviy barqarorligini
oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni
3
(2019-yil 14-may) bank tizimida xususiy kapital ulushini
2
“O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonun, 2019-yil 11-noyabr, O‘RQ–580-son.
3
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–5717-sonli “Bank tizimini isloh qilish va banklarning moliyaviy
barqarorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni, 2019-yil 14-may.
61
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
oshirish, raqamli texnologiyalarni keng joriy etish va xalqaro reytinglar asosida baholash tizimini yo‘lga
qo‘yishga qaratilgan.
№ Ko‘rsatkich / Omillar
2022-yil
2023-yil
2024-yil (taxminan)
1
Umumiy aktivlar
hajmi (trln so‘mda)
530,2
640,7
760,5
2
Jami kredit portfeli
(trln so‘mda)
365,0
450,8
525,4
3
Aholi omonatlari
(trln so‘mda)
92,5
123,4
155,0
4
Korxonalarga
ajratilgan kreditlar
ulushi (%)
74,8
71,2
69,0
5
Iste’mol kreditlari
ulushi (%)
11,5
14,8
17,5
6
Raqamli
tranzaksiyalar ulushi
(%)
38
52
68
7
Foiz stavkalari
(o‘rtacha yillik, %)
20–22
19–21
17–19
8
Bank tizimidagi
xususiy kapital ulushi
(%)
14
18
25
9
Chet el investitsiyasi
ishtirokidagi banklar
soni
5
6
7
10
Banklar soni (jami)
33
32
31
11
Markaziy bank qayta
moliyalash stavkasi
(%)
14,0
15,0
14,0
12
Inflyatsiya darajasi
(%)
12,3
9,0
8,0 (prognoz)
13
Asosiy ta’sir etuvchi
omillar
Pandemiya oqibatlari,
davlat dasturlari, energiya
sektori islohoti
Raqamli iqtisodiyotga
o‘tish, banklarning
kapitallashuvi
Bozor
mexanizmlarining
kuchayishi,
xususiylashtirish
jarayoni
14
Natija (umumiy
tendensiya)
Barqarorlashuv davri
Faol o‘sish bosqichi
Raqamli va xususiy
banklashuv davri
•
2022–2024-yillar oralig‘ida O‘zbekiston
4
bank tizimi kapital va aktivlar hajmi bo‘yicha 40% dan ortiq
o‘sishga erishdi.
•
Aholi omonatlari sezilarli o‘sdi — bu bank tizimiga bo‘lgan ishonch ortib borayotganini ko‘rsatadi.
•
Raqamli bank xizmatlari ulushi 3 yilda deyarli ikki baravar oshdi.
4
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki yillik hisobotlari (2022, 2023, 2024-yillar prognoz) – https://cbu.uz
62
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
•
2024-yilda xususiy sektor ulushi va chet el investitsiyasi ham ortdi, bu esa tizimning bozor tamoyillariga
yaqinlashayotganini bildiradi.
Ilmiy adabiyotlarda yondashuvlar
Bank muomalalariga oid ilmiy adabiyotlarda ham turli yondashuvlar mavjud. Xususan, G‘afurov U. va
Ahmedov B.ning “Bank ishi nazariyasi va amaliyoti”
5
(Toshkent, 2020) asarida tijorat banklarining muomala
jarayonlariga ta’sir etuvchi asosiy omillar sifatida likvidlik, risklarni boshqarish, aholining moliyaviy
savodxonligi va xalqaro integratsiya alohida qayd etiladi. Bu ilmiy manbalarda bank tizimining samarali
faoliyati mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining muhim sharti sifatida talqin etiladi.
Xulosa
O‘zbekiston tijorat banklaridagi muomalarning kelib chiqish sabablari va ularga ta’sir etuvchi omillarni
tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bank tizimi mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi uchun hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Huquqiy asoslar (qonun va farmonlar), iqtisodiy jarayonlar, moliyaviy siyosat va ijtimoiy
omillar muomala jarayonini shakllantiruvchi asosiy omillardir. Shuning uchun tijorat banklari faoliyatini
yanada takomillashtirish, aholining bank tizimiga bo‘lgan ishonchini oshirish va xalqaro moliya bozorlariga
integratsiyani chuqurlashtirish kelgusida ustuvor vazifalardan biri bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019-yil 5-noyabr.
2.
“O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonun, 2019-yil 11-noyabr, O‘RQ–580-
son.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–5717-sonli “Bank tizimini isloh qilish va banklarning
moliyaviy barqarorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni, 2019-yil 14-may.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki yillik hisobotlari (2022, 2023, 2024-yillar prognoz) –
https://cbu.uz
5.
G‘afurov U., Ahmedov B.
Bank ishi nazariyasi va amaliyoti
. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 202
5
G‘afurov U., Ahmedov B.
Bank ishi nazariyasi va amaliyoti
. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2020
.
