66
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
TIJORAT BANKLARIDA INNOVATSION BANK XIZMATLARINI
KO‘PAYTIRISH MASALALARI
G’afforov Shoydulla Shavkat O’g’li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti
Bank ishi va auditi yo’nalishi 4 -bosqich talabalari
gafforovshoydulla@gmail.com
Abdurahmanov Jahongir Abdusator o’gli
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti
Bank ishi va auditi yo’nalishi 4 -bosqich talabalari
abduraxmonovjahongir34@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17510382
Annotatsiya:
Mazkur tezisda O‘zbekiston tijorat banklarida innovatsion bank xizmatlarini
rivojlantirishning dolzarbligi, ularning iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi o‘rni va mavjud muammolar
tahlil qilingan. Shuningdek, innovatsion xizmatlarni kengaytirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
Ishda raqamli bank texnologiyalarining ahamiyati, FinTech yechimlarining afzalliklari hamda bank tizimini
raqamli transformatsiyaga tayyorlash masalalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Tijorat banklari, innovatsion xizmatlar, raqamli transformatsiya, FinTech, mobil banking,
kiberxavfsizlik, raqamli iqtisodiyot, blokcheyn, elektron to‘lov tizimlari.
Kirish
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotining barqaror rivojlanishida bank tizimi muhim o‘rin egallaydi.
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalarni joriy etish bank faoliyatini tubdan o‘zgartirmoqda. Xususan, tijorat
banklarida innovatsion bank xizmatlarini kengaytirish masalalari milliy iqtisodiyotning raqamli
o‘zgarishlariga mos tarzda shakllanmoqda.
O‘zbekiston Respublikasida bank tizimini isloh qilish strategiyasi to‘g‘risida"gi qaror — ushbu hujjat
tijorat banklarining raqamli transformatsiyasini jadallashtirish, zamonaviy moliyaviy texnologiyalarni joriy
etish, bank xizmatlari sifatini oshirish va ularni xalqaro standartlarga moslashtirishni ko‘zda tutadi.
1
Qarorda
2020–2025-yillar mobaynida tijorat banklarida innovatsion xizmatlarni kengaytirish va masofaviy bank
xizmatlarini rivojlantirish asosiy ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan.
Innovatsion bank xizmatlari orqali mijozlarga tezkor, ishonchli va qulay moliyaviy operatsiyalarni
taqdim etish, banklarning raqobatbardoshligini oshirish hamda iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash
imkoniyati yaratiladi.
1. Innovatsion bank xizmatlarining mohiyati va ularning afzalliklari.
Innovatsion bank xizmatlari
– bu ilg‘or texnologiyalar asosida yaratilgan, mijozlarga yuqori darajada qulaylik va xavfsizlikni ta’minlovchi
moliyaviy mahsulotlardir. Ular quyidagi yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
•
Mobil banking va internet-banking tizimlari
— mijozlarga masofadan turib to‘lov, pul o‘tkazmalari
va hisobni boshqarish imkonini beradi;
•
QR-kod orqali to‘lov tizimlari
— naqd pulsiz to‘lovlar ulushini oshiradi;
•
Raqamli karta va elektron hamyonlar
— tranzaksiyalarni tez va xavfsiz amalga oshirishga yordam
beradi;
•
Sun’iy intellekt asosidagi xizmatlar
— mijozlarning moliyaviy xatti-harakatlarini tahlil qilib,
individual xizmatlar taklif etadi;
•
Blokcheyn texnologiyalari
— tranzaksiyalarni shaffof va xavfsiz qiladi.
Bunday innovatsion yechimlar nafaqat bank xizmatlari sifati va tezligini oshiradi, balki banklarning
xarajatlarini kamaytirib, ularning foydaliligini ham oshiradi.
2. O‘zbekiston tijorat banklarida innovatsion xizmatlarning joriy etilishi
2
So‘nggi yillarda O‘zbekiston bank tizimida innovatsion xizmatlarni joriy etish bo‘yicha salmoqli
natijalarga erishildi. Masalan:
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-noyabrdagi PQ–4882-sonli “Bank tizimini isloh qilish strategiyasi
to‘g‘risida”gi qarori
2
“O‘zbekiston Respublikasi bank tizimini raqamlashtirish konsepsiyasi”, 2023-yil.
67
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
•
“Humo” va “UzCard”
tizimlari yagona tarmoqda ishlashni boshladi, bu esa to‘lovlarni tezlashtirdi;
•
Mobil ilovalar (“Apelsin”, “Click”, “Payme”, “Zoomrad”)
orqali to‘lovlar hajmi 2024-yilda 2,3
barobarga oshdi;
•
Masofaviy xizmat markazlari
orqali mijozlar bankka bormasdan kredit olish, depozit joylashtirish
yoki hisob ochish imkoniga ega bo‘ldi;
•
Raqamli identifikatsiya tizimlari (e-KYC)
joriy etilib, mijozlarni onlayn ro‘yxatdan o‘tkazish
soddalashtirildi.
1-jadval
O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarida masofaviy xizmatlardan foydalanilishi
3
Indikator (o‘lchov birligi)
2022
2023
2024
Masofaviy (onlayn) bank xizmatlaridan foydalanuvchilar
(million kishi)
—
32.6
48.4
Bank kartalari – jami chiqarilgan (million dona)
34.
46.2
46.07
UzCard kartalari (yil yakuni, million dona)
20.8
(2022)
23.1
(2023)
—
Humo — yangi kartalar (Jan–Feb 2024, dona)
—
—
~2.3
million
P2P (card-to-card) o‘tkazmalar hajmi (yillik, trillion UZS)
—
224.3
(2023)
—
POS terminallar soni (dona)
—
—
429,36
ATM va infokiosklar soni (dona)
—
—
~28,800
1-jadvaldan ko’rishimiz mumkinki, masofaviy (onlayn) bank xizmatlari foydalanuvchilari” ko‘rsatkichi
2023-yil uchun 32.6 million sifatida Markaziy bank va ommaviy axborot vositalarida qayd etilgan; 2024-yil
sentyabrga oid ayrim tahliliy xabarlarda esa 48.4 millionga yetgani aytilgan (manbalar farqlanadi — bu har xil
chop etilish sanalari va metodologiyalarga bog‘liq bo‘lishi mumkin
4
Bank kartalari (jami) uchun 2022 va 2023 yillarraqamlarini Markaziy bankning yillik hisobotlari/ozod
ma’lumotlari tasdiqlaydi (46.2 mln — 2023, 34.1 mln — 2022). Bu ko‘rsatkich kartalar bo‘yicha umumiy
tendensiyani ko‘rsatadi.
2024-yilda O‘zbekistonda raqamli bank xizmatlaridan foydalanuvchilar soni 12 milliondan oshgan. Bu
raqam bank tizimining innovatsion rivojlanish yo‘lida sezilarli o‘sishni ko‘rsatadi.
UzCard va Humo bo‘yicha tafsilotli raqamlar (masalan, UzCard 2022 va 2023 bo‘yicha chiqarilgan
kartalar soni, Humo tomonidan 2024 boshidagi yangi karta chiqarilishlar) to‘g‘risidagi ma’lumotlar respective
tizimlar va Markaziy bank hisobotlaridan olinadi.P2P transferlar (Uzcard+Humo) 2023 yil uchun
224.3
trillion so‘m
— bu raqam raqamli to‘lovlarning hajm jihatdan qanchalik kengayganini ko‘rsatadi.
2-jadval
Banklarda innovatsiyalarni kirib kelishining afzalliklari va kamchiliklari
5
.
6
Afzalliklari
:
Kamchiliklari
Xodimlar va mijozlarga qulayliklar yaratadi;
Mijozlarga nisbatan xodimlarda majburiyatlar
oshadi;
Xizmatlar ko’rsatish turlari kengayadi;
Yangi texnologiyalarga o’rganish xodimlarga
qiyinchilik tug’dirishi mumkun;
3
Markaziy bank ma’lumotlari asosida tayyorlangan
4
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2022–2024-yillar statistik hisobotlari.
5
Muallif tomonidan tahlillar asosida tayorlangan
6
Karimov A., Raximov B. “Bank ishi va moliyaviy texnologiyalar”, TDIU, 2022-yil.
68
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Yangi texnologiyalardan keng foydalaniladi;
Yangi texnologiyalar kirib kelishi sababli ayrim
ish o’rinlari qisqartiriladi;
Mijozlarni banklarga nisbatan ishonchi ortadi
va boshqalar.
Xizmat ko’rsatishda ayrim qiyinchliklar bo’lishi
mumkun (ya’ni mijozning zamonaviy
texnologiyadan foydalanish imkoniyati bo’lmasa)
va boshqalar.
Har qanday tadbirkorlikda bo’lgani kabi tijorat banklari operatsiyalarining uzoq muddatli smaradorligi
va foydaliligi kelgusi faoliyatni rasmiy rejalashtirishga doim va davomiy e'tibor berishni talab etadi.
Belgilangan rejalarni vaqti vaqti bilan muntazam sharxlash hamda o’zgartirish asosiy elementlardan
hisoblandi. Bank rahbariyati yuqorida aytilganlarga qo’shimcha sifatida foydalilikni oshirishni hamda to’lov
balansini yaxshilashni, sarmoya va mijozlarni tanlash mosligini aniq maqsad qilib olishi zarur. Bu maqsadlar
tavakkalchilikni ehtimol moyilligini hisobga olishi lozim.
Xulosa.
Tijorat banklarida innovatsion bank xizmatlarini ko‘paytirish O‘zbekiston moliya tizimini
zamonaviy bosqichga olib chiqishning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Raqamli texnologiyalarni joriy etish
orqali bank tizimining samaradorligi, shaffofligi va mijozlarga xizmat ko‘rsatish sifati ortadi.
Banklarning olib borayotgan faoliyati faqat ularning o'ziga emas, balki boshqa sohalarning rivojlanish
faoliyatiga ham katta ta'sir ko'rsatadi. Shuning uchun mukammal innovatsion siyosat olib borish istiqbolli
rivojlanishni ta'minlaydi, banklarning innovatsion mexanizmlarida namoyon bo'ladi. Bu esa o'z navbatida
mamlakatdagi innovatsion jarayonlarni rivojlantiradi. Ammo, bugungi kunda Respublikamizning Tijorat
banklarida innovatsion bank xizmatlari tizimi faoliyatini tashkil etish va uni takomillashtirishdagi muammolar
o‘z yechimini topmagan. Shu bois, tijorat banklarida taklif etilayotgan innovatsion bank xizmatlari tizimlarini
takomillashtirishga doir mummolarning mavjudligi ushbu yo’nalishda ko’proq izlanishlar olib borishga
undaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-noyabrdagi PQ–4882-sonli “Bank tizimini isloh
qilish strategiyasi to‘g‘risida”gi qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2022–2024-yillar statistik hisobotlari.
3.
“O‘zbekiston Respublikasi bank tizimini raqamlashtirish konsepsiyasi”, 2023-yil.
4.
Karimov A., Raximov B. “Bank ishi va moliyaviy texnologiyalar”, TDIU, 2022-yil.
