79
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
XORIJIY DAVLATLAR TAJRIBASI ASOSIDA QISHLOQ XO’JALIGI
TAVAKKALCHILIGINI SUG’IRTALASH MUAMMOLARI
Xakimov Zafar Ibragimovich
TISU “Buxgalteriya hisobi va statistika” kafedrasi dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.17510504
Annotatsiya:
Maqolada turli mamlakatlarda qishloq xo'jaligi sug'urtasini joriy etish tajribasi tahlil
qilinadi. Qishloq xo‘jaligidagi xatarlarni minimallashtirish va ushbu sohani izchil rivojlantirish tarmoqda
tadbirkorlik sohasini moliyalashtirishga bog‘liq. Shu bilan birga, mamlakatimizda shakllangan qishloq
xo‘jaligi sug‘urtasi tizimi tegishli jahon tajribasi fonida ko‘rib chiqilib, agrar sohada joriy etila boshlagan yangi
sug‘urta mexanizmlarining xususiyatlari tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
agrar sug‘urta; lizing; qishloq xo‘jaligi; risklarni boshqarish; amortizatsiya; sug’urta
mukofoti; sug’urta polisi.
Qishloq xo‘jaligi milliy iqtisodiyotning etakchi tarmoqlaridan biri bo‘lgan O‘zbekiston uchun qishloq
xo‘jaligi ekinlarini sug‘urtalash tizimining xorijiy tajribasini o‘rganish asosida sug‘urtalashning samarali
shakllari va mexanizmlarini belgilash hamda uning mamlakatimiz sharoitlariga moslashtirilgan shakllarini
joriy etish imkoniyatlarini aniqlash dolzarb vazifa hisoblanadi.
Dunyoning ko‘plab mamlakatlari qishloq xo‘jaligi sektorining barqarorligini oshirishning samarali
vositasi sifatida qishloq xo‘jaligi xavflarini sug‘urtalashni faol rivojlantirmoqda va qo‘llab-quvvatlamoqda.
Har bir mamlakat qishloq xo‘jaligi sug‘urtasini rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash uchun turli
strategiyalardan foydalanadi, ammo ularning barchasini faqat tijorat va hukumat tomonidan qo‘llab-
quvvatlanadigan dasturlarga bo‘lish mumkin.
Shu bois jahon amaliyotida global qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi tizimidagi olimlar va amaliyotchilar
sug‘urtaning ikkita asosiy modelini ajratib ko‘rsatishadi, ular shartli ravishda amerika modeli va yevropa
modeli deb ataladi.
Qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi amerika modelining mohiyati shundan iboratki, u qishloq xo‘jaligi
tavakkalchiligini sug‘urtalashni qo‘llab-quvvatlashda davlatning keng ishtirokini ta’minlaydi.
Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning markaziy elementi sug‘urta mukofotining bir qismini to‘lash
uchun subsidiyalar berishdan iborat bo‘lib, bu qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining sug‘urta
xarajatlarini kamaytirish va sug‘urtaning ommaviyligini ta’minlash imkonini beradi.
Yevropa modelining mohiyati xususiy sifatida tavsiflanadi, bu esa davlatning minimal aralashuvini
bildiradi.
AQShda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilariga sug‘urta mahsulotlarining keng assortimenti va
qoplash darajalari taklif etiladi. Subsidiyalar darajasini oshirish orqali hukumat qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi
dasturida ishlab chiqaruvchilarning ishtiroki darajasini oshirmoqda.
Sug‘urta dasturlari xususiy sug‘urta kompaniyalari orqali taklif etiladi, ammo hukumat ularga ma’muriy
va operatsion subsidiyalar beradi, shuningdek, qayta sug‘urtalashni qo‘llab- quvvatlaydi.
Fermerlar turli xil sug‘urta turlarini tanlash imkoniyatiga ega.
AQShda 100 dan ortiq ekinlar uchun alohida dasturlar ishlab chiqilgan.
AQShda qishloq xo‘jaligi korxonasini to‘liq sug‘urta qilish imkonini beruvchi turli xil sug‘urta
mahsulotlari (370 dan ortiq) mavjud:
•
hosil yoki daromad sug‘urtasi;
•
hududiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha yoki xo‘jalik ma’lumotlari bo‘yicha sug‘urta qilish;
•
kapital aktivlarni sug‘urta qilish (masalan, mevali daraxtlar yoki ko‘chatxonalar);
•
butun xo‘jalikni sug‘urta qilish.
Fermerlar turli xil sug‘urta turlarini tanlash imkoniyatiga ega. Quyidagi sug‘urta dasturlari keng
tarqalgan:
Bugungi kunda Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida qishloq xo‘jaligida sug‘urtalashning turlicha
yondashuvlari mavjud. Avvalo, bu yondashuvlar davlatning sug‘urta tizimidagi ishtiroki darajasida farqlanadi:
Germaniyada sug‘urta o‘zaro sug‘urta uyushmalari tomonidan amalga oshiriladi.
80
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Germaniyada faqat bitta xavfdan sug‘urta ta’minlanadi – u nemis qishloq xo‘jaligi ekinlarining 80
foizdan ko‘prog‘ini qamrab oladi. Odatda, sug‘urtalangan fermerlar bunday uyushmalarga a’zo hisoblanadi.
Biroq, a’zo bo‘lmagan dehqonlar ham sug‘urta qilish huquqiga ega. Ushbu sug‘urta turi nemis
dehqonlari orasida yaxshi obro‘ga ega bo‘lib, risklarni boshqarishning ishonchli vositasi sifatida qo‘llaniladi.
Sug‘urtalangan yo‘qotishlarni monitoring qilish va baholash uyushma a’zolari (fermerlar) tomonidan
amalga oshiriladi. Bunday holda, baholovchilarning mintaqalararo ish tizimi qo‘llaniladi: fermer-
baholovchilar shartli ravishda baholash o‘tkaziladigan mintaqadan boshqa mintaqadan bo‘lishi kerak. Bu
poraxo’rlik muammosini hal qilishga yordam beradi.
Talab qilinmagan sug‘urta zaxiralari shakllangan taqdirda, uyushma a’zolarining umumiy yig‘ilishi
qarori bilan ushbu mablag‘lar uyushma a’zolariga to‘lanadi.
O‘zaro sug‘urta uyushmalari tomonidan sug‘urta zaxiralarini shakllantirish uchun ajratilgan mablag‘lar,
agar ular sug‘urta summasining ma’lum foizidan oshmasa, soliqqa tortilmaydi.
1-jadval
Germaniyada qishloq xo‘jaligidagi tavakkalchilikni sug’urtalash bo‘yicha ma’lumot
1
Xususiy sug‘urta yechimlari
Davlat favqulodda choralari
Do‘ldan
birgalikda
sug‘urtalash
Bavariya
sug‘urta
palatasi
Tabiiy ofat, noqulay ob-havo sharoiti bilan teng bo‘lgan risklar,
bankrotlik xavfi ostida bo‘lgan korxonalar uchun maksimal
zararni qoplash 80% ni tashkil qiladi va rentabellik o‘rtacha 30%
ga kamayadi
«Landwirtschaftliche Rentenbank» tomonidan taqdim etilgan
likvidlik kafolati
Ekologik
sug‘urta
Myunxen Re
Hayvonlar uchun ozuqa va ovlanadigan hayvonlarni etishtirish
uchun atrof-muhitni muhofaza qilish zonalaridan foydalanishga
ruxsat berilgan
Soliqlar, ijtimoiy sug‘urta va yer ijarasi to‘lovlarini kechiktirish
uchun qo‘shimcha imkoniyatlar
Fransiyada qishloq xo‘jaligi ekinlari va yaylov tipidagi qishloq xo‘jaligi hayvonlarining yo‘qotilishini
qoplaydigan Tabiiy ofatlar fondi mavjud.
Sug‘urtalangan risklarga haddan tashqari yog‘ingarchilik, suv toshqini va suv bosishi, sovuq,
qurg‘oqchilik, bo‘ronlar, epidemiyalar va parazitlar kiradi. Jamg‘arma mulkni sug‘urtalash shartnomalariga
qo‘shimcha badallar hisobiga shakllantiriladi.
Italiyada qishloq xo‘jaligi sug‘urtasi asosan xususiy sug‘urta kompaniyalari tomonidan amalga
oshiriladi, ammo hukumat tomonidan katta moliyaviy yordam
mavjud. Bundan tashqari, do‘l deyarli sug‘urta qilinadigan yagona xavf hisoblanadi.
Uzum, meva va g’alla ishlab chiqarishda qishloq xo‘jaligi ekinlarini sovuqdan sug‘urtalash dasturlari
mavjud. Sug‘urta badallarini to‘lash xarajatlarining 50 foizini mamlakat hukumati, qolgan yarmini fermerlar
(mahalliy hokimiyat ba’zi hollarda mukofot to‘lovlarining 10 foizigacha) o‘z zimmalariga oladilar.
Qishloq xo‘jaligi bo‘yicha chora-tadbirlar qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari uchun, shu jumladan
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlangan holda, JST mezonlariga mos keladigan samarali faoliyat ko‘rsatuvchi
risklarni sug‘urtalash tizimini rivojlantirishdan iborat bo‘ldi.
Yuqoridagi chora-tadbirlar qishloq xo‘jaligini sug‘urtalashning samarali mexanizmining ayrim
xususiyatlarini ajratib ko‘rsatish imkonini beradi:
1
Agricultural drought risk management in Germany: Insurance solutions and other public support measures.
Factsheet/March 2019.
81
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
✓
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimining rivojlanganligi;
✓
davlat ishtirokining turli shakllaridan foydalanish (zararning bir qismini qoplash yoki sug‘urta
badallarini subsidiyalash);
✓
davlat ishtirokidagi dasturlarning aniq mezonlari;
✓
faoliyat sohasiga tizimli yondashuv.
O’zbekistonda xorijiy davlatlar tajribasini umumlashtirgan holda quy’idagi tavsiyalarni berish mumkin:
•
qishloq xo‘jaligi sug‘urtasining barcha sub’ektlari (davlat, sug‘urta kompaniyasi, qishloq xo‘jaligi
ishlab chiqaruvchisi) manfaatlariga javob beradigan normativ-huquqiy bazani yaratish;
•
muvofiqlashtiruvchi vazifasini bajaruvchi muayyan davlat organining (Qishloq xo‘jaligi vazirligi,
maxsus idora yoki tashkilot) mavjudligi;
•
maxsus fondlar yaratish yoki davlat kafolatlari bilan qayta sug‘urtalash operatsiyalarini amalga oshirish
orqali moliyaviy resurslarni birlashtirish.
Shunday qilib, qishloq xo‘jaligida sug‘urta tizimini takomillashtirish va O‘zbekiston agrar sektorida
sug’urta bozorini shakllantirishda, qishloq xo‘jaligi sug‘urtasini tashkil etish, rivojlantirish va takomillashtirish
bo‘yicha xalqaro tajribadan to‘la foydalanish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xakimov Z.I. Tomorqa xizmati” MChJ lar faoliyatini sug‘urta xizmati orqali moliyaviy qo‘llab
quvvatlash – aholi tomorqalaridan samarali foydalanish garovidir. International conference on learning and
teaching”, 2022, №8. -615 b.
2.
Xakimov Z.I. Xorijiy davlatlarda tomorqa yer egalari xarajatlarini moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
yo‘nalishlari va tamoyillari. Moliya tizimini rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari va istiqbollari xalqaro
ilmiy amaliy anjuman materiallari to`plami, 2-qism,Toshkent, TMI,2022-yil 27-may, 26-30 b.
3.
Xakimov Z.I.
Aholi tomorqalaridan foydalanishni moliyaviy qo’llab-quvvatlash mexanizmlari
(
M
onografiya).
Monografiya.
– Termiz,
“Metodist”
nashriyoti, 2024. – 133 b.
4.
Agricultural drought risk management in Germany: Insurance solutions and other public support
measures. Factsheet/March 2019.
