82
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
ЎЗБЕКИСТОН ИҚТИСОДИЁТИНИНГ МОЛИЯ СЕКТОРИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ДОЛЗАРБ МУАММОЛАРИ
Т.И. Бобакулов
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳамаси ҳузуридаги
Бизнес ва тадбиркорлик олий мактаби профессори, и.ф.д
https://doi.org/10.5281/zenodo.17510525
Аннотация
Илғор хориж тажрибаси кўрсатадики, молия секторини ривожлантириш иқтисодиётнинг реал
секторини барқарор ривожлантиришнинг зарурий шарти ҳисобланади. Миллий валютанинг
барқарорлигини таъминлаш, инфляцияга қарши курашиш, давлат бюджетининг мутаносиблигини
таъминлаш иқтисодиётнинг реал сектори корхоналари фаолиятини ривожлантиришда муҳим ўрин
тутади.
Мақолада Ўзбекистон иқтисодиётининг молия секторини ривожлантириш билан боғлиқ бўлган
долзарб муаммолар аниқланган ва уларни ҳал қилишга қаратилган илмий таклифлар ишлаб чиқилган.
Калит сўзлар:
молия сектори, инфляция, пул массаси, кредит, фоиз ставкаси, давлат бюджети,
дефицит, дебитор қарздорлик.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сонли Фармони билан
тасдиқланган Янги Ўзбекистоннинг 2022-2026 йилларга мўлжалланган Тараққиёт стратегиясида
2023йилда инфляциянинг йиллик даражасини 5 фоиздан ошмаслигини таъминлаш, давлат бюджети
дефицитининг номинал ялпи ички маҳсулотга нисбатан 3 фоиздан ошмайдиган даражасига эришиш,
мамлакатда инвестиция муҳитини янада яхшилаш ва унинг жозибадорлигини ошириш, келгуси беш
йилда 120 миллиард АҚШ доллари, жумладан 70 миллиард доллар хорижий инвестицияларни жалб
этиш чораларини кўриш, иқтисодиётда молиявий ресурсларни кўпайтириш мақсадида, келгуси 5 йилда
фонд бозори айланмасини 200 миллион АҚШ долларидан 7 миллиард АҚШ долларига етказиш
макроиқтисодий барқарорликни таъминлашнинг зарурий шартлари сифатида эътироф этилган [1]
.
Бу
эса, ўз навбатида, иқтисодиётнинг молия секторини ривожлантириш билан боғлиқ бўлган долзарб
муаммоларни аниқлаш ва уларни ҳал қилишнинг илмий жиҳатдан асосланган йўлларини ишлаб чиқиш
заруриятини юзага келтиради.
Фикримизча, мамлакат иқтисодиётининг молия секторини ривожлантириш билан боғлиқ бўлган
долзарб муаммолардан бири – бу тижорат банкларининг миллий валютадаги кредитларининг фоиз
ставкаларини юқори эканлигидир. Ўз навбатида, тижорат банкларининг миллий валютадаги
кредитларининг фоиз ставкаларини юқори эканлиги инфляция даражасини ва Марказий банкнинг
қайта молиялаш ставкасини юқори эканлиги билан изоҳланади.
Гарчи Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 18 ноябрдаги ПФ-5877 – сонли
“Инфляцион таргетлаш режимига босқичма-босқич ўтиш орқали пул-кредит сиёсатини
такомиллаштириш тўғрисида”ги фармонида мамлакат Марказий банкига инфляция даражасини 2021
йилда 10 фоизгача пасайтириш ҳамда 2023 йилда 5 фоиз даражадаги доимий инфляцион мақсадга
эришиш мажбурияти юкланган бўлсада, инфляцияни мақсадли кўрсаткичига эришишнинг иложи
бўлмаётир [9].
1-жадвал
Ўзбекистон Республикасида тижорат банкларининг миллий валютадаги кредитларининг
ўртача йиллик фоиз ставкаси, инфляциянинг йиллик даражаси ва Марказий банк қайта
молиялаш ставкасининг йиллик даражаси, фоизда
1
Кўрсаткичлар
2021 й.
2022 й.
2023 й.
2024 й.
Кредитларни фоиз ставкаси
20,8
21,9
23,1
23,8
Инфляция даражаси
10,0
12,3
8,8
9,8
1
Жадвал муаллифлар томонидан Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг расмий статистик маълумотлари
асосида тузилган.
83
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Марказий банкнинг қайта молиялаш
ставкаси
14,0
15,0
14,0
13,5
Изоҳ: маълумотлар ҳар бир молиявий йилнинг 31 декабрь ҳолатига олинган.
1-жадвал маълумотларидан кўринадики, 2021-2024 йилларда республикамиз тижорат
банкларининг миллий валютадаги кредитларининг ўртача йиллик фоиз ставкаси ўсиш тенденциясига
эга бўлган. Бу эса, мазкур даврда инфляция даражасини ва Марказий банкнинг қайта молиялаш
ставкасини юқори бўлганлиги билан изоҳланади.
Ўзбекистон иқтисодиётининг молия секторини ривожлантириш билан боғлиқ бўлган яна бир
долзарб муаммо бўлиб, иқтисодиётни пул маблағлари билан таъминланганлик даражасининг паст
эканлиги ҳисобланади.
1-расм. Ўзбекистон иқтисодиётини пул маблағлари билан таъминланганлик даражаси,
фоизда
2
1-расм маълумотларидан кўринадики, 2021-2024 йилларда Ўзбекистон иқтисодиётининг пул
маблағлари билан таъминланганлиги сезиларли даражада паст (халқаро амалиётда умумэътироф
этилган энг паст даражаси 40 фоизни ташкил этади) бўлган
Иқтисодиётнинг пул маблағлари билан таъминланганлик даражасини паст бўлиши корхоналар
ўртасидаги тўловсизлик муаммосини ҳал қилиш имконини бермайди. Чунки, бундай шароитда
корхоналар дебитор қарздорлигини айланиш тезлиги пасаяди.
Ўзбекистон иқтисодиётининг молия секторини ривожлантириш билан боғлиқ бўлган яна бир
муаммо – бу миллий валютадаги пул массасининг ўсиш суръатини юқори эканлигидир. 2024 йилда
республикамизда миллий валютадаги пул массасининг йиллик ўсиш суръати 30,6 фоизни ташкил
этди
3
.
Пул массасининг паст суръатларда ва барқарор ўсишини таъминлаш миллий иқтисодиётни
барқарор ўсиш суръатларини таъминлашнинг зарурий шарти эканлиги иқтисодиёт фанида илмий
жиҳатдан асослаб берилган.
АҚШнинг Чикаго университети профессори, Нобель мукофоти соҳиби М.Фридмен АҚШ
иқтисодиётти мисолида илмий жиҳатдан асослаб берганки, пул массасининг йиллик 3-5 фоиз
даражасида ўсиши иқтисодиётда иқтисодий фаолликни кучайтиради. Пул таклифининг ўсиши йилига
2
Расм муаллифлар томонидан Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг расмий статистик маълумотлари
асосида тузилган.
3
Муаллиф томонидан Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг статистик маълумотлари асосида
ҳисобланган.
12,5
14,4
13,4
19,1
0
5
10
15
20
25
2021й.
2022й.
2023й.
2024й.
84
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
3-5 фоиздан юқори бўлса, унда инфляция ўса бошлайди, агар, иқтисодиётда пул таклифининг ўсиши
3-5 фоиздан кам бўлса, ялпи миллий маҳсулотнинг ўсиш суръати пасая бошлайди [10].
2-расм. Ўзбекистон Республикаси ташқи савдо балансининг дефицити, млн. АҚШ доллари
4
2-расм маълумотларидан кўринадики, мамлакат ташқи савдо балансининг дефицити 2021-2023
йилларда ўсиш тенденциясига эга бўлган. Бунинг устига дефицит миқдори 2023 йилда 2021 йилга
нисбатан юқори суръатда ўсган.
Хулоса ва таклифлар
Илмий мақола устида ишлаш жараёнида иқтисодиётнинг молия секторини ривожлантириш
бўйича қуйидаги хулосаларни шакллантирдик:
*молия
секторини
ривожлантириш
иқтисодиётнинг
реал
секторини
барқарор
ривожлантиришнинг зарурий шарти ҳисобланади;
*пул массасининг паст ва барқарор ўсишини таъминлаш корхоналар фаолиятининг
узлуксизлигини таъминлаш имконини беради ва иқтисодиётда иқтисодий фаолликни кучайтиради;
* пуллар таклифининг ўсиши натижасида фоиз ставкасининг пасайиши инвестицияларнинг
муқобил қийматини пасайтиради ва фоиз меъёрининг пасайиб бориши билан фирма ва компаниялар
ўзларининг режали инвестициялари ҳажмини оширадилар. Бу харажатлар режали харажатларнинг
умумий суммаси билан қўшилиб, товар захираларининг кўзда тутилмаган миқдорда сарфланишига
олиб келади;
* баҳоларнинг сезиларсиз даражадаги ўсиши ҳам иқтисодий ўсишга салбий таъсир кўрсатади,
чунки, баҳоларнинг унчалик сезиларли даражада бўлмаган ўсиши ҳам инфляция динамикасидаги
ноаниқликни кучайтиради;
*2021-2024 йилларда республикамиз тижорат банкларининг миллий валютадаги кредитларининг
ўртача йиллик фоиз ставкасини ўсиш тенденциясига эга бўлганлиги мазкур даврда инфляция
даражасини ва Марказий банкнинг қайта молиялаш ставкасини юқори бўлганлиги билан изоҳланади;
*2021-2024 йилларда Ўзбекистон иқтисодиётининг пул маблағлари билан таъминланганлиги
сезиларли даражада паст бўлганлиги корхоналар ўртасидаги тўловсизлик муаммосини ҳал қилиш
имконини бермайди;
*мамлакат ташқи савдо балансининг дефицити 2021-2023 йилларда ўсиш тенденциясига эга
бўлгани ҳолда, дефицит миқдори 2023 йилда 2021 йилга нисбатан юқори суръатда ўсган.
Фикримизча, Ўзбекистон иқтисодиётининг молия секторини ривожлантириш учун қуйидаги
тадбирларни амалга ошириш лозим:
4
Расм муаллифлар томонидан Ўзбекисон Республикаси Президенти ҳузуридаги Статистика агентлигининг
статистик маълумотлари асосида тузилган.
8850
11035
13715
12037
0
2000
4000
6000
8000
10000
12000
14000
16000
2021й.
2022й.
2023й.
2024й.
85
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
1. Мамлакат иқтисодиётининг пул маблағлари билан таъминланганлик даражасини ошириш
учун экспансионистик монетар сиёсатни Ж.М.Кейнс томонидан Иккинчи жаҳон урушидан кейин
таклиф этилган умумий талабни рағбатлантиришга қаратилган бюджет сиёсати билан уйғунлаштирган
тарзда олиб бориш лозим.
Экспансионистик
монетар сиёсат тижорат банкларининг кредит экспансиясини
рағбатлантиради ва кредитларнинг номинал ялпи ички маҳсулотга нисбатан даражасини ошириш
имконини беради. Бу эса, пул массасининг мультипликатив кенгайишини таъминлаш имконини берган
ҳолда, иқтисодиётнинг пул маблағлари билан таъминланганлик даражасини оширишга хизмат қилади.
Фикримизча, экспансионистик монетар сиёсатни амалга ошириш учун биринчидан, Марказий
банк мажбурий захира талабномаси суммасини тижорат банкларининг “Ностро” вакиллик
ҳисобрарқамларида қолдириш йўли билан банкларнинг кредитлаш имкониятини ва ликвидлилигини
ошириш лозим; иккинчидан, Марказий банкнинг дисконт ва ломбард кредитлари бериш амалиётини
йўлга қўйиш билан тижорат банкларига бериладиган қайта молиялаш кредитлари ҳажмини ошириш
зарур; учинчидан, тўловга қобиллик даражаси юқори бўлган тижорат банклари ва компанияларнинг
депозит сертифкатлари ва облигацияларини Марказий банк очиқ бозор операцияларининг
объектларига айлантирган ҳолда, тўғри РЕПО ва тескари РЕПО операцияларининг ҳажмини ошириш
керак; тўртинчидан, миллий ссуда капиталлари бозорини шакллантириш асносида Марказий банк
томонидан тижорат банклари кредитлари бозор баҳосининг паст ва барқарор даражасини таъминлашга
эришиш.
Ўзбекистон Республикаси ҳукумати томонидан умумий талабни рағбатлантиришга қаратилган
бюджет сиёсатининг амалга оширилиши номинал фоиз ставкасининг пасайишига олиб келади,
монетизация коэффициенти даражасини ошириш имконини беради, Марказий банкнинг очиқ бозор
операциялари ҳажмини оширишга замин яратади.
2. Мамлакат ташқи савдо балансининг дефицитига барҳам бериш мақсадида, биринчидан,
мамлакатда ишлаб чиқариш имконияти бўлган товарларни импорт қилишга нисбатан вақтинчалик
тарифсиз чеклов жорий қилиш керак; иккинчидан, Европа давлатларининг Ўзбекистон экспорти ва
импортидаги улушини ошириш ҳисобига Россиянинг республикамиз резидентларининг ташқи савдо
фаолиятига салоҳиятига нисбатан юзага келган салбий таъсирига барҳам бериш керак; учинчидан,
миллий валютанинг Ўзбекистоннинг асосий ташқи савдо ҳамкорлари бўлган мамлакатларнинг
(Россия, Хитой, Қозоғистон, Туркия) миллий валюталарига нисбатан реал алмашув курсининг ошиб
кетишига йўл қўймаслик орқали ушбу мамлакатларга экспорт қилинаётган товарларнинг
рақобатбардошлигини ошириш лозим; тўртинчидан, товарлар экспорт қилинаётган мамлакатларнинг
бож солиғи ставкаларини пасайтириш бўйича музокаралар олиб бориш керак.
Бангладеш тажрибаси кўрсатадики, корхоналарнинг экспорт тушуми миқдори ва барқарорлигига
маҳсулот экспорт қилинаётган мамлакатнинг бож солиғи ставкалари даражаси бевосита ва кучли
таъсир кўрсатади. Бангладешдан экспорт қилинаётган товарлар учун АҚШда бож солиғи ставкалари
жуда юқори бўлиб, даражасига кўра тўртинчи ўринни эгаллар эди. 2006 йилда Бангладешнинг АҚШга
экспорти ҳажми 3,3 млрд. долларни ташкил қилгани ҳолда, тўланган бож солиғи суммаси 500 минг
АҚШ долларини ташкил этди. Ҳолбуки, Буюк Британия ҳам шунча бож солиғи тўлади, аммо унинг
АҚШга экспорти ҳажми 54 млрд. долларни ташкил этган эди [10].
3. Миллий валютанинг номинал алмашув курсининг волатиллик даражасини пасайтириш учун,
биринчидан, мамлакатда ишлаб чиқариш имконияти бўлган товарларни импорт қилишга нисбатан
вақтинчалик тарифсиз чеклов жорий қилиш, Европа давлатларининг Ўзбекистон экспорти ва
импортидаги улушини ошириш ҳисобига Россиянинг республикамиз резидентларининг ташқи савдо
салоҳиятига нисбатан юзага келган салбий таъсирига барҳам бериш, йўли билан миллий валютанинг
Ўзбекистоннинг асосий ташқи савдо ҳамкорлари бўлган мамлакатларнинг (Россия, Хитой, Қозоғистон,
Туркия) миллий валюталарига нисбатан реал алмашув курсининг ошиб кетишига йўл қўймаслик
орқали мамлакат ташқи савдо балансининг дефицитига барҳам бериш зарур; иккинчидан,
инфляциянинг мақсадли кўрсаткичига эришишни таъминлашга эришиш керак; учинчидан, ички
86
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
валюта бозорида хорижий валюталарга бўлган талаб билан хорижий валюталар таклифи ўртасидаги
мутаносибликни таъминлаш лозим.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сонли Фармони. Янги
Ўзбекистоннинг 2022-2026 йилларга мўлжалланган Тараққиёт стратегияси тўғрисида//www.lex.uz.
2.
Фридмен М. Если бы заговорили деньги. Пер. с англ.-М.:ИНФРА-М, 2001.- С. 63.
3.
Кейнс Дж.М. Общая теория занятости, процента и денег. Пер. с англ. – М.: Гелиос АРВ, 1999. -
352 с.
4.
Тобин Дж. Денежная политика и экономический рост. – М.: Либроком, 2010. – С. 111-112.
5.
Уэрта де Сото Хесус. Деньги, банковский кредит и экономические циклы. Пер. с англ. –
Челябинск: Социум, 2008. - С. 244-245.
6.
Hess G., Morris C. The Long-Ruh Costs of Moderate Inflation//Federal Reserve Bank of Kansas City
Economic Review. 1996. Second Quarter. – P. 71-88.
7.
Catao L., Terrones M. Fiscal Deficits and Inflation//Working Paper. 65. IMF. – Р. 63 - 67.
8.
Пивоварова М.А. Международная научно-практическая конференция: “Инфляция и
экономический рост: теория и практика” // Деньги и кредит. – Москва, 2006. - №7. – С. 60.
9.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 18 ноябрдаги ПФ-5877 – сонли “Инфляцион
таргетлаш режимига босқичма-босқич ўтиш орқали пул-кредит сиёсатини такомиллаштириш
тўғрисида”ги фармони. Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 19.11.2019 й.,
06/19/5877/4036-сон.
10.
F. Monetarist Economics. – Blackwell, 1991. – 188 р.
11.
Юнус М., Ж.Алан. Создавая мир без бедности: социальный бизнес и будущее капитализма. Пер.
с англ. – М.: Альпина Паблишер, 2009. - С. 141.
