126
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
TIJORAT BANKLARMI AKTIVLARINI DAROMADLILIGI VA
LIKVIDLILIGI O’RTASIDAGI MUTANOSIBLIKNI TA’MINLASH
YO’LLARI
Komilov Komronbek Umrbek o‘g‘li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Bank ishi va audit yo’nalishi
4-bosqich 6BI-2022 guruh talabasi
Telefon raqami:+998 (94) 034-27-09
Email adres: komronkomilov911@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17511556
Annotatsiya
: Ishda tijorat banklari aktivlarining daromadliligi va likvidliligi o‘rtasidagi muvozanatni
ta’minlash masalalari yoritilgan. Bank aktivlarini boshqarishda daromad va likvidlik o‘rtasidagi optimal
nisbatni topish, risklarni kamaytirish hamda barqarorlikni saqlash bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
tijorat banki, aktivlar, daromadlilik, likvidlilik, muvozanat, risk boshqaruvi, moliyaviy
barqarorlik “Mikrokreditbank”
Kirish:
O‘zbekiston iqtisodiyotida tijorat banklari moliyaviy barqarorlikni ta’minlash va tadbirkorlikni
qo‘llab-quvvatlashda muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda bank tizimida raqamli texnologiyalar joriy etilishi,
kreditlash hajmining ortishi va kapital bazasining mustahkamlanishi ularning faoliyat samaradorligini yanada
oshirdi. Banklar faoliyatida asosiy vazifa — daromadlilikni oshirish bilan birga likvidlilikni saqlab qolishdir.
Chunki yuqori daromad olishga intilish likvidlik xavfini keltirib chiqaradi, likvidlikni oshirish esa daromadni
kamaytiradi. Shu bois, tijorat banklari aktivlarini boshqarishda bu ikki ko‘rsatkich o‘rtasidagi optimal
muvozanatni ta’minlash muhim hisoblanadi. Mazkur ishda tijorat banklari, xususan “Mikrokreditbank”
misolida aktivlarning daromadliligi va likvidliligi o‘rtasidagi mutanosiblikni saqlash yo‘llari tahlil qilinadi
hamda ularni takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqiladi.
Asosiy qism
: Tijorat banklari faoliyatining markaziy jihati – bu aktivlarni samarali boshqarish, ya’ni
foyda olish bilan birga to‘lovga layoqatlilikni ta’minlashdir. Daromadlilik bank aktivlarining foyda keltirish
darajasini ifodalasa, likvidlilik
bankning o‘z majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish imkoniyatini bildiradi. Bu
ikki ko‘rsatkich o‘rtasida tabiiy qarama-qarshilik mavjud: daromadlilikni oshirish uchun riskli, ammo yuqori
foizli aktivlar tanlanadi, bu esa likvidlikni kamaytiradi.Shu sababli, har bir tijorat banki o‘z aktivlarini daromad
keltiruvchi (kreditlar, investitsiyalar) va likvid
aktivlar o‘rtasida muvozanatni saqlagan holda joylashtirishi
lozim. Zamonaviy bank menejmenti tizimida bu jarayonni aktiv-passivlarni boshqarish siyosati
orqali tartibga
solish keng qo‘llaniladi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgan dastlabki yillardan boshlab bank
tizimini isloh qilishga alohida e’tibor qaratib kelmoqda. 1996-yil 25-aprelda qabul qilingan “Banklar va bank
faoliyati
to‘g‘risida”gi qonun (O‘RQ-216-son) milliy bank tizimining huquqiy poydevorini
yaratdi.Keyinchalik ushbu qonun yangi iqtisodiy talablar asosida 2019-yil 5-noyabrda O‘RQ-580-son bilan
yangilandi. Yangi tahrirda banklar faoliyatida korporativ boshqaruv, likvidlik me’yorlari va kapital yetarliligi
bo‘yicha aniq talablar belgilandi. Bank tizimini chuqur isloh qilish maqsadida Prezidentning 2020-yil 12-
maydagi PF-5992-sonli farmoni
bilan “O‘zbekiston Respublikasi bank tizimini 2020–2025-yillarda isloh
qilish strategiyasi
”
tasdiqlandi. Ushbu strategiyada tijorat banklari faoliyatini bozor tamoyillariga o‘tkazish,
davlat ulushini kamaytirish va xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kengaytirish belgilandi.
AT «Mikrobank»ning aktivlar turlari bo‘yicha bank aktivlari dinamikasi 2021–2024 y. (mlrd
so‘mda)
1
.
1- jadval
1
https://mkbank.uz/uz/about/indicators/
127
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Tijorat banklari faoliyati iqtisodiyotning pul aylanish jarayonini ta’minlash, investitsiyalarni
moliyalashtirish va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi. Banklar uchun asosiy
masalalardan biri – bu daromadlilik va likvidlilik o‘rtasidagi muvozanatni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishdir. Mashhur
iqtisodchi John Maynard Keynes o‘z asarlarida “likvidlik afzalligi” nazariyasini ilgari surgan. Unga ko‘ra, har
bir moliyaviy institut nafaqat foyda ortidan quvishi, balki o‘z majburiyatlarini istalgan paytda bajarish
imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Bu fikr bugungi tijorat banklari uchun ham dolzarb, chunki ortiqcha
daromadga intilish likvidlik tanqisligiga olib kelishi mumkin. Frederic Mishkin, zamonaviy moliya tizimi
bo‘yicha yetakchi tadqiqotchi, bank aktivlarini boshqarishda risk,
daromad va likvidlik uchligini muvozanatda
ushlash zarurligini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, har bir bank o‘z aktivlari tarkibini shu uch omilni hisobga olgan
holda shakllantirsa, bu moliyaviy inqirozlarning oldini olishga yordam beradi. Ronald Coase esa iqtisodiy
samaradorlik nazariyasida resurslardan oqilona foydalanish muhimligini ta’kidlab, ortiqcha risk yoki ortiqcha
likvidlik har ikkala holatda ham foyda darajasini pasaytirishini qayd etadi. Shu bois tijorat banklari balansida
nafaqat yuqori daromad keltiruvchi, balki tezkor naqdlashtiriladigan aktivlarning ham yetarli ulushi saqlanishi
lozim. O‘zbekiston tajribasida ham ushbu masalaga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jumladan, 2017-yil 12-
sentyabrda qabul qilingan PF–5177-sonli Prezident farmoni asosida tijorat banklari kapital bazasini
mustahkamlash, aktiv portfellarni diversifikatsiya qilish va raqamli bank xizmatlarini rivojlantirish choralari
belgilandi. Shuningdek, 2020-yil 12-maydagi PF–5992-sonli farmon bilan davlat ulushi yuqori bo‘lgan
banklarni transformatsiya qilish jarayoni boshlandi. Bu islohotlar natijasida banklar foydalilikni oshirish bilan
birga likvidliligini saqlab qolish bo‘yicha yangi mexanizmlarni joriy etmoqda. Hozirda O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy banki tomonidan joriy etilgan likvidlik ko‘rsatkichlari va kapital yetarliligi standartlari
bank faoliyatida risklarni kamaytirish va foyda barqarorligini ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Xulosa:
Tijorat banklari faoliyatida aktivlarni boshqarish, xususan daromadlilik va likvidlilik
o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash – moliyaviy barqarorlikning asosiy kafolatidir. Daromadlilik bankning
foyda olish imkoniyatini belgilasa, likvidlilik uning majburiyatlarni o‘z vaqtida bajarish qobiliyatini
ta’minlaydi. Shu bois bu ikki ko‘rsatkich bir-birini to‘ldiruvchi iqtisodiy kategoriyalar sifatida qaralishi zarur.
O‘zbekiston tajribasi shuni ko‘rsatadiki, so‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan islohotlar – banklarning kapital
128
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
bazasini kuchaytirish, risk-menejment tizimlarini takomillashtirish, raqamli texnologiyalarni joriy etish va
aktivlarni diversifikatsiya qilish – ularning daromadlilik va likvidlilik o‘rtasidagi mutanosiblikni
mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Shuningdek, xalqaro tajriba asosida ishlab chiqilgan yangi bank
standartlari ham tijorat banklari uchun moliyaviy barqarorlikni saqlash, aktivlarni samarali boshqarish va
kredit risklarini kamaytirish imkonini bermoqda. Xulosa qilib aytganda, tijorat banklarining muvaffaqiyati
ularning foyda olishga emas, balki barqaror, muvozanatli va xavfsiz rivojlanishga yo‘naltirilgan boshqaruv
siyosati
bilan belgilanadi. Shu yo‘lda
aktivlarni tahlil qilish, diversifikatsiya tamoyiliga rioya etish va likvidlik
zaxiralarini oqilona boshqarish O‘zbekiston bank tizimining uzoq muddatli rivojlanishining eng muhim
shartlaridan biri hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Bank tizimini yanada rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”gi
PF–5177-son Farmon. 2017-yil 12-sentyabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. “Bank sektorini isloh qilish va transformatsiya qilish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–5992-son Farmon. 2020-yil 12-may.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi. “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun. 1996-yil 25-
aprel (2019-yil 5-noyabrdagi O‘RQ–580-son yangi tahriri).
4.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Tijorat banklarida likvidlik va kapital yetarliligi me’yorlari
to‘g‘risida”gi nizom. Toshkent, 2021-yil.
5.
Keynes, J. M. “The General Theory of Employment, Interest and Money.” London: Macmillan, 1936.
6.
Mishkin, F. S. “The Economics of Money, Banking, and Financial Markets.” Pearson Education, 2019.
7.
Coase, R. H. “The Nature of the Firm.” Economica, 1937.
8.
Krugman, P. “International Economics: Theory and Policy.” Pearson, 2018.
9.
Karimov, I. A. “O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yo‘lida.” Toshkent: O‘zbekiston,
1995.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy hisobotlari. 2022–2024-yillar moliyaviy barqarorlik
sharhlari.
11.
Qodirov, A., va boshq. “Tijorat banklari faoliyatini tahlil qilish.” Toshkent: TDIU nashriyoti, 2023.
12.
Xodjayev, B. “Bank ishi asoslari.” Toshkent: Iqtisodiyot, 2022.
