129
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
TIJORAT BANKLARI TOMONIDAN INVESTETSION LOYIHALARNI
MOLIYALASHNI KENGAYTIRISH YO'LLARI
Murodov Suhrob Uboydullo o’g’li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Bank ishi va audit yo’nalishi
4-bosqich 6BI 22-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17511585
Annotatsiya
: Mazkur ilmiy tezisda O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklari tomonidan investitsion
loyihalarni moliyalashtirish jarayonining hozirgi holati, amalga oshirilayotgan islohotlar va ularni
kengaytirishning ustuvor yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida O‘zbekiston iqtisodiyotida
investitsion muhitni yaxshilashda tijorat banklarining o‘rni, ularning moliyaviy resurslari, uzoq muddatli
kreditlar hajmi, xalqaro tajriba va milliy sharoitdagi amaliy imkoniyatlar chuqur o‘rganilgan. Natijada
investitsion loyihalarni moliyalashtirishni kengaytirish uchun zarur bo‘lgan asosiy strategik takliflar ishlab
chiqilgan.
1
Kalit so‘zlar:
tijorat banklari, investitsion loyiha, moliyalashtirish, kredit, iqtisodiy o‘sish, innovatsiya,
risk-menejment, bank kapitali, uzoq muddatli moliyaviy resurslar, loyiha tahlili.
Kirish:
So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga oshirilayotgan tub islohotlar mamlakat
moliya-bank tizimini modernizatsiya qilish, banklarning real sektordagi faoliyatini kengaytirish hamda
ularning investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi rolini oshirishni talab etmoqda. Prezident Shavkat
Mirziyoyevning so‘nggi yillardagi qarorlari va farmonlarida bank tizimini rivojlantirish, kredit siyosatini
takomillashtirish va xususiy tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha aniq vazifalar belgilab
berilgan.Ayniqsa, 2024-yilda tijorat banklari tomonidan iqtisodiyot tarmoqlariga ajratilgan investitsion
kreditlar hajmi 156,2 trillion so‘mni tashkil etdi, bu esa 2020-yilga nisbatan qariyb 2,2 baravar ko‘pdir. Ushbu
ko‘rsatkich banklarning real sektorga bo‘lgan e’tiborining ortayotganini anglatadi. Investitsion loyihalarni
moliyalashtirish orqali yangi ishlab chiqarish quvvatlari yaratilmoqda, bandlik oshmoqda va eksport salohiyati
kengaymoqda.Shunday bo‘lsa-da, hozirgi sharoitda banklarning investitsion faoliyatida bir qator muammolar
mavjud bo‘lib, ular moliyaviy resurslar cheklanganligi, loyihalar tahlilining sustligi va risklarni baholash
mexanizmlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi bilan bog‘liq. Shuning uchun mazkur mavzuni chuqur
o‘rganish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Asosiy qism
: Tijorat banklari iqtisodiyotda kapital harakatini ta’minlovchi, moliyaviy resurslarni
samarali taqsimlovchi va investitsion jarayonlarda muhim rol o‘ynovchi institutlardir. Ular iqtisodiyot
tarmoqlarini modernizatsiya qilish, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish hamda kichik biznesni qo‘llab-
quvvatlash orqali mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga bevosita hissa qo‘shadi.
Investitsion faoliyatdagi mavjud muammolar
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston tijorat banklarining investitsion faoliyatida bir qator tizimli
muammolar mavjud:
✓
Uzoq muddatli moliyaviy resurslar manbalari cheklangan;
✓
Kredit portfellarining yuqori riskliligi;
✓
Loyiha tahlilining past darajasi va kafolat mexanizmlarining zaifligi;
✓
Innovatsion texnologiyalarni moliyalashtirishda ehtiyotkorlik siyosati;
✓
Xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikning yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganligi.
2
Investitsion faoliyatni kengaytirish bo‘yicha takliflar
: Bank kapital bazasini mustahkamlash va
xalqaro resurslarni jalb qilish (IFC, ADB, EBRD, Islom taraqqiyot banki va boshqalar bilan hamkorlikni
kuchaytirish).Uzoq muddatli kredit liniyalarini kengaytirish va milliy obligatsiyalar bozorini
rivojlantirish.Loyihaviy moliyalashtirish (Project Finance) mexanizmini keng joriy etish, bu orqali risklarni
bank va investor o‘rtasida bo‘lishish.Innovatsion va raqamli texnologiyalarni kredit tahlili va monitoring
jarayonlariga tatbiq etish.Yashil iqtisodiyotga oid investitsion loyihalarni moliyalashtirish uchun maxsus
1
Markaziy bank “Moliyaviy barqarorlik hisobotlari”, 2024-yil.
2
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi rasmiy hisobotlari, 2024-yil
130
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
'Green Finance' fondlarini tashkil etish.Davlat-xususiy sheriklik asosida infratuzilma loyihalarini qo‘llab-
quvvatlash. O‘zbekiston iqtisodiyotida amalga oshirilayotgan modernizatsiya jarayonlari, yangi ishlab
chiqarish quvvatlarini yaratish, eksport salohiyatini oshirish va bandlikni ta’minlashda tijorat banklarining
investitsion faoliyati muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda mamlakatimizda bank tizimini isloh qilish, ularni
kapitallashtirish va real sektorga yo‘naltirilgan kredit siyosatini kuchaytirish bo‘yicha qator chora-tadbirlar
amalga oshirilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilda tijorat banklari tomonidan
iqtisodiyot tarmoqlariga ajratilgan investitsion kreditlar hajmi 156,2 trillion so‘mni tashkil etgan. Bu 2020-
yildagi 72,4 trillion so‘mlik ko‘rsatkichga nisbatan 2,1 baravar ko‘pdir.
Eng katta ulushni “Asaka bank”, “Agrobank” va “Ipoteka bank” egallagan bo‘lib, ularning jami
investitsion kreditlari umumiy hajmning 56 foizini tashkil etgan.
O‘zbekiston tijorat banklari tomonidan investitsion loyihalarni moliyalashtirish hajmi (2020–
2024-yillar)
3
Yil
Asaka
bank
Agrobank
Ipoteka bank
Mikrokreditba
nk
Hamkorba
nk
Xalq
bank
Jami
(trln
so‘m)
2020
15.6
13.2
11.8
5.4
6.1
8.3
60.4
2021
18.3
15.0
13.1
6.5
7.2
9.6
69.7
2022
21.4
17.6
15.3
7.9
8.5
10.8
81.5
2023
25.2
20.1
18.0
9.2
9.8
12.3
94.6
2024
29.7
23.4
20.5
10.8
11.5
13.9
109.8
Amaliy misollar:
Masalan, 2024-yilda 'Asaka bank' tomonidan Angren kimyo kompleksi uchun 150
mln AQSH dollari miqdorida investitsion kredit ajratildi. Loyihaning amalga oshirilishi natijasida 500 ta yangi
ish o‘rni yaratildi va ishlab chiqarish quvvati yillik 120 ming tonnaga yetdi. Shuningdek, 'Ipoteka-bank'
tomonidan 2023–2024-yillarda 450 mlrd so‘mlik quyosh energiyasi loyihalari moliyalashtirildi, bu esa
energiya tejamkorlikni 18% ga oshirish imkonini berdi.
Xulosa: Tijorat banklarining investitsion loyihalarni moliyalashtirishdagi faolligi mamlakat iqtisodiy
o‘sishining asosiy drayverlaridan biridir. O‘zbekiston sharoitida banklar moliyaviy resurslar bazasini
mustahkamlash, risk-menejment tizimini takomillashtirish, loyihaviy moliyalashtirishni joriy etish hamda
xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kuchaytirish orqali investitsion faoliyatni yangi bosqichga
ko‘tarish imkoniyatiga ega.Banklarning investitsion siyosatini diversifikatsiya qilish, uzoq muddatli
moliyalashtirish vositalarini kengaytirish va davlat-xususiy sheriklikni rivojlantirish orqali real sektorga
yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmini ko‘paytirish mamlakat iqtisodiy barqarorligiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi, 2024-yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 'Moliyaviy barqarorlik hisobotlari', 2024-yil.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi rasmiy hisobotlari, 2024.
4.
Tursunov X.X., Murodov A.A. 'Bank tizimida investitsion faoliyatni takomillashtirish yo‘llari', TDIU
ilmiy jurnali, 2023-yil.
5.
Jahon banki ma’lumotlari – www.worldbank.org
6.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari – www.stat.uz
3
Asaka bank, Agrobank, Ipoteka bank yillik hisobotlari (2023–2024-yillar).
