131
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
MOLIYA-KREDIT MEXANIZMLARINING MODERNIZATSIYASI VA
INNOVATSION YONDASHUVLAR
Maxmudov Nurali Komilovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, mustaqil izlanuvchisi
Email: nuralimahmudov32@gmail.com
https://orcid.org/009-0009-0131-8719
tel.nomeri. 97-699-28-05
https://doi.org/10.5281/zenodo.17511609
Annotatsiya
: Maqolada iqtisodiyotning real sektori faoliyatini qo‘llab-quvvatlashda moliya-kredit
mexanizmlarining modernizatsiyasi va ular asosidagi innovatsion yondashuvlar boʼyicha xulosa, takliflar
berilgan.
Kalit so‘zlar:
moliya-kredit mexanizmlari, modernizatsiya, innovatsion yondashuvlar, real sektor,
raqamli moliya, fintech, risklarni boshqarish.
Аннотация:
В статье изложены выводы и предложения по модернизации финансово-кредитных
механизмов и основанным на них инновационным подходам к поддержке деятельности реального
сектора экономики.
Ключевые слова:
Финансово-кредитные механизмы, модернизация, инновационные подходы,
реальный сектор, цифровые финансы, финтех, управление рисками.
Annotation:
The article provides conclusions and proposals on the modernization of financial and credit
mechanisms and innovative approaches based on them to support the activities of the real sector of the
economy.
Keywords:
financial and credit mechanisms, modernization, innovative approaches, real sector, digital
finance, fintech, risk management.
Kirish
Mamlakat iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi, uning investitsion jozibadorligi va real sektorni
qo‘llab-quvvatlash samaradorligi moliya-kredit tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan chambarchas
bog‘liqdir. Globallashuv jarayonlari chuqurlashgan, raqobatning kuchaygani va raqamli texnologiyalarning
keng joriy etilishi davrida an’anaviy moliyaviy vositalar endilikda iqtisodiyotning zamonaviy ehtiyojlariga
to‘liq javob bera olmay qolmoqda. Shu sababli moliya-kredit mexanizmlarini modernizatsiya qilish, ularni
innovatsion yondashuvlar asosida takomillashtirish dolzarb masalalardan biri sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Bugungi kunda O‘zbekistonda iqtisodiy islohotlar yangi bosqichga ko‘tarilib, bank tizimi, kapital
bozori, davlat moliyasi va investitsiya siyosatida keng ko‘lamli o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda.
Xususan, kreditlash jarayonlarini raqamlashtirish, fintech ekotizimini shakllantirish, davlat-xususiy
sheriklikning huquqiy asoslarini mustahkamlash, mikro va kichik biznes subyektlari uchun moliyaviy kirish
imkoniyatlarini kengaytirish tamoyillari moliyaviy sektor samaradorligini oshirmoqda.
Bunday o‘zgarishlar moliya-kredit instrumentlarining riskka mosligi, shaffofligi va qaytimi yuqori
bo‘lgan mexanizmlarni ishlab chiqishni talab etadi.
Innovatsion moliya vositalari-raqamli kredit mahsulotlari, blokcheyn texnologiyalari asosida xizmat
ko‘rsatish, “yashil” moliyalashtirish, lizing va faktoringning zamonaviy shakllari-iqtisodiy jarayonlarga
kapital oqimini kuchaytirish bilan birga, iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlashga ham xizmat qilmoqda.
Shu jihatdan mazkur mavzu bo‘yicha ilmiy izlanishlar moliyaviy resurslarni samarali boshqarish, real
sektorning investitsion salohiyatini rivojlantirish hamda iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish uchun
nazariy-amaliy asos vazifasini bajaradi (1-jadval).
Moliya-kredit mexanizmlarini modernizatsiya qilishning asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha tahlil
1
1-jadvali
№
Tahlil yo‘nalishi
Mavjud holatdagi
muammolar
Innovatsion yechimlar
va modernizatsiya
yo‘nalishlari
Kutilayotgan
natijalar
1
International Monetary Fund.
Republic of Uzbekistan: Financial Sector Assessment Program.
2025 ma’lumoti.
132
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
1
Kredit siyosati va
moliyalashtirish
mexanizmlari
Kreditlash shartlari
qattiq, ta’minot
talablari yuqori,
kreditlarning qaytimi
past
Kafolat va sug‘urta
mexanizmlarini
kengaytirish, smart-
kredit reytingi joriy etish
Kreditlash qamrovi
kengayadi, resurslar
samaradorligi oshadi
2
Bank tizimi
raqobatbardoshligi
Bozorning
konsentratsiyasi
yuqori, xususiy
banklar ulushi past
Xususiy sektor ulushini
oshirish, bank
xizmatlarining
diversifikatsiyasi
Moliyaviy xizmatlar
bozori jonlanadi,
raqobat kuchayadi
3
Raqamli moliya va
fintech
Raqamli xizmatlar
qamrovi yetarli emas,
to‘lov tizimlari
integratsiyasi sust
Fintech-startaplarni
qo‘llab-quvvatlash,
blokcheyn va onlayn-
kredit tizimlari
Raqamli moliya
ekotizimi shakllanadi,
tranzaksion xarajatlar
kamayadi
4
Kapital bozori
rivoji
Fond bozorida
likvidlik past, IPO va
korporativ
obligatsiyalar bozori
sust
“Yashil” obligatsiyalar,
sukuk, raudfunding
platformalari joriy etish
Investitsion manbalar
diversifikatsiyalanadi
5
Davlat-xususiy
sheriklik (PPP)
Loyihalarning
institutsional asoslari
va risk taqsimoti
yaxshi ishlab
chiqilmagan
PPP shartnomalarida
xalqaro standartlarni
qo‘llash, risklarni to‘g‘ri
taqsimlash
Infratuzilma
investitsiyalari ortadi,
byudjetga yuk
kamayadi
6
Moliya
vositachiligi
Bank tizimiga haddan
tashqari tayanish,
noan’anaviy
instrumentlar sust
rivojlangan
Lizing, faktoring,
mikromoliyalash
segmentlarini
rivojlantirish
Kichik biznes va
startaplar moliyaviy
qo‘llab-quvvatlanadi
7
Risklarni
boshqarish tizimi
Kredit risklari yuqori,
monitoring yetarli
emas
Big data va AI asosida
skoring tizimlari, real-
time monitoring
Kredit risklari
pasayadi, portfel sifati
oshadi
8
Ekologik va
ijtimoiy
moliyalashtirish
Barqaror rivojlanish
mezonlari yetarli
darajada inobatga
olinmaydi
ESG talablarini joriy
etish, iqlim loyihalari
uchun kreditlar
Barqaror iqtisodiy
o‘sish va ekologik
xavfsizlik kuchayadi
9
Institutsional
boshqaruv
samaradorligi
Hisobot tizimi va
monitoringda
shaffoflik yetarli emas
Xalqaro audit va hisobot
standartlari, regulyativ
islohotlar
Hisobdorlik
kuchayadi, korrupsiya
xavfi kamayadi
1-jadvalda tahlil natijalari advaldan ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston moliyaviy tizimi oxirgi yillarda
sezilarli islohotlar jarayonida bo‘lishiga qaramay, hali ham bir qator tizimli muammolarni o‘zida saqlab
qolmoqda. Ularni bartaraf etish uchun taklif etilgan innovatsion yechimlar moliya sektorini jadal
modernizatsiya qilishni talab etadi.
Kreditlashning an’anaviy yondashuvi iqtisodiy subyektlar, ayniqsa kichik biznes uchun moliyaviy
kirishni cheklamoqda. Kafolat institutlari
va
aqlli reyting tizimlarini kengaytirish kredit resurslaridan
foydalanish samaradorligini oshiradi va iqtisodiy faollikni kengaytiradi.
Bozorning ortiqcha konsentratsiyasi raqobatning sustlashuviga olib kelmoqda. Xususiy banklar
ulushining oshishi, xizmatlar diversifikatsiyasi moliyaviy xizmatlar bozorida samaradorlik va sifatni
oshirishga xizmat qiladi.
133
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
To‘lov tizimlari va raqamli xizmatlar infratuzilmasi yetarli darajada integratsiyalashmagan. Fintech-
startaplarni qo‘llash, blokcheyn asosida kredit va to‘lov tizimlarini joriy etish
tranzaksion xarajatlarni
kamaytirib, moliyaviy inklyuziyani kuchaytiradi.
Fond bozorining past likvidligi investitsiyalar uchun bank krediti yukini oshiradi. Yashil obligatsiyalar
,
sukuk
,
kraudfunding kabi innovatsion moliya instrumentlarini joriy etish kapital manbalarini
diversifikatsiyalaydi va iqtisodiyotning kapitalizatsiyasini oshiradi.
PPP loyihalarida risk taqsimoti va institutsional bazaning kuchsizligi infratuzilmaviy loyihalar
samaradorligini kamaytiradi. Xalqaro tajriba asosida risklarni to‘g‘ri boshqarish infratuzilmaga xususiy
sarmoya oqimini oshiradi va davlat byudjeti yukini kamaytiradi.
Bank markazlashgan tizim iqtisodiyot uchun yetarli emas. Lizing, faktoring va mikromoliyalashni
kengaytirish startaplar va KOB sektorini moliyalashtirish imkoniyatlarini oshiradi, iqtisodiy o‘sishning yangi
drayverlarini shakllantiradi.
Sun’iy intellekt, Big Data
va
real-time monitoring
risklarni sezilarli kamaytirib, portfel sifatini
yaxshilaydi.
ESG tamoyillarining sustligi ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikka to‘siq bo‘lmoqda. “Yashil”
moliyalashtirishni kengaytirish iqtisodiy o‘sishning ekologik xavfsiz modeliga o‘tishni ta’minlaydi.
Shaffoflik yetishmasligi korrupsiya xavfini kuchaytiradi. Xalqaro audit me’yorlari va raqamlashtirilgan
hisobot tizimi samaradorlikni va jamoatchilik nazoratini kuchaytiradi.
Taklif sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
-kredit shartlarini iqtisodiyot tarmoqlari bo‘yicha moslashtirish zarur;
-garov talablarini yumshatish va kafolat institutlarini kengaytirish lozim;
-innovatsion loyihalar uchun subsidiya va grant mexanizmlarini ko‘paytirish zarur;
-oliya tizimini boshqarishda real-time monitoring tizimini joriy etish lozim
-korrupsiya xavfini kamaytirish uchun ochiq ma’lumotlar platformalari yaratish maqsadga muvofiq.
Umuman olganda, кaqamli texnologiyalar, fintech xizmatlari, davlat-xususiy sheriklik, “yashil”
moliyalashtirish kabi innovatsion yo‘nalishlarning joriy etilishi moliya tizimining transformatsiyasiga kuchli
turtki bermoqda.
Shuningdek, moliyaviy inklyuziyaning kengayishi, aholining moliyaviy savodxonligi o‘sishi va davlat
boshqaruvining shaffoflashuvi iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga xizmat qilmoqda.
Umuman, moliya-kredit mexanizmlarining modernizatsiyasi investitsiyaviy faollikni oshirish,
resurslardan foydalanish samaradorligini kuchaytirish, iqtisodiy o‘sish drayverlarini shakllantirishda hal
qiluvchi ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi.Toshkent:
“O‘zbekiston”, NMIU, 2019. 64 b.
2.
Stiglitz J. E., Weiss A. Credit Rationing in Markets with Imperfect Information // The American
Economic Review. 1981. №. 3. P. 393–410.
3.
Akerlof G. A. The Market for “Lemons”: Quality Uncertainty and the Market Mechanism // Quarterly
Journal of Economics. 1970. №. 3. P. 488–500.
4.
Claeys S., Schoors K. Bank Lending in Transition Economies: Evidence from Eastern Europe // Journal
of Comparative Economics. 2007. №. 1. P. 1-22.
5.
Levine R. Financial Development and Economic Growth: Views and Agenda // Journal of Economic
Literature. 1997. №. 35, P. 688–726.
6.
Chand S., Le V. T. Financial Access and SME Growth in Southeast Asia: Country Cases // Asian
Development Bank Working Paper Series. 2016. №. 423. 36 p.
7.
Hoshi T., Kashyap A., Scharfstein D. The Role of Banks in Reducing the Costs of Financial Distress in
Japan // Journal of Financial Economics. 1990. № 27, №. 1. P. 67–88.
8.
Jo’rayev M. M. Real sektorda investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda uchraydigan muammolar va
yechimlar // Iqtisodiy tahlil. 2022. №4. B. 45–50.
134
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
9.
Rasulov A. X. O’zbekistonda zamonaviy moliyaviy vositalardan foydalanish istiqbollari // Moliya.
2021. №3. B. 30-36.
10.
Hasanov X. Q. Moliyaviy savodxonlik va raqamli moliya xizmatlarini rivojlantirishning real sektorga
ta'siri // Iqtisodiyot va innovatsiyalar. 2023. №2. B.218.
11.
O‘zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining “2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbеkiston
taraqqiyot stratеgiyasi to‘g‘risida” gi Farmoni. Toshkеnt, 2022.
