142
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
TIJORAT BANKLARI AKTIVLARINING DAROMADLILIGI VA
LIKVIDLILIGI O‘RTASIDAGI MUTANOSIBLIGINI TA’MINLASH
YO‘LLARI
Jumayev Asadbek Xurshid o‘g‘li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, talaba
6BI-22 guruh talabasi
Tel: +998 (93) 127-42-09
E-mail: asadbekjumayev500@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17511734
Annotatsiya
: Mazkur tezisda tijorat banklari aktivlarining daromadliligi va likvidliligi o‘rtasidagi
muvozanatni ta’minlash muammolari hamda ularni hal etish yo‘llari yoritilgan. Aktivlarning samaradorligini
oshirish bilan birga, ularning likvid holatda bo‘lishi bankning moliyaviy barqarorligi uchun muhim omil
hisoblanadi. Shu maqsadda aktivlarni boshqarish strategiyalari, diversifikatsiya, aktiv-portfel tahlili hamda
likvidlik risklarini kamaytirish yo‘llari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
tijorat banklari, aktivlar, daromadlilik, likvidlilik, balans, risk, aktiv-portfel, moliyaviy
barqarorlik.
Tijorat banklarining asosiy maqsadi — mijozlarga xizmat ko‘rsatish bilan birga, o‘z faoliyatidan foyda
olishdir. Shu bilan birga, bank o‘z zimmasidagi majburiyatlarni istalgan vaqtda bajarish imkoniyatiga ega
bo‘lishi kerak. Bu esa bank faoliyatida daromadlilik va likvidlilik o‘rtasida doimiy muvozanatni ta’minlashni
talab etadi.
Daromadlilik — bu bank faoliyatining samaradorligini ifodalasa, likvidlilik — uning ishonchliligi va
barqarorligini ta’minlaydi. Bu ikki ko‘rsatkich o‘rtasidagi mutanosiblikni saqlash bank boshqaruvida eng
muhim masalalardan biridir.
“Daromadlilikni oshirish uchun uzoq muddatli kreditlarga yo‘naltirilgan aktiv siyosati bank likvidligini
qisqartiradi, shu bois optimal aktiv-portfel tuzilmasi bank barqarorligining asosiy omilidir.”
Daromadlilikni oshirish uchun bank uzoq muddatli, yuqori foizli aktivlarga investitsiya kiritadi, biroq
bu likvidlikni kamaytiradi. Aksincha, likvidlikni saqlash uchun qisqa muddatli, tezkor naqd vositalarni
ko‘paytirish daromadni kamaytiradi. Shu sababli bank aktivlari tarkibida har ikkisini muvozanatlashtirish
zarur
1
.
Aktivlar
— kredit, mikroqarz, overdraft, lizing, faktoring, qimmatli qogʻozlar, investitsiyalar, boshqa
banklardagi mablagʻlar, olinishi lozim boʻlgan hisoblangan va (yoki) undirilmagan foizli va foizsiz
daromadlar, bankning boshqa xususiy mulklari, boʻlib-boʻlib toʻlash shaklida sotilgan mulklar, balansdan
tashqari moddalar (chaqirib olinmaydigan kredit majburiyatlari, foydalanilmagan kredit liniyalari,
akkreditivlar, kafolatlar) hamda kredit tavakkalchiligi mavjud boʻlgan boshqa aktivlar va balansdan tashqari
moddalar.
2
Aktiv-portfel diversifikatsiyasi, likvidlik zaxiralarini shakllantirish, aktiv-passiv boshqaruvi (ALM)
tizimini joriy etish, rentabellik tahlili va likvidlik koeffitsientlarini nazorat qilish orqali banklar daromadlilik
va likvidlilik o‘rtasidagi muvozanatni saqlab turishlari mumkin.
Muvozanatni ta’minlash yo‘llari
•
Aktiv-portfel diversifikatsiyasi:
kreditlar, obligatsiyalar, qimmatli qog‘ozlar va boshqa moliyaviy
vositalar o‘rtasida balansni saqlash.
•
Likvidlik zaxiralarini shakllantirish:
Markaziy bank talablariga muvofiq minimal majburiy
zaxiralarni saqlash.
•
Aktiv-passiv boshqaruvi (ALM):
balansdagi aktiv va passivlarning muddatlari hamda foiz
stavkalariga bog‘liq risklarni muvofiqlashtirish.
•
Rentabellik tahlili:
aktivlar daromadlilik darajasini muntazam baholab borish, past samarali aktivlarni
qisqartirish.
1
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Bank tizimining 2024-yil yakunlari bo‘yicha tahliliy hisobot”.– Toshkent, 2025
2
LEX.UZ 2696 – SON 14. 07. 2015
143
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
•
Likvidlik koeffitsientlarini nazorat qilish:
joriy, tezkor va umumiy likvidlik ko‘rsatkichlarini doimiy
ravishda monitoring qilish.
Tijorat banklari faoliyati iqtisodiyotning pul aylanish jarayonini ta’minlash, investitsiyalarni
moliyalashtirish va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi. Banklar uchun asosiy
masalalardan biri — bu daromadlilik va likvidlilik o‘rtasidagi muvozanatni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishdir. Mashhur
iqtisodchi
John Maynard Keynes
o‘z asarlarida “likvidlik afzalligi” nazariyasini ilgari surgan. Unga ko‘ra,
har bir moliyaviy institut nafaqat foyda ortidan quvishi, balki o‘z majburiyatlarini istalgan paytda bajarish
imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Bu fikr bugungi tijorat banklari uchun ham dolzarb, chunki ortiqcha
daromadga intilish likvidlik tanqisligiga olib kelishi mumkin.So‘nggi yillarda O‘zbekiston tijorat banklarida
aktivlarning umumiy hajmi barqaror o‘sib bormoqda. 2024-yilda banklar aktivlari 700 trln so‘mdan oshdi,
ularning 60% dan ortig‘i kredit portfeliga to‘g‘ri keladi. Shu bilan birga, Markaziy bank tomonidan joriy
likvidlik me’yorlariga rioya etish darajasi 35–40% atrofida saqlanmoqda. Bu holat banklarning daromadlilikni
oshirayotgan bo‘lsa-da, likvidlik xavflarini kamaytirish choralari ham kuchaytirilayotganini ko‘rsatadi.
Xulosa:
Tijorat banklari faoliyatida daromadlilik va likvidlilik o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlash —
ularning moliyaviy barqarorligini mustahkamlashning eng muhim omilidir. Bu yo‘nalishda aktiv-portfelni
oqilona boshqarish, likvidlik zaxiralarini shakllantirish, aktiv-passiv risklarini tahlil qilish hamda moliyaviy
monitoringni kuchaytirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Bank tizimining 2024-yil yakunlari bo‘yicha tahliliy
hisobot”.– Toshkent, 2025.
2.
Xodjayev B.A. Bank ishi asoslari. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022.
3.
Abdurahmonov Q.X. Moliyaviy boshqaruv. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
4.
www.cbu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti.
5.
www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari.
6.
“O‘zbekiston Respublikasi bank tizimining rivojlanish tendensiyalari”, Iqtisodiyot va moliya jurnali,
№3, 2024.
