199
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
ҲУДУДЛАРНИ ИҚТИСОДИЙ РИВОЖЛАНТИРИШДА
ИНВЕСТИЦИЯЛАР ОҚИМИНИНГ САМАРАДОРЛИГИНИ ОШИРИШ
МАСАЛАЛАРИ
Худойқулов. С.К.
Иқтисодиёт фанлари доктори, профессор
https://doi.org/10.5281/zenodo.17513558
Маълумки, ҳудудларни ривожлантиришда
инвестицияларнинг роли
жуда муҳим бўлиб, улар
иқтисодий ўсишни таъминлаш, иш ўринларини яратиш ва аҳолининг турмуш даражасини оширишнинг
асосий омили ҳисобланади. Инвестициялар орқали йўллар, электр тармоқлари, сув таъминоти,
транспорт ва алоқа тизимлари қурилади ва янгиланади. Бу эса ҳудуднинг иқтисодий салоҳиятини
оширади. Инвестициялар саноат корхоналарини қуриш, аграр соҳани модернизация қилиш ва хизмат
кўрсатиш тармоқларини ривожлантиришга хизмат қилади.
Натижада
янги иш ўринлари яратилади,
ҳудуд бюджетига солиқ тушумлари кўпаяди. Буни Сурхондарё вилояти мисолимда кўриб чиқишга
ҳаракат қиламиз.
Вилоятда 2019 йил 25 декабрдаги “Инвестициялар ва инвестиция фаолияти тўғрисида” ги
қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2005 йил 11 апрелдаги “Тўғридан-тўғри хусусий
хорижий инвестицияларни жалб этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар
тўғрисида” ги ПФ-3594-сонли, 2012 йил 10 апрелдаги “Тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар жалб
этилишини рағбатлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” ги ПФ-4434-сонли, 2017 йил
17 январдаги “Тадбиркорлик мақсадларида фойдаланиш учун давлат мулки объектларини сотишни
жадаллаштириш ва унинг тартиб-таомилларини янада соддалаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”
ПФ-4933-сонли ва 2018 йил 1 августдаги “Ўзбекистон Республикасида инвестиция муҳитини тубдан
яхшилаш чора-тадбирлари тўғрисида” ги ПФ-5495-сонли фармонларига асосан бир қанча ишлар
амалга оширилган.
Жумладан, ўтган 8 йил давомида 2,2 млрд доллар миқдорида хорижий инвестициялар
ўзлаштирилган. 2017 йилда 18,2 млн доллар, 2018 йилда 91,1 млн доллар, 2019 йилда 222,6 млн доллар,
2020 йилда 221,2 млн доллар, 2021 йилда 243,7 млн доллар, 2022 йилда 250,1 млн доллар, 2023 йилда
460,8 млн доллар, 2024 йилда 689,2 млн доллар хорижий инвестициялар жалб қилинган. Хорижий
инвестиция иштирокида корхоналар 483 тани ташкил этиб, 2017 йил 1 январга нисбатан 423 тага
кўпайган. Жалб этилган тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларнинг асосий қисми Хитой (323,1 млн
доллар), Россия (69,7 млн доллар), Афғонистон (37,7 млн долл) давлатлари ҳиссасига тўғри келади.
1-жадвал.
Сурхондарё вилоятида тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар таҳлили
1
(млрд сўм)
№
Ҳудудлар
йиллар
2020
2021
2022
2023
2024
1
Термиз ш.
111,9
208,4
95,2
95,5
381,9
2
Олтинсой
40,1
40,6
15,6
-
-
3
Ангор
14,1
19,6
82,1
142,0
4,7
4
Бандихон
15,8
14,1
60,2
45,2
16,4
5
Бойсун
3 019,1
1 277,1
1 792,9
2 931,5
4 126,9
6
Музработ
106,6
14,1
90,6
282,0
230,3
1
Ўзбекистон Республикаси миллий статистика қўмитаси Сурхондарё вилояти статистика бошқармаси
маълумотлари асосида муаллиф томонидан тузилган.
200
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
7
Денов
37,6
143,5
36,5
5,1
94,4
8
Жарқўрғон
41,5
9,0
10,3
462,3
63,7
9
Қумқўрғон
49,3
0,5
16,8
18,6
7,6
10
Қизириқ
0,5
78,2
68,0
15,0
7,0
11
Сариосиё
142,7
298,8
119,3
158,0
84,0
12
Термиз
141,7
54,5
68,5
134,1
154,4
13
Узун
101,6
113,5
45,3
103,8
218,2
14
Шеробод
373,1
51,1
3,7
4 183,4
297,8
15
Шўрчи
69,8
70,9
45,3
0,1
147,9
Вилоят бўйича жами
4 265,5
2 394,0
2 550,4
8 576,6
5 835,2
Сурхондарё вилоятининг асосий капиталга киритилган инвестициялар ичида тўғридан-тўғри
хорижий инвестициялар муҳим роль ўйнайди. Маълумки, тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар бу
– корхонага тўлиқ эгалик қилувчи ёки корхона акционерлик капиталининг 10 % дан кам бўлмаган
қисмини назорат қилувчи, яъни корхонани бошқаришда иштирок этиш ҳуқуқиги эга бўлган, тўғридан-
тўғри хорижий инвестор юридик ёки жисмоний шахс томонидан киритилган инвестициялар
ҳисобланиб, бу кўрсаткич вилоятда 2021 йилда аввалги (2021 йилга) нисбатан қарийиб 2 мартага
камайган бўлса, 2023 йилда 2022 йилга нисбатан эса, 3,4 мартага кўпайган, бироқ, 2024 йилда эса, 2023
йилга қараганда худди асосий капиталга киритилган инвестициялар миқдори каби 3 трлн сўмга
камайгандир. Бунга Шеробод, Жарқурғон, Ангор, Сариосиё каби туманларда тўғридан-тўғри хорижий
инвестициялар жалб қилинишида камайиш кузатилганлиги билан изоҳланади.
2-жадвал.
Сурхондарё вилоятида асосий капиталга киритилган инвестициялар таҳлили
2
(млрд сўм)
№
Ҳудудлар
йиллар
2020
2021
2022
2023
2024
1
Термиз ш.
1 222,7
1 613,3
2 088,0
2 420,9
1 585,7
2
Олтинсой
350,2
345,2
267,3
356,4
687,9
3
Ангор
204,9
433,0
457,6
484,3
506,7
4
Бандихон
67,2
193,1
225,1
296,0
275,4
5
Бойсун
3 283,6
1 678,3
2 205,9
3 472,1
5 390,9
6
Музработ
332,3
554,9
368,0
533,8
493,7
2
Ўзбекистон Республикаси миллий статистика қўмитаси Сурхондарё вилояти статистика бошқармаси
маълумотлари асосида муаллиф томонидан тузилган.
201
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
7
Денов
647,1
1 297,9
1 271,2
1 151,9
907,5
8
Жарқўрғон
601,9
498,9
534,9
1 126,5
592,8
9
Қумқўрғон
345,8
553,8
490,6
557,9
567,4
10
Қизириқ
176,2
350,6
320,4
407,0
245,0
11
Сариосиё
780,2
2 179,6
1 288,7
1 607,9
1 164,7
12
Термиз
861,3
852,1
830,2
697,3
1 010,5
13
Узун
250,2
347,4
251,3
289,2
391,3
14
Шеробод
651,1
749,2
553,8
4 559,3
910,6
15
Шўрчи
293,5
390,5
416,2
347,2
547,4
Вилоят бўйича жами
10 068,2
12 037,8
11 569,4
18 307,7
15 277,5
Сурхондарё
вилоятининг
иқтисодий
салоҳиятига
асосий
капиталга
киритилган
инвестицияларнинг таъсири каттадир. Бу ҳолатни таҳлили сифатида юқорида келтирилган 2-жадвалга
эътибор қаратадиган бўлсак, вилоят бўйича бу кўрсаткич таҳлил қилинаётган йиллар ичида 2023 йил
энгкўп миқдорни ташкил этиб, 18 307,7 млрд сўмни ташкил қилган, бироқ, 2024 йил якунлари бўйича
эса, 2023 йилга нисбатан 3 трлн сўмдан кўпроқ миқдорга камайган. Буни туманлар кесимида
қарайдиган бўлсак, энг катта улушни Бойсун туманига тўғри келмоқда, сабаби Бойсун туманида
қиймати 2,9 млрд долларга тенг бўлган “Мустақилликнинг 25 йиллиги” газни қайта ишлаш лойиҳаси
амалга оширилмоқда. Ушбу лойиҳа таъсисчилари “Surhan Investments Limited” АЖ, “Altmax Holding
Ltd” – 75 фоиз, “Ўзбекнефтгаз” АЖ – 20 фоиз, “Gas Project Development Central Asia AG” – 5 фоиз
ҳисобланади.
Лойиҳа майдони 3 980 километр квадрат бўлиб, М25 конининг майдони 62 километр квадратни
ташкил этади. Лойиҳа ишга туширилгандан сўнг йилига 5 млрд метр куб газни қазиб чиқариш ва қайта
ишлаш (юқори даражали олтингугурт таркибли) амалга оширилади. Бугунги кунга қадар лойиҳага 1
млрд 450 млн доллар инвестициялар жалб этилган бўлиб, 1 050 та иш ўрни ташкил этилган.
Лойиҳанинг I босқичи 2024 йил май ойида ишга туширилиб, 2025 йилда тўлиқ қувватга олиб чиқилади.
Бугунги кунда 20 та қудуқда бурғилаш ишлари якунланган, 2 та қудуқда бурғулаш ишлари амалга
оширилмоқда. Шунингдек, 11 та қудуқда синов ишлари якунланган.
Вилоятда инвестиция дастурлари доирасида 2017-2024 йилларда жами қиймати 3 091,3 млн
долларга тенг бўлган 6 901 та инвестиция лойиҳалари ишга туширилиб, уларда жами 85 722 та иш
ўринлари яратилган. Жумладан, 2017 йилда 82,8 млн долларлик 592 та лойиҳа 9 519 та иш ўрни, 2018
йилда 331,5 млн доллар 1034 та лойиҳа 10 135 та иш ўрни, 2019 йил 251,7 млн доллар 861 та лойиҳа
6 119 та иш ўрни, 2020 йил 153,7 млн доллар 610 та лойиҳа 4 268 та иш ўрни, 2021 йил 249,2
млн доллар 1081 та лойиҳа 8 874 та иш ўрни, 2022 йил 591,8 млн доллар 956 та лойиҳа 15 173 та иш
ўрни, 2023 йил 617,1 млн доллар 1 019 та лойиҳа 15 466 та иш ўрни, 2024 йил 813,5 млн доллар 748 та
лойиҳа 16 178 та иш ўрни яратилган.
Саноатда 1953 та лойиҳаларда 1348 млн долларлик, 30568 та иш ўрни, шундан қурилиш
материаллари 440,9 млн долларлик 782 та лойиҳаларда 9 996 нафар иш ўрни, Тўқимачилик 284,6
млн долларлик 216 та лойиҳаларда 8 774 нафар иш ўрни, Тоғ-кон 184,6 млн долларлик 14 та
202
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
лойиҳаларда 653 нафар иш ўрни, Энергетика 113,4 млн долларлик 14 та лойиҳаларда 563 нафар иш
ўрни, Озиқ-овқат 85,6 млн долларлик 421 та лойиҳаларда 3 116 нафар иш ўрни, бошқаларда эса
239 млн долларлик 506 та лойиҳаларда 7 466 нафар иш ўрни яратилган.
Хизмат кўрсатишда 3159 та лойиҳаларда 1196,3 млн долларлик, 29081 та иш ўрни, шундан
савдода 264 млн долларлик 536 та лойиҳаларда 3 616 нафар иш ўрни, уй жой қурилишида 222,4
млн долларлик 113 та лойиҳаларда 2 927 нафар иш ўрни, маиший хизматда 156,3 млн долларлик 827 та
лойиҳаларда 7749 нафар иш ўрни, бошқаларда эса 554 млн долларлик 1683 та лойиҳаларда
14 789 нафар иш ўрни яратилган.
Қишлоқ хўжалигида 1789 та лойиҳаларда 547 млн долларлик, 26073 та иш ўрни, шундан
иссиқхона ташкил қилишда 121,7 млн долларлик 391 та лойиҳаларда 4 732 нафар иш ўрни,
чорвачиликда 59,4 млн долларлик 422 та лойиҳаларда 2 482 нафар иш ўрни, томчилатиб суғоришда
56 млн долларлик 81 та лойиҳаларда 2494 нафар иш ўрни, бошқаларда эса 310 млн долларлик 895 та
лойиҳаларда 16 365 нафар иш ўрни яратилган.
2017-2024 йиллар мобайнида вилоятдаги экспортёр корхоналар томонидан жами 1,8 млрд
долларлик товарлар экспортга чиқарилган. Асосан, ҳудудлар кесимида Денов туманида 237 млн
доллар, Термиз тумани 200 млн доллар, Жарқўрғон туманида 186 млн доллар, Шеробод туманида 173
млн долларлик экспорт амалга оширилган бўлса, Бандихон туманида 28,6 млн долларлик ва Бойсун
туманида 47 млн долларлик экспорт амалга оширилган холос.
Хулоса қилиб айтганда
Сурхондарё вилоятида инвестициялар оқими кейинги йилларда нисбатан
ошиб борган бўлса, бугунги кунда асосий муаммолардан бири сифатида ушбу инвестицияларнинг ялпи
ҳудудий маҳсулотни оширишга таъсири етарли деб бўлмайди. Шу боисдан ушбу вазифаларга алоҳида
эътибор қаратиш лозим бўлади:
Бунинг учун фикримизча, ҳуддуда (Сурхондарёда) инвестициялардан
самарали фойдаланиш
йўллари сифатида
мавжуд ресурслар, иқтисодий салоҳият ва маҳаллий эҳтиёжлардан оқилона
фойдаланиш орқали инвестицияларнинг қайтаримини (самарадорлигини) оширишга қаратилган
чоралар тизимини реал прогноз қийматларини аниқлаб бориш керак бўлади, уларнингялпи ҳудудий
маҳсулотга таъсирини объектив баҳолаш керак бўлади.
