224
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
FISKAL BARQARORLIKNI TA’MINLASHDA SOLIQ IMTIYOZLARI VA
ULARNING IQTISODIY SAMARADORLIGI
Jumayev Tursunpoʻlat Baxtiyor o‘g‘li
Denov tadbirkorlik va pedagogika insitiuti
Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti moliya va moliyaviy texnologiya yoʻnalishi 4-bosqich talabasi
Tel:+998 (93) 241-24-05
https://doi.org/10.5281/zenodo.17513789
Annotatsiya:
Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasida fiskal barqarorlikni ta’minlashda soliq
imtiyozlarining tutgan o‘rni, ularning iqtisodiy samaradorligi hamda davlat budjeti daromadlarini
shakllantirishdagi ta’siri tahlil qilinadi. “O‘zbekiston – 2030” strategiyasida belgilangan fiskal siyosatning
asosiy yo‘nalishlari, soliq yukini optimallashtirish, yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish va budjet
intizomini mustahkamlash bo‘yicha chora-tadbirlar ilmiy jihatdan yoritiladi. Shuningdek, milliy soliq tizimini
xalqaro standartlarga moslashtirish, investitsion jozibadorlikni oshirish va soliq imtiyozlarining natijaviyligini
baholash masalalari ham o‘rganiladi. Tezisda fiskal barqarorlikning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’siri,
soliq siyosatining ijtimoiy yo‘naltirilganligi va davlat moliyasining barqarorligi o‘rtasidagi bog‘liqlik keng
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Fiskal siyosat, fiskal barqarorlik, soliq imtiyozlari, budjet daromadlari, iqtisodiy
samaradorlik, davlat moliyasi, soliq yuklamasi, yashirin iqtisodiyot, investitsion jozibadorlik, makroiqtisodiy
barqarorlik, YAIM, budjet taqchilligi, soliq ma’murchiligi, soliq turlari, soliq yengilliklari, soliq bazasi, davlat
qarzi, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish, soliq siyosatini liberallashtirish, fiskal mustahkamlik, “O‘zbekiston –
2030” strategiyasi.
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishda fiskal siyosatning roli beqiyosdir.
Davlat budjetining barqarorligi, daromadlar bazasining kengayishi va xarajatlarning samaradorligi
mamlakatning makroiqtisodiy muvozanatini ta’minlaydigan asosiy omillardandir. Shu nuqtai nazardan, fiskal
barqarorlikni ta’minlashda soliq imtiyozlari muhim iqtisodiy vosita sifatida e’tirof etiladi.
Fiskal barqarorlik – bu davlatning o‘z daromadlari hisobidan majburiyatlarini muntazam va to‘liq bajarish
qobiliyati, davlat qarzining nazorat ostida bo‘lishi va iqtisodiy siyosatning uzoq muddatda izchil amalga
oshirilishidir. Ushbu tushuncha davlat budjeti daromadlari va xarajatlari o‘rtasidagi muvozanatni saqlashni,
shuningdek, iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlovchi moliyaviy mexanizmlarni o‘z ichiga oladi.
“O‘zbekiston – 2030” strategiyasida fiskal barqarorlikni ta’minlash davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. Mazkur strategiyaga muvofiq, mamlakatda uzoq muddatli barqaror
iqtisodiy o‘sishni ta’minlash maqsadida tashqi va ichki ta’sirlarga moslashuvchan fiskal siyosat yuritish, budjet
taqchilligini YAIMga nisbatan 3 foizdan oshirmaslik, davlat qarzini YAIMning 50 foizidan yuqori
bo‘lmasligini ta’minlash, yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish, shuningdek, natijaga yo‘naltirilgan
budjetlashtirish tizimini joriy etish ko‘zda tutilgan.
Davlat budjeti daromadlarini shakllantirishda soliq tushumlari asosiy manba hisoblanadi. Shu bois soliq
imtiyozlarining iqtisodiy samaradorligini to‘g‘ri baholash juda muhim. Soliq imtiyozlari — bu ayrim xo‘jalik
subyektlari yoki tarmoqlarga soliq yukini kamaytirish orqali iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirish,
investitsiyalarni jalb etish va ishlab chiqarishni kengaytirish maqsadida qo‘llaniladigan mexanizmdir.
O‘zbekiston Respublikasi soliq siyosati so‘nggi yillarda bosqichma-bosqich liberallashtirilib, soliq
imtiyozlari tizimi qayta ko‘rib chiqilmoqda. Xususan, ayrim tarmoqlar uchun berilgan uzoq muddatli
imtiyozlar bekor qilinib, ularning o‘rniga natijaviylikka asoslangan qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari joriy
etildi. Bunda maqsad — budjetga tushumlarni barqaror saqlagan holda, iqtisodiy faollikni oshirishdir.
Fiskal barqarorlikni ta’minlashda soliq siyosati va budjet intizomi o‘zaro uzviy bog‘liq. Soliq siyosatining
izchilligi, adolatli soliqqa tortish tizimi va samarali soliq ma’murchiligi davlat moliyasining mustahkamligini
ta’minlaydi. Shu jihatdan, soliq imtiyozlarining tahlili ularning qisqa va uzoq muddatli iqtisodiy natijalarini
aniqlash imkonini beradi.
Soliq imtiyozlarining samaradorligini baholashda bir necha mezonlarga e’tibor qaratiladi:
•
investitsiyalar hajmining o‘sishi;
225
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
•
yangi ish o‘rinlarining yaratilishi;
•
ishlab chiqarish hajmining kengayishi;
•
eksport ulushining ortishi;
•
budjetga tushumlarning barqarorligi;
•
iqtisodiy o‘sish sur’atlariga ijobiy ta’sir.
Agar soliq imtiyozlari bu natijalarga erishishga xizmat qilsa, ular iqtisodiy jihatdan samarali hisoblanadi.
Aks holda, ular fiskal barqarorlikka xavf tug‘dirishi, budjet daromadlarining kamayishiga olib kelishi mumkin.
Davlat budjetining daromad bazasini mustahkamlashda soliq ma’murchiligini raqamlashtirish, elektron
soliq tizimlarini keng joriy etish, soliq to‘lovchilar bazasini kengaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Yashirin
iqtisodiyotni qisqartirish ham fiskal barqarorlikni mustahkamlashning asosiy yo‘nalishlaridan biridir.
Soliq turlari bo‘yicha byudjetga tushgan tushumlar (2021–2023-yillar, mlrd so‘mda)
№ Soliq turlari
2021-yil
31-mart
2022-yil
31-mart
2023-yil
31-mart
Byudjetga tushumlar, jami
29 344
34 500
37 877
1
Qo‘shilgan qiymat solig‘i
5 963
7 591
8 399
2
Aksiz solig‘i
3 065
3 361
3 355
3
Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i
8 478
9 281
9 521
4
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i 4 001
5 236
6 622
5
Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq
191
179
206
6
Mol-mulk solig‘i
652
943
1 316
7
Yer solig‘i
822
1 114
1 425
8
Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq
3 761
3 596
3 544
9
Aylanmadan olinadigan soliq
–
622
556
10 Davlat boji va jarimalar
650
888
1 041
11 Boshqa tushumlar va yig‘imlar
1 762
2 310
1 891
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, 2021–2023-yillar davomida mamlakat byudjetiga tushgan soliq tushumlari
barqaror o‘sish tendensiyasini ko‘rsatmoqda. Soliq stavkalarining kamaytirilishi va tadbirkorlik uchun
yaratilgan qulay shart-sharoitlar natijasida soliq to‘lovchilar soni ortgan. Bu esa o‘z navbatida byudjet
daromadlarining oshishiga sabab bo‘lgan. Ayniqsa,
qo‘shilgan qiymat solig‘i
,
foyda solig‘i
va
daromad
solig‘i
bo‘yicha sezilarli o‘sish qayd etilgan. Shu bilan birga, ayrim soliqlar (masalan, yer qa’ridan
foydalanganlik solig‘i) bo‘yicha tushumlar barqaror saqlangan. Umuman olganda, soliq siyosatidagi islohotlar
byudjet barqarorligini mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
1
Bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiyoti barqaror o‘sish sur’atlarini namoyon etmoqda. XVJ
ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda mamlakat YAIMining o‘sish sur’ati 6 foiz atrofida bo‘lishi prognoz
qilinmoqda. Shu bilan birga, inflatsiya darajasini 8 foizgacha pasaytirish rejalashtirilgan. Bularning barchasi
fiskal siyosatning muvozanatli yuritilayotganini ko‘rsatadi.
“O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida soliq va bojxona siyosatini JST talablariga uyg‘unlashtirish,
imtiyozlarni adolatli va shaffof mezonlar asosida belgilash, davlat budjetining ijtimoiy yo‘naltirilganligini
saqlash hamda natijaga yo‘naltirilgan budjetlashtirish tizimini joriy etish rejalashtirilgan. Ushbu yo‘nalishlar
fiskal barqarorlikni ta’minlashning zamonaviy vositalaridan biridir.
Shuningdek, soliq imtiyozlarini baholash tizimini takomillashtirish orqali ularning iqtisodiyotdagi real
samarasi aniqlanadi. Imtiyozlarning samarali mexanizmi — bu soliqdan bo‘shatish emas, balki iqtisodiy o‘sish
orqali budjetga qo‘shimcha daromad keltiruvchi rag‘batlantiruvchi vosita sifatida ishlatilishidir.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, fiskal barqarorlikni ta’minlashda soliq imtiyozlari muhim iqtisodiy vosita
hisoblanadi. Ammo ularni berishda iqtisodiy maqsadlilik, shaffoflik va natijadorlik tamoyillari ustuvor bo‘lishi
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risidagi
Farmoni.
226
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
zarur. Har qanday soliq yengilligi iqtisodiyotning aniq bir tarmog‘ini rivojlantirishga, yangi ish o‘rinlari
yaratishga yoki eksport salohiyatini oshirishga xizmat qilishi kerak. Aks holda, bu imtiyozlar davlat budjeti
daromadlarining kamayishiga, fiskal intizomning zaiflashishiga olib kelishi mumkin. Shu bois O‘zbekiston
soliq tizimida imtiyozlarning tahlilini tizimli ravishda amalga oshirish, ularning iqtisodiy samaradorligini
muntazam baholab borish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “O‘zbekiston – 2030” strategiyasi
to‘g‘risidagi Farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti to‘g‘risidagi 2024-yilgi Qonun.
3.
Moliya vazirligi. “Davlat budjeti ijrosi bo‘yicha hisobotlar”, 2024.
4.
Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ).
World Economic Outlook
, 2024-yil aprel nashri.
5.
Karimov, A.
Fiskal siyosat va budjet barqarorligi masalalari.
Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2023.
6.
Axmedova, N.
Soliq imtiyozlari va ularning iqtisodiy o‘sishga ta’siri.
Toshkent moliya instituti ilmiy
jurnali, 2022.
7.
World Bank.
Public Finance Review: Uzbekistan 2023.
