249
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
MAHALIY SOLIQLAR VA ULARNI UNDIRISH MEXANIZMLARI
Norqulov Eldor Komiljon o‘g‘li
Denov tadbirkorlik va pedagogika insitiuti
Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti moliya va moliyaviy texnologiya yoʻnalishi
4-bosqich talabasi Tel:+998 (91)-906-02-11
https://doi.org/10.5281/zenodo.17514089
Annotatsiya:
Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasida amal qilayotgan mahalliy soliqlar tizimi,
ularning iqtisodiyotdagi o‘rni, mahalliy byudjetlar barqarorligini ta’minlashdagi ahamiyati hamda ularni
undirish mexanizmlarining mazmuni yoritilgan. Shuningdek, soliq tizimidagi islohotlar, raqamlashtirish
jarayonlari va soliq to‘lovchilarga qulay shart-sharoitlar yaratish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-
tadbirlar tahlil qilingan. Tadqiqotda mahalliy soliqlarning turlari, ularni undirishda zamonaviy yondashuvlar
hamda soliq organlarining faoliyati samaradorligini oshirish yo‘llari ilmiy asosda ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
mahalliy soliqlar, davlat byudjeti, byudjet tizimi, moliyaviy mustaqillik, soliq siyosati,
fiskal siyosat, soliq mexanizmi, soliq ma’murchiligi, soliq to‘lovchi, soliq organlari, mol-mulk solig‘i, yer
solig‘i, suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq, yig‘imlar, soliq stavkasi, soliq bazasi, soliq imtiyozlari,
raqamlashtirish, elektron to‘lov tizimi, soliq islohoti, iqtisodiy barqarorlik, hududiy rivojlanish, soliq intizomi,
moliyaviy boshqaruv, byudjet daromadlari, soliq nazorati, davlat soliq qo‘mitasi, kadastr qiymati, fiskal
intizom, shaffoflik, elektron hisob-kitob, soliq siyosatini takomillashtirish.
O‘zbekiston Respublikasida soliq tizimi mustaqillik yillarida bosqichma-bosqich isloh qilinib, bugungi
kunda zamonaviy moliyaviy boshqaruv tizimining ajralmas qismi sifatida faoliyat yuritmoqda. Shu jarayonda
mahalliy soliqlar va yig‘imlarning o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki ular hududiy byudjetlarni
shakllantirishda asosiy manba hisoblanadi. Mahalliy soliqlar — bu faqat muayyan ma’muriy-hududiy birlik
doirasida undiriladigan, uning byudjetiga tushadigan majburiy to‘lovlardir. Ular davlat soliqlari kabi
umumrespublika ehtiyojlarini emas, balki aynan mahalliy infratuzilma, ijtimoiy soha va kommunal xizmatlar
tizimini rivojlantirishni moliyalashtirishga qaratilgan.
O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga muvofiq, hozirda asosiy mahalliy soliqlar qatoriga yuridik
va jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘i, yer solig‘i hamda suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq
kiradi. Ayrim hollarda, mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan qonunchilik doirasida turli yig‘imlar,
masalan, avtoturargohlar uchun to‘lov, reklama joylashtirish uchun yig‘im, savdo faoliyati bilan bog‘liq ruxsat
yig‘imlari ham joriy etilishi mumkin. Ushbu soliqlar mahalliy hokimiyatlarning moliyaviy mustaqilligini
ta’minlash, hududning iqtisodiy salohiyatini rivojlantirish va aholining turmush darajasini oshirishga xizmat
qiladi.
Mahalliy soliqlarning asosiy vazifasi — bu moliyaviy resurslarni joylarda shakllantirish orqali iqtisodiy
mustaqillikni ta’minlashdir. Shu bilan birga, ular byudjetlararo munosabatlarning muvozanatini saqlab
turishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, tuman yoki shahar byudjeti asosan mol-mulk solig‘i va
yer solig‘idan tushgan mablag‘lar hisobiga to‘ldiriladi. Bu tushumlar esa o‘z navbatida maktablar, bog‘chalar,
tibbiyot muassasalari, yo‘llar va boshqa ijtimoiy ob’ektlarni ta’mirlash, obodonlashtirish ishlarini
moliyalashtirishda ishlatiladi.
Mahalliy soliqlarni undirish mexanizmi deganda, soliqqa tortish jarayonining huquqiy, tashkiliy va
texnologik asoslari tushuniladi. Bu mexanizm soliq to‘lovchilarni aniqlash, soliq bazasini hisoblash,
stavkalarni belgilash, imtiyozlar qo‘llash, to‘lovlarni qabul qilish va nazorat qilish kabi bosqichlarni o‘z ichiga
oladi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi tomonidan barcha soliqlar, jumladan mahalliy
soliqlarni undirish elektron tizimlar orqali amalga oshirilmoqda. So‘nggi yillarda “my.soliq.uz” elektron
portali, mobil ilovalar, QR-to‘lov tizimlari, onlayn hisob-kitob mexanizmlari keng joriy etildi. Bu esa soliq
to‘lovchilarga qulaylik yaratish bilan birga, soliq tushumlarini oshirish va yashirin iqtisodiy faoliyatni
kamaytirishga xizmat qilmoqda.
Mahalliy soliqlarni undirishda muhim jihatlardan biri — soliq to‘lovchilarni to‘g‘ri hisobga olishdir. Har
bir fuqaro yoki tashkilotning soliq majburiyatlari aniq belgilangan bo‘lishi kerak. Bunda yer maydoni, bino
yoki inshootning qiymati, foydalanilayotgan suv hajmi kabi obyektiv mezonlar asosida soliq bazasi aniqlanadi.
Soliq stavkalari esa viloyatlar, tumanlar kesimida tabaqalashtirilgan holda belgilanadi. Shu orqali iqtisodiy
imkoniyatlar darajasi inobatga olinadi va adolat tamoyiliga amal qilinadi.
250
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
№
1
Mahalliy soliq
turi
Soliq ob’ekti
Soliq stavkasi
(yoki bazasi)
Undirish
mexanizmi
Mahalliy
byudjetdagi o‘rni
1
Yer solig‘i
Yer
maydoni
(geodezik o‘lchov
asosida)
Yerning sifati,
joylashuvi
va
maqsadiga qarab
belgilanadi
Kadastr
organlari
ma’lumotlari asosida
soliq
organlari
tomonidan
hisoblanadi
Mahalliy
byudjetning
asosiy
manbalaridan biri
2
Mulk
solig‘i
(jismoniy
shaxslardan)
Jismoniy
shaxs
mulkidagi bino va
inshootlar
Kadastr
qiymatiga
nisbatan
belgilanadi
Har yili 1-iyulgacha
to‘lov xabarnomasi
yuboriladi
Mahalliy
daromadlarni
shakllantirishda
muhim o‘rin tutadi
3
Savdo
(yarmarka)
faoliyati
uchun
yig‘im
Tadbirkorlik
faoliyati joyi
Belgilangan
stavka asosida
Mahalliy hokimiyat
ruxsati
va
soliq
organlari
nazorati
orqali
Mahalliy
infratuzilmani
rivojlantirish uchun
yo‘naltiriladi
4
Avtotransport
vositalari
egalarining
solig‘i
Transport
vositalari turi va
hajmi
Belgilangan
miqdorda
(dvigatel hajmiga
ko‘ra)
YHXB
va
soliq
organlari
ma’lumotlari
integratsiyasi orqali
Yo‘l
infratuzilmasini
saqlash va ta’mirlash
xarajatlariga
yo‘naltiriladi
5
Turizm yig‘imi
Mehmonxona
yoki
dam
olish
maskanida qolgan
shaxslar
Belgilangan foiz
stavkasida
Mehmonxona
ma’muriyati
tomonidan yig‘ilib,
byudjetga o‘tkaziladi
Mahalliy
turizm
sohasini
qo‘llab-
quvvatlash
uchun
xizmat qiladi
Ushbu jadval O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi va Moliya vazirligi ma’lumotlariga asoslanib
tuzilgan bo‘lib, unda respublika hududlarida amal qiluvchi asosiy mahalliy soliqlar turlari, ularning soliq
ob’ekti, stavkalari, undirish mexanizmlari va byudjetdagi ahamiyati yoritilgan.
Mahalliy soliqlar davlat moliya tizimining eng muhim qismini tashkil etadi. Ular orqali mahalliy
hokimiyatlar o‘z hududlarining infratuzilmasini rivojlantirish, ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirish va aholi
farovonligini oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shuningdek, bu soliqlarni undirish mexanizmlarining
samaradorligi iqtisodiy barqarorlik va fiskal mustaqillikni ta’minlashda muhim omil sanaladi.
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, yer va mulk soliqlari mahalliy byudjet daromadlarining asosiy qismini
tashkil etadi, turizm yig‘imlari esa so‘nggi yillarda iqtisodiy diversifikatsiya vositasi sifatida ahamiyat kasb
etmoqda.
Undirish jarayonining samaradorligini oshirishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining o‘rni
beqiyosdir. So‘nggi yillarda soliq organlarida “raqamli nazorat” tizimi joriy etilib, soliq to‘lovchilarning
faoliyatini avtomatik monitoring qilish imkoniyati yaratildi. Natijada, soliq to‘lov intizomi
mustahkamlanmoqda, to‘lovlar o‘z vaqtida amalga oshirilmoqda. Bundan tashqari, soliq xizmati organlari
aholiga ma’lumot berish, tushuntirish va maslahat xizmatlarini yo‘lga qo‘ygan. Bunday ochiqlik fuqarolarning
davlat moliyasiga bo‘lgan ishonchini oshirmoqda.
Biroq amaliyotda mahalliy soliqlarni undirishda ayrim muammolar ham mavjud. Jumladan, ba’zi joylarda
mol-mulk obyektlari ro‘yxatga olinmagan yoki kadastr qiymati aniqlanmagan holatlar uchraydi. Natijada,
soliq bazasi to‘liq shakllanmaydi va byudjetga tushum kamayadi. Shu sababli, soliq ma’lumotlarini yagona
elektron reyestr asosida yuritish, kadastr ma’lumotlari bilan integratsiya qilish zarur. Bundan tashqari, soliq
imtiyozlari ba’zan haddan tashqari ko‘p qo‘llaniladi, bu esa byudjetga tushumlarni kamaytiradi. Shu bois
imtiyozlarni iqtisodiy samaradorlik nuqtai nazaridan qayta ko‘rib chiqish muhim.
Mahalliy soliqlarni undirish mexanizmlarini takomillashtirish yo‘nalishlaridan yana biri — bu soliq
ma’murchiligi tizimini soddalashtirish va shaffof qilishdir. Elektron hujjat aylanishi, avtomatik hisob-kitob
1
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – T.: “Adolat” nashriyoti, 2024. – 315-bet.
251
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
tizimlari, soliq to‘lovchilar uchun yagona identifikatsiya raqamlarini joriy etish orqali bu maqsadga erishish
mumkin. Shuningdek, xalqaro tajribaga ko‘ra, soliq to‘lovchi bilan davlat o‘rtasidagi o‘zaro ishonchni
mustahkamlash soliq tushumlarini oshiruvchi omillardan biri hisoblanadi.
O‘zbekiston hukumati tomonidan 2017–2024-yillar davomida olib borilgan soliq islohotlari natijasida
mahalliy soliqlar stavkalari bosqichma-bosqich qayta ko‘rib chiqildi, soliqqa tortish bazasi kengaytirildi.
Masalan, jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘ida imtiyozlar tizimi qayta tartibga solindi, yer solig‘ida
normativ qiymatlar yangilandi. Natijada, mahalliy byudjet tushumlari sezilarli darajada oshdi. Shuningdek,
“raqamli iqtisodiyot” sharoitida elektron to‘lovlar hajmining ortishi soliq tushumlarining oshishiga bevosita
ta’sir ko‘rsatmoqda.
Umuman olganda, mahalliy soliqlarni undirish mexanizmlarining samarali faoliyati hududlar
rivojlanishining kafolatidir. Shu sababli, soliq siyosatini yanada takomillashtirish, raqamlashtirish
jarayonlarini jadallashtirish, soliq to‘lovchilar uchun qulayliklar yaratish, shuningdek, soliq ma’lumotlarining
ochiqligini ta’minlash zarur. Mahalliy byudjetlarning moliyaviy barqarorligi esa bevosita ushbu
mexanizmlarning samarali ishlashiga bog‘liq. Har bir soliq to‘lovchi o‘zining majburiyatlarini anglab yetganda
va davlat soliq siyosatiga ishonch bildirganda, mamlakat iqtisodiyoti barqaror rivojlanadi.
Xulosa:
Mahalliy soliqlar mamlakat byudjet tizimining barqaror faoliyat yuritishini ta’minlaydigan eng
muhim moliyaviy manbalardan biridir. Ular nafaqat davlat daromadlarini shakllantirishda, balki hududlarning
iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlashda, aholi farovonligini oshirishda va ijtimoiy infratuzilmani
rivojlantirishda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Mahalliy soliqlarning to‘g‘ri belgilanishi, ularni undirish
mexanizmlarining samarali yo‘lga qo‘yilishi natijasida joylardagi byudjetlarning barqarorligi ta’minlanadi,
iqtisodiy o‘sish uchun zarur sharoitlar yaratiladi.
Bugungi
kunda
O‘zbekistonda mahalliy
soliqlarni
undirish
tizimi
bosqichma-bosqich
raqamlashtirilmoqda. Elektron to‘lov tizimlari, avtomatlashtirilgan nazorat mexanizmlari, yagona ma’lumotlar
bazalari va soliq to‘lovchilar bilan ochiq muloqot tamoyillari joriy etilayotgani — bu sohada samaradorlikni
yanada oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, soliq imtiyozlarini adolatli taqsimlash, soliq
ma’murchiligini soddalashtirish va soliq intizomini mustahkamlash bo‘yicha islohotlar davom etmoqda.
Xulosa qilib aytganda, mahalliy soliqlarni samarali boshqarish, ularni undirishda zamonaviy
mexanizmlardan foydalanish, soliq to‘lovchilar uchun qulay muhit yaratish — bu nafaqat byudjet
daromadlarini oshiradi, balki davlat va jamiyat o‘rtasidagi ishonchni mustahkamlaydi. Aynan shu yo‘l bilan
O‘zbekistonning hududiy rivojlanishi va moliyaviy mustaqilligi ta’minlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – T.: “Adolat” nashriyoti, 2024. – 315-bet.O‘zbekiston
Respublikasi Davlat budjeti to‘g‘risidagi 2024-yilgi Qonun.
2.
“Mahalliy byudjetlarni mustahkamlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–5316-sonli Prezident qarori,
2021-yil 20-aprel.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Davlat byudjeti ijrosi to‘g‘risida hisobot”, 2023-yil.
4.
Axmedova, N.
Soliq imtiyozlari va ularning iqtisodiy o‘sishga ta’siri.
Toshkent moliya instituti ilmiy
jurnali, 2022.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi
.
“Byudjet-soliq siyosatining ustuvor
yo‘nalishlari”, 2024-yilgi tahliliy ma’lumotnoma.
